სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამის კმაყოფილება

მარიამ დარბაიძე

ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

აბსტრაქტი

შესავალი: საქართველოში მოქმედებს სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამა, რომლის ფარგლებში სმენის აპარატებით უზრუნველყოფილნი არიან შშმ პირის სტატუსი მქონე სმენადაქვეითებული ადამიანები. მომსახურებაში შედის ციფრული სმენის დახმარე საშუალების მორგება, შეძენა და გაცემა, სმენის აპარატის გამოყენებასთან დაკავშირებით სარეკომენდაციო-საკონსულტაცია და ტექნიკური მომსახურება, სმენის აპარატის საგარანტიო მომსახურება 12 თვის განმავლობაში. საქართველოში სმენის აპარატის მომსახურების მიმწოდებლად რეგისტრირებულია 1 ორგანიზაცია: შპს „კინდ-სმენა“. კვლევის მიზანია, ვიკვლიოთ ბენეფიციარების კმაყოფილება სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის მიმართ, რამდენად ეფექტურად მიმდინარეობს პროგრამა და რა ბარიერები არსებობს მისი ეფექტურად შესრულებისთვის. მეთოდოლოგია: რაოდენობრივი კვლევის მეთოდის გამოყენებით ჩატარდა სმენადაქვეითებული ახალგაზრდების და მცირეწლოვანი სმენადაქვეითებულების მშობლების ონლაინ გამოკითხვა, რომლებიც არიან სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის ბენეფიციარები. ძირითადი შედეგები: კვლევაში მონაწილეობა მიიღო 50-მა რესპონდენტმა, აქედან 26 იყო მამრობითი სქესის წარმომადგენელი, 24 კი მდედრობითი სქესის.  რეგიონებში მცხოვრებ რესპონდენტებს იმისთვის, რომ ჰქონდეთ სმენის აპარატები და შეძლონ ისეთივე ფუნქციონირება, როგორც აბსოლუტური სმენის მქონე ადამიანებმა, უწევთ რეგიონებიდან დედაქალაქში ჩამოსვლა. ექიმების რეკომენდაციით, აუცილებელია, რომ სმენადაქვეითებულს ეკეთოს ორი სმენის აპარატი. რესპონდენტების ნახევარი კი მხოლოდ ერთი სმენის აპარატს მოიხმარს, რაც ძირითადად შემდეგი ორი მიზეზით არის გამოწვეული: მათ მეორე სმენის აპარატის ყიდვა არ შეუძლიათ, სმენის აპარატი აკომპლექსებთ, ამიტომ მხოლოდ ერთითაც კმაყოფილდებიან. რესპონდენტების უმრავლესობამ სმენის აპარატების შესახებ გაიგო საქართველოს აუდიოლოგიის ცენტრიდან. დასკვნა:  ქვეყანაში სრულყოფილად არ არის დაკმაყოფილებული სმენის აპარატების პირველადი საჭიროება. დაბალია პროგრამის გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, რადგან ბენეფიციარებს რეგიონიდან ქალაქში უწევთ ჩამოსვლა, რაც დროსთან და ფინანსებთან არის დაკავშირებული. რესპონდენტების უმრავლესობა სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის შესახებ ინფორმაციას იღებს მხოლოდ აუდიოლოგიის ცენტრის მეშვეობით. ამ მხრივ, საჭიროა ინფორმაციის წყაროების გაზრდა, კლინიკების ხელშეწყობა, პროგრამის უკეთესი სმენის აპარატებით მომარაგება.

საკვანძო სიტყვები: სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამა, სმენადაქვეითებული ადამიანები

ციტირება: მარიამ დარბაიძე. სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამის კმაყოფილება. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2020; 6 (1)

Satisfaction with the hearing aid program

Mariam Darbaidze

Ivane Javakhishvili Tbilisi State University

Abstract

Introduction: Georgia has the program of the provision of hearing devices that are provided throughout the whole country. Within the frameworks of the state program, the hearing devices are issued to the disabled people, requiring the hearing devices. The service of the program includes acquiring and delivering hearing aids, adjusting hearing aids, servicing technical advice, consulting and giving recommendations to consumers, guaranteeing hearing devices for 12 months. In Georgia, there is only one organization that provides consumers with hearing devices from this program and it is “KIND SMENA”. The purpose of the research is to investigate the opinions of the people who use hearing aids from this program about the program, find out how effectively this program work, what barriers this program has. Methods: Quantitive research was used, in particular, online survey. Respondents were young people under the age of 29 who use or used a hearing aid or hearing aids from this program and parents of the young children who are involved in this program as well. Results: 50 respondents took part in the research, 26 of them were males, 24 of them were females. Hearing-impaired people who live in different regions of Georgia have to visit the capital to involve in the program. Doctors recommend hard of hearing people using two hearing aids, but half of the respondents of the research only use one hearing aids and it has two most common reasons: they do not have money to buy hearing aid they prefer, they feel unconfident with hearing aids and prefer to have only one. The majority of the respondents get information about this program from KIND SMENA. Conclusion: Georgia does not perfectly provide its citizens with the first needs, like hearing. Respondents have to visit the capital to get hearing aids which are related to money, time and parents have to think about where leave their children with special requirements. Most respondents get information about this program at KIND SMENA, which means that there are few resources to get information about this program and that means as well that this organization does not have alternatives. Provision of hearing devices is a very valuable program, but it is not the best, it needs to increase resources to get information about it, facilitate small clinics, boost competitions, provide this program with better hearing aids.

Keywords: hearing aid program, hearing impaired people

Quote: Mariam Darbaidze. Satisfaction with the hearing aid program. Health Policy, Economics and Sociology, 2020; 6 (1)

 

შესავალი

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის თანახმად მსოფლიო მოსახლეობის 5%-ზე მეტს, ანუ 466 მილიონ ადამიანს აქვს სმენის დაქვეითება. მათი შეფასებით 2050 წლისთვის 900 მილიონზე მეტ ადამიანს ან ყოველ მეათე ადამიანს შეაწუხებს სმენის დაქვეითება. სმენის დაქვეითების გამომწვევი მრავალი მიზეზი შეიძლება იყოს, ესენია: გენეტიკა, ინფექციური დაავადებები, ქრონიკული ყურის ანთებები, ზოგიერთი ნარკოტიკის მიღება, ხმაურიანი გარემო, ასაკის მატება და სხვა.
სმენის პრობლემის მქონე ადამიანი არის ის, ვისაც არ შეუძლია მოისმინოს ისე, როგორც მისი ჯანსაღი სმენის მქონე თანატოლი შეძლებდა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის თანახმად, სმენის დაზიანება გულისხმობს სმენის დარღვევის სხვადასხვა ფორმას.
სმენის დაქვეითება გულისხმობს სმენის შეზღუდვის ისეთ დონეს, როდესაც ადამიანს კოხლეარული იმპლანტისა და სასმენი აპარატების მეშვეობით შეუძლია სამყაროს ხმების გაგონება. ყრუ არის ის, ვისაც სმენის აბსოლუტური შეზღუდვა აქვს. (World Health Organization, 2019)
სმენა, ერთ-ერთი სენსორული ორგანოა, რომლის წყალობითაც ადამიანები გარესამყაროსთან კომუნიკაციას ამყარებენ. სმენის წყალობით ადამიანებს შეუძლიათ ჩაერთონ სოციალურ ინტერაქციებში, ყოველდღიურ საქმიანობებში, შეძლოს ცხოვრების ბედნიერი წუთებით ტკბობა და იყონ მუდამ ფხიზლად სამყაროს საშიშროებისგან. (World Health Organization, 2016) თუ ადამიანს სმენის ბარიერის გამო კომუნიკაციის პრობლემა ექმნება, ამას შეუძლია დიდი გავლენა მოახდინოს მის ყოვედღიურ ცხოვრებაზე, გამოიწვიოს პიროვნების მარტოსულობა, იზოლაცია, ამაოება. სმენის დაქვეითება არა მხოლოდ ლოკალურ დონეზე ახდებს გავლენას, არამედ უფრო ფართო მასშტაბებითაც. განვითარებად ქვეყნებში, ბავშვებს, რომლებსაც სმენის დაქვეითება აქვთ, არ აქვთ სასკოლო განათლების მიღების შესაძლებლობა. ასეთ ქვეყნებში ზრდარსულ სმენადაქვეითებულებს უმუშევრობის მწვავე პრობლემა აქვთ, თუ ვინმე მუშაობს, მათი ლამის უმრავლესობა კარიერული კიბის დაბალ საფეხურზეა. (World Health organization, 2019)
საქართველოში სმენის დაქვეითებასთან დაკავშირებით კვლევები მწირია, არ გვაქვს სმენადაქვეითებული ადამიანების სტატისტიკა, თუმცა უკვე ამოქმედებულია ახალშობილთა სმენის საყოველთაო სკრინინგი, რაც გაადვილებს სმენადაქვეითებული და ყრუ ადამიანების სტატისტიკის მოპოვებას. (დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ევრონულ ცენტრი, 2017). კოხლეარული იმპლანტაციით უზრუნველყოფის სახელმწიფო პროგრამის ეფექტურად განხორციელებაზე მოქმედი ფაქტორების კვლევის თანახმად დადგინდა, რომ საქართველოში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა არის დაგვიანებული დიაგნოსტირება, სპეციალისტთა ნაკლებობა, რესურსების არაეფექტური გადანაწილება, სარეაბილიტაციო ცენტრები და სპეციალისტები მხოლოდ თბილისსა და ქუთაისში არიან, სმენისა და ყრუ ადამიანებისთვის განკუთვნილი პროგრამები არ არის ოჯახზე ცენტირებულ მიდგომაზე ორიენტირებული, არამედ რიყავს მათ, საგანმანათლებლო სივრცეების ნაკლები მზაობა კოხლეარული იმპლანტით მოსარგებლე ბავშვის მისაღებად, სახელმწიფოს პასიური როლი. (თეონა გვალია, 2017) ჩვენს ქვეყანაში ასევე მოქმედებს სასმენი აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამა, რომლის ეფექტურად განხორციელების მოქმედები ფაქტორები არ ვიცით, ამაზე კვლევა არ ჩატარებულა, თუმცა შეგვიძლია კოხლეარული იმპლანტაციის უზრუნველყოფის პროგრამის ეფექტურად განცხორციელებაზე მოქმედი ფაქტორების კვლევის შედეგებით ვივარაუდოთ, რომ მდგომარეობა აქაც არ იქნება იდეალური.
სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამა, არის სახელმწიფო მომსახურება, რომელიც ხელს უმართავს სმენადაქვეითებულ პირებს დამოუკიდებლობის ხარისხის გაზრდასა და მათ საზოგადოებასთან ინტეგრაციაში. პროგრამა მოქმედებს მათთვის, ვისაც სმენის დაქვეითება აქვს. მომსახურებაში შედის ციფრული სმენის დახმარე საშუალების მორგება, შეძენა და გაცემა, სმენის აპარატის გამოყენებასთან დაკავშირებით სარეკომენდაციო-საკონსულტაცია და ტექნიკური მომსახურება, სმენის აპარატის საგარანტიო მომსახურება 12 თვის განმავლობაში. საქართველოში სმენის აპარატების ამ მომსახურების მიმწოდებელი ერთადერთი ორგანიზაციაა, ეს არის “KIND SMENA”. (ფონდი ღია საზოგადოება საქართველოში, 2016) სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამით უამრავი ადამიანი სარგებლობს, ამიტომ საინტერესოა სმენადაქვეითებული ადამიანების დამოკიდებულება ამ პროგრამის მიმართ.

კვლევის მეთოდოლოგია

კვლევის მიზანი იყო სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის მიმართ პროგრამის ბენეფიციარების დამოკიდებულების შესწავლა; იმის დადგენა, თუ რამდენად პასუხობს სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამა სმენადაქვეითებული ახალგაზრდების საჭიროებებს.
კვლევის მიზნიდან გამომდინარე ჩატარდა რაოდენობრივი კვლევა, კერძოდ, ონლაინ გამოკითხვა, რომლის ამოცანებია:
• სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის მომსახურებების მიმართ სმენადაქვეითებული ახალგაზრდა ბენეფიციარების დამოკიდებულების შესწავლა.
• სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის ეფექტურად ვერშესრულებისთვის ბარიერების გამოვლენა.

კვლევის ობიექტს წარმოადგენს სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამაში ერთხელ მაინც ჩართულნი სმენადაქვეითებული ახალგაზრდები, არაუმეტეს 29 წლისა, რომლებმაც პროგრამით ბოლო 7 წლის განმავლობაში ისარგებლეს. კვლევის ობიექტებად შეირჩნენ ახალგაზრდები, მიუხედავად იმისა, რომ ამ პროგრამაში მოხუცებიც არიან ჩართულნი. ახალგაზრდებს სმენის დაქვეითების სხვა მიზეზები აქვთ, მოხუცების შემთხვევაში ეს ასაკით არის გამოწვეული, ამიტომ მიზანშეწონილად მივიჩნიეთ, კვლევა მხოლოდ ახალგაზრდებზე ჩაგვეტარებინა.

შერჩევის საბოლოო მოცულობა განისაზღვრა 50 რესპონდენტით. შერჩევის ეს მოცულობა საკმარისია იმისთვის, რომ მივიღოთ რეპრეზენტატული მონაცემები მიზნობრივი ჯგუფის მასშტაბით. გამოვიყენეთ მიზნობრივი, არაალბათური შერჩევა.

კვლევის შეზღუდვა
კვლება ჩატარდა ონლაინ გამოკითხვის მეშვეობით, შესაბამისად, ცდომილება შედარებით მაღალია. რაოდენობრივი კვლევა ორიენტირებულია ციფრებსა და რიცხვებზე, მისასალმებელია, თუ სმენის აპარატების უზრუნვლეყოფის პროგრამის კვლევა თვისებრივადად მოხდება, რომ ვიკვლიოთ ეს პროგრამა სრულად. კვლევის შეზღუდვას წარმოადგენს ისიც, რთული იყო პროგრამის კითხვარის ისე შედგენა, რომ საერთოდ არ გამოგვეყენებინა სამედიცინო ტერმინები და ამან ცოტა დაბნეულობა წარმოშვა.

ლიტერატურის მიმოხილვა

სმენის დაქვეითება მასშტაბური პრობლემაა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით, დღესდღეობით 466 ადამიანს აწუხებს სმენის მეტ-ნაკლები შეზღუდვა, (World Health Organisation, 2019) შესაბამისად, სხვადასხვა ქვეყანაში ჯანდაცვის პოლიტიკა უზრუნველყოფს ისეთ სერვისებსაც, რომლებიც დაკავშირებულია სმენის აპარატებთან. სმენის აპარატების მოხმარების მიხედვით ქვეყნები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან. ნორვეგიაში სმენადაქვეითებული ადამიანების 42% სმენის აპარატებს იყენებს, შვეიცარიაში პროცენტული მაჩვენებელი 38.8%-ია, საფრანგეთში 30.4%, ამერიკაში 24.6%, იაპონიაში კი ეს მაჩვენებელი მცირეა და მხოლოდ 14%-ს შეადგენს. (The use of hearing aids varies from country to country, 2013)
ევროპის სხვადასხვა ქვეყანაში ჯანდაცვის პოლიტიკა განსხვავებულად მოქმედებს. ზოგგან სმენადაქვეითებულებს სმენის აპარატებით უზრუნველყოფს ჯანმრთელობის ეროვნული დაზღვევა ან სოციალური უსაფრთხოება. ავსტრიაში ერთი სმენის აპარატს აფინანსებენ 660 ევროთი, ორს კი 1188 ევროთი. სპეციალური სერვისი მოქმედებს მათთვის, ვისაც უწევს რთულ, ხმაურიან გარემოში მუშაობა, მათ უზრუნველყოფენ ერთ აპარატზე 1750 ევროზე მეტით, ორ აპარატზე კი 3150 ევროზე მეტით. ბელგიაში მოზარდებისთვის ერთ აპარატზე გამოიყოფა 671 ევრო, ორზე 1329 ევრო. ბავშვებზე ერთ აპარატზე 1145 ევრო, ორ აპარატზე 2269 ევრო. ჩეხეთში ჩეხი მოქალაქეების სმენის აპარატებით უზრუნველყოფა დამოკიდებულია მათ ასაკსა და სმენის დაქვეითების ხარისხზე, სხვადასხვა დეციბელზე. მოზარდებისთვის ერთი სმენის აპარატი განკუთვნილია 188 ევროდ, თუ მათ აქვთ სმენის დაქვეითება 80 დეციბელზე მეტი, თუ 60-79 დეციბელის სმენის დაქვეითება აქვთ, მაშინ 144 ევროდ, 100 ევროდ თუ სმენის დაქვეთება 59 დეციბელია. გერმანიაში მაქსიმალური დაფინანსება საშუალო სმენის დაქვეითების შემთხვევაში არის 734 ევრო, მძიმე სმენის დაქვეითების შემთხვევაში კი 787 ევრო. საბერძნეთში სახელმწიფო ერთ სმენის აპარატისთვის გასცემს 450 ევროს, არ აფინასებს ორივეს ერთად. ირლანდიაში ერთი სმენის აპარატისთვის გამოყოფილია 500 ევრო. ნორვეგია დანარჩენებს შორის ყველაზე ხელგაშლილია. მთავრობა ფარავს ყველა გადასახადს სმენის აპარატებისთვის თითქმის ყველა მოქალაქესთვის იშვიათი გამონაკლისების გარდა. 18 წლამდე ბავშვებისთვის სმენის აპარატები და მისი აქსესუარები აბსოლუტურად უფასოა. პოლონეთი ანაზღაურებს მოზარდებისთვის ერთ სმენის აპარატს 160 ევროდ, ბავშვებისთვის 460 ევროდ. რუმინეთში ერთი სმენის აპარატი ანაზღაურებულია 220 ევროდ. შვეიცარიაში ერთი სმენის აპარატისთვის გამოყოფილია 700 ევრო, ორისთვის 1409 ევრო, რომელიც განკუთვნილი იქნება მოზარდისთვის. ბავშვებისთვის კი ერთი სმენის აპარატი 1367 ევროდ არის შეფასებული, ორი სმენის აპარატი კი 2050. (State of provision of hearing aids in Europe, 2018) საქართველოში სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის მიხედვით სმენის აპარატი, რომელიც პროგრამით არის გათვალისწინებული, უფასოა ბენეფიციარებისთვის, არ აქვს მნიშვნელობა მათ ასაკს. სმენის აპარატები ისევე გაიცემა მოხუცებზე, როგორც ახალგაზრდებზე. ერთი სმენის აპარატი, აუდიფონი, ღირს 400 ლარი. (აუდიოლოგიის ეროვნული ცენტრი, 2017)
ისევე, როგორც ნებისმიერი ტექნიკა, სმენის აპარატებიც დროთა-განმავლობაში ძველდება და კარგავს ეფექტურობას. მიზანშეწონილია, რომ სმენის აპარატები გამოიცვალოს მაშინ, როდესაც ადამიანის სმენის უნარი შეიცვლება, თუ ადამიანს იმაზე უარესად ესმის, ვიდრე იქამდე ესმოდა სმენის აპარატით, როდესაც ადამიანი იცვლის სამუშაო გარემოს და უფრო ხმაურიან სამუშაო გარემოს ირჩევს, როდესაც სმენის აპარატი ფუჭდება, როდესაც სმენის აპარატები მძიმეა, როდესაც სმენის აპარატები დიდი მოცულობისაა, თანამედროვე აპარატები დღეს საკმაოდ კომფაქტურია და დიდი სმენის აპარატების დრო აღარ არის, როდესაც სმენის აპარატს ყოველდღე ვუცვლით ელემენტებს. (Sandra Romano, 2018) სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროიგრამა იშძლევა საშუალებას, რომ სმენადაქვეითებული პროგრამაში რამდენჯერმე ჩაერთოს სმენის აპარატის დაზიანების, ვადის გასვლის შემთხვევაში.

კვლევის შედეგები

სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამაში ჩართული ახალგაზრდებისა და მცირეწლოვანი ბავშვების მშობლების დამოკიდებულების გასაგებად რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში გამოკითხვაში მონაწილეობა მიიღო 50-მა რესპონდენტმა. რესპოდენტებიდან 26 იყო მამრობითი სქესის, 24 კი მდედრობითი. კვლევაში სმენის აპარატის ან აპარატების მომხარებელთა ასაკი განსხვავებული იყო: 8 რესპონდენტი 2-5 წლის ჩათვლით ასაკის იყო, 7 რესპონდენტი იყო 6-9 წლის ჩათვლით, 4 რესპონდენტი, რომელიც იყო 10 წლიდან 13 წლის ჩათვლით. ამ ასაკობრივი კატეგორიის შემთხვევაში კითხვარი სმენადაქვეითებული ბავშვების მშობლების მიერ არის შევსებული. 6 მონაწილე 14-დან 17 წლის ჩათვლით, 10 რესპონდენტი 18 წლიდან 21 წლის ჩათვლით, 10 რესპონდენტი 22-დან 25 წლის ჩათვლით, 5 რესპონდენტი 26 წლიდან 29 წლის ჩათვლით.
50 რესპონდენტიდან 26 თბილისში ცხოვრობს, 24 კი საქართველოს სხვა რეგიონში, სოფელსა თუ ქალაქში. რესპონდენტებიდან 24-მა უპასუხა კითხვას, თუ თბილისში არ ცხოვრობდა, უწევდა თუ არა რეგიონიდან თბილისში ჩამოსვლა. 21-მა მათგანმა აღნიშნა, რომ სმენის უზრუნველყოფის პროგამაში ჩასართავად დასჭირდა თბილისში ჩამოსვლა შორი მანძილიდან.
რესპონდენტების სმენის დაქვეითების ხარისხი ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა. რესპონდენტებიდან 1-ს აქვს სმენის მსუბუქი დაქვეითება, 7-ს სმენის საშუალო დაქვეითება, 20-ს სმენის მძიმე დაქვეითება, 21-ს კი სმენის უმძიმესი დაქვეითება. 1-მა რესპონდენტმა დააფიქსირა პასუხი, რომ არ იცის, როგორი სმენის დაქვეითება აქვს, რაც სავარაუდოა, რომ გამოწვეულია საქართველოში არსებული განსხავებული მეთოდით. საქართველოში სმენის დაქვეითებას ხარისხების მიხედვით აღნიშნავენ, რაც დასავლეთისგან განსხვავებულია. საქართველოში ჯერ კიდევ რუსული მეთოდი მოქმედებს, როდესაც დასავლეთში სმენის დაქვეითება აღინიშნება ისე, როგორც კითხვარში იყო მოცემული. სავარაუდოა, რომ სწორედ ამან გამოიწვია რესპონდენტის დაბნეულობა.
50 რესპონდენტიდან ნახევარი ორი სმენის აპარატს იყენებს, ნახევარიც ერთს მხოლოდ. რესპონდენტები, რომლებიც მხოლოდ ერთ სმენის აპარატს ატარებენ, განსხვავებული მიზეზი ჰქონდათ ამისთვის. 27-დან 11 რესპონდენტი ფინანსებიდან გამომდინარე ვერ ყიდულობს მეორე სმენის აპარატს, 7-ს სმენის აპარატის ტარება აკომპლექსებს, ამიტომ ურჩევნია მხოლოდ ერთს დასჯერდეს, 3-ს მეორე ყურში კარგად ესმის და ვერ ხედავს მეორე სმენის აპარატის ტარების საჭიროებას, 1-მა რესპონდენტმა მეორე სმენის აპარატი დაკარგა, 1 რესპონდენტი სხვადასხვა აპარატს მოიხმარდა და ერთმანეთს ხელს უშლიდა, ამიტომ მეორეზე უარი თქვა, 4 რესპონდენტს ცალ ყურში აბსოლუტური სიყრუე აქვს, ამიტომაც არ ირგებენ სმენის აპარატს.
ადამიანი რაც უფრო სწრაფად გაიკეთებს სმენის აპარატს, მისთვის წინ გადადგული ნაბიჯია. 34-მა რესპონდენტმა გაიკეთა სმენის აპარატი 2-დან 5 წლის ასაკში, 10-მა მათგანმა 6-დან 9 წლის ასაკში, 1-მა 10-დან 14 წლის ასაკში, 1მა 15-დან 17 წლის ასაკში, 2-მა 18-დან 21 წლის ასაკში, 2-მა 22-დან 24 წლის ასაკში.
50 რესპონდენტიდან 33-მა სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის შესახებ გაიგო აუდიოლოგიის ეროვნული ცენტრიდან, ჯაფარიძე-ქევანიშვილის კლინიკიდან, 4-მა ოტორინოლარინგოლოგისგან, სამ-სამმა რესპონდენტმა სხვა სმენადაქვეითებული ბავშვის მშობლისგან, ინტერნეტის მეშვეობით დამოუკიდებლად, სოციალური სააგენტოდან, ორმა მეგობრისგან, ერთმა სარეაბილიტაციო ცენტრიდან და ერთმაც ლოგოპედისგან. განსხვავებული გამოცდილება აქვთ რესპონდენტებს სმენის აპარატების უზრუნვლეყოფის პროგრამაში ჩართვლის სიხშირესთან დაკავშირებით. რესპონდენტებიდან 19-მა პროგრამით მხოლოდ ერთხელ ისარგებლა, 15-მა ორჯერ, 8-მ სამჯერ, 3-მა ოთხჯერ, 5-მა ოთხზე მეტჯერ. 33-მა რესპონდენტმა სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამით რამდენჯერმე ისარგებლა. უმრავლესი ნაწილს, 19-ს, აპარატი გაუფუჭდა, ჩაერთო ისევ პროგრამაში, რადგან სხვა ალტერნატივა არ ჰქონდა, ვერ იყიდდა. რესპონდენტებიდან 11 კმაყოფილია პროგრამით, ამიტომაც ისარგებლა მისით რამდენჯერმე, მცირე ნაწილი, 3, იმიტომ ჩაერთო ამ პროგრამაში, რომ სხვა ალტერნატივა ვერ ნახა, არ იცოდა, სად ეყიდა.
50 რესპონდენტიდან 33-მა აღნიშნა, რომ მათ არანაირი წინააღმდეგობა არ შექმნიათ პროგრამაში ჩართვის პროცესში, მაგრამ 17 მათგან შეექმნა პროგრამაში ჩართვის პროცესში ბარიერი. პროგრამაში ჩართვის პროცესში სმენადაქვეითებულებს სხვადასხვა ბარიერი წარმოექმნათ. 26 რესპონდენტიდან 9-მ აღნიშნა, რომ რიგში მოუწია დგომა, 6-მა რესპონდენტმა დაასახელა, რომ მათ აპარატები გვიან გადასცეს, 5 რესპონდენტს თბილისში შორი მანძილიდან მოუწია წამოსვლა, 4-მა რესპონდენტმა ბარიერად დაასახელა ის, რომ საბუთების შეგროვების პროცესი გაჭიანურდა, 1-მა მათგანმა აღნიშნა, რომ პირველად რომ შეიტანეს განაცხადი, არ დააფინანსეს. ასევე, 1 რესპონდენტი აღმოჩნდა, რომელსაც მხოლოდ ერთი აპარატი გადასცეს.
50 რესპონდენტიდან 14 სავსებით კმაყოფილია სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამით, 16 რესპონდენტი კი უფრო კმაყოფილია, ვიდრე უკმაყოფილო, 11 არც კმაყოფილია და არც უკმაყოფილო, 5 რესპონდენტი აცხადებს, რომ უფრო უკმაყოფილოა, ვიდრე კმაყოფილი, 4 კი – სრულიად უკმაყოფილოა. უშუალოდ პროგრამით გათვალისწინებული სმენის აპარატებს რაც შეეხება, შედეგები შემდეგნაირია: 9 რესპონდენტი სმენის აპარატებით სავსებით კმაყოფილია, 12 უფრო კმაყოფილია, ვიდრე უკმაყოფილო, 10 არც კმაყოფილია, არც უკმაყოფილო, 12 უფრო უკმაყოფილოა, ვიდრე კმაყოფილი, 7 კი სრულიად უკმაყოფილოა. რესპონდენტების სმენის აპარატებთან დაკავშირებით უკმაყოფილებას სხვადასხვა მიზეზი იწვევს. 8 რესპონდენტი მიიჩნევს, რომ სმენის აპარატი არ არის შესაფერისი მისი სმენის დაქვეითების ხარისხისთვის, 4 რესპონდენტის აზრით, სმენის აპარატები მალე ჯდება, 7 რესპონდეტის შემთხვევაში სმენის აპარატები ხმაურობს, 3 რესპონდენტმა სმენის აპარატებთან დაკავშირებით უკმაყოფილებად მიიჩნია ის, რომ სმენის აპარატის მორგება პრობლემაა, 14 და ყველაზე მეტი აღნიშნავს იმას, რომ მათთვის უკმაყოფილებას იწვევს ის, რომ არ შეუძლიათ სმენის აპარატის ფირმის არჩევა დამოუკიდებლად. ზუსტად საპირისპირო კითხვაზე, რატომ იყვნენ კმაყოფილები სმენის აპარატებით რესპონდენტები, გამოვლინდა შემდეგი შედეგები: 5-ისთვის სმენის აპარატები ზუსტად სმენის დაქვეითების ხარისხზეა მორგებული, 7 რესპონდენტი ფიქრობს, რომ სმენის აპარატები დიდხანს ძლებს, 3-ის შემთხვევაში, მისი აპარატები არ წუის, არ ხმაურობს, 6 სმენის აპარატებს მარტივად ირგებს თავის ყურზე, 8 რესპონდენტს თავისით შეუძლია აირჩიოს სასურველი სმენის აპარატები.
კვლევაში მონაწილეთა უმრავლესობა, 20, სავსებით ინფორმირებულია, როგორ მოუაროს სმენის აპარატებს, 16 ინფორმირებულია ამაზე, 5 არ არის ინფორმირებული, 9 სრულიად არაინფორმირებულია, როგორ მოუაროს სმენის აპარატებს. რესპონდენტების უმრავლესობამ, 36, იცის, რომ სმენის აპარატები უნდა მოარიდოს ნესტს და ყოველთვის არიდებს მას, 12 იშვიათად, ორი რესპონდენტი კი სმენის აპარატების მოხმარებას ნესტშიც არ ერიდება. რესპონდენტებიდან 10 სისტემატიურად იყენებს სმენის აპარატების საშრობს, 8 იყენებს მხოლოდ იშვიათად, როდესაც გაახსენდება, რესპონდენტების, დიდ ნაწილს, 26, ინფორმაცია არ აქვს საშრობის შესახებ და შესაბამისად, არასდროს გამოუყენებია, 6 რესპონდენტს კი სმენის საშრობის შესახებ, მაგრამ მაინც არასდროს შეუძენია.
7 რესპონდენტს სმენის აპარატების დიზაინი ძალიან მოსწონს, 13 მათგანსაც მოსწონს სმენის აპარატების დიზაინი, არ იწუნებს მათ, 14-ს კი არა, უმრავლესობას, 16 რესპონდენტს, სმენის აპარატების დიზაინი საერთოდ არ მოსწონს. 12 რესპოდენტი მიიჩნევს, რომ სმენის აპარატები კომფორტულია სატარებლად, უმრავლესობა, გამოკითხულთა მნიშვნელოვანი ნაწილი, 18 მათგანი, სმენის აპარატების მორგებისას განიცდის მცირეოდენ დისკომფორტს, 10 კი მიიჩნევს, რომ სმენის აპარატები არ არის კომფორტული. რესპონდენტებმა აღნიშნეს ის დისკომფორტები, რაც სმენის აპარატებს აქვს. 11 მათგანს სმენის აპარატები ყურებს ტკენს, 9 რესპონდეტის შემთხვევაში სმენის აპარატები ჰერმეტულად არ იცავს, ჰაერს სრულად არ ატარებს, უმრავლესობის შემთხვევაში, 18, სმენის აპარატების მორგებისას ისინი წუიან.
სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამა ითვალისწინებს, რომ სმენის აპარატებს ვადა გასდის, ან ფუჭდება დროთა განმავლობაში, შესაბამისად, ამ პროგრამაში ჩართვა რამდენჯერმე არის შესაძლებელი. რესპონდენტების ნახევარზე მეტმა, 30, იცის, რომ სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამაში ჩართვა რამდენჯერმე შეიძლება, 20-ს კი ამის შესახებ ინფორმაცია არ ჰქონდა. 30 რესპონდენტიდან, რომელსაც ჰქონდა ინფორმაცია სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამაში რამდენჯერმე ჩართვის შესაძლებლობის შესახებ, მას შემდეგ, რაც აპარატები დაზიანდებოდა ან ვადა გაუვიდოდა, 20-მა მათგანმა ამით ისარგებლა, სხვებმა კი არ ისარგებლეს მისით. რესპონდენტებს, რომლებმაც სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამით რამდენჯერმე ისარგებლეს, მომდევნო პროცესებში წარმოექმნათ რამდენიმე ბარიერი. 6 რესპონდენტს აპარატი გვიან გადასცეს, 3-ს დიდხანს მოუწია რიგში დგომა, რადგან ისინი უკვე ამ პროგრამაში ერთხელ ჩართულნი იყვნენ, 4-ს უთხრეს, რომ არ ეკუთვნოდათ, ჯერ სხვებისთვის უნდა მიეცათ, უმრავლესობას, 13, სმენის აპარატების მისაღებად შორი მანძილიდან მოუწია ჩამოსვლა, 4-ს საბუთების შეგროვების პრობლემა შეექმნა.
რამდენიმე სმენადაქვეითებული მეორედ სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამაში ჩართვას ამჯობინებს, რომ იყიდოს, ან სხვისი ნაყიდი სმენის აპარატი მოიხმაროს. 23-მა სმენადაქვეითებულმა თავად შეიძინა სმენის აპარატი, იჩუქა სხვისგან და არ მიუღია პროგრამაში მონაწილეობა, 16 კი არა. სმენადაქვეითებულებმა, რომლებიც არ ჩაერთვნენ პროგრამაში, მათ სხვა ბრენდის აპარატები შეიძინეს. 2 მათგანს აქვს სტარკი (Starkey), 1-ს სენსო (Senso), 7-ს კინდი (Kind,) 4-ს ფონაკი (Phonak), 8-ს ოტიკონი (Oticon), 1-ს სიმენსი (Simens). 17 სმენადაქვეითებული მიიჩნევს, რომ მის მიერ ნაყიდი/ნაჩუქარი სმენის აპარატი უფრო უკეთესია, ვიდრე სახელმწიფო პროგრამის სმენის აპარატები, 5 თვლის, რომ სახელმწიფოსი უკეთესი იყო, 8 მათგანი მიიჩნევს, რომ დიდი განსხვავება არ არის, ერთნაირია, 5 კი ორივეთი უკმაყოფილოა.
რესპონდენტების ნახევარზე მეტს, 30, არ მიუმართავს მერიისთვის სმენის აპარატების დაფინანსებასთან დაკავშირებით, 20 მათგანს კი დაუწერია განაცხადი მერიაში სმენის აპარატების დაფინასებისთვის. იმ რესპონდენტებიდან, 20, რომლებმაც მერიას მიმართეს სმენის აპარატებთან დაკავშირებით, 12-მა მათგანმა მიიღო მერიისგან სმენის დახმარე საშუალებები. სმენადაქვეითებულების ნაწილმა, რომლებმაც მერიას სმენის აპარატების დაფინანსებასთან დაკავშირებით მიმართეს, მათგან უარი მიიღეს, რასაც რამდენიმე მიზეზი აქვს: 7 რესპონდენტის შემთხვევაში მიზეზად დასახელდა ის, რომ მერიას არ ჰქონდა საკმარისი ფინანსები, 4 მათგანს უთხრეს, რომ არსებობდა უკვე სახელმწიფო პროგრამა, სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამა და შეეძლოთ მისთვის მიემართათ, 5 მათგანის შემთხვევაში კი მერიამ პრიორიტეტად სხვა ადამიანების დაფინანსება დააყენა და ურჩია, კიდევ ეცადათ. იმ რესპონდენტებმა, რომლებმაც მერიისგან მიიღო სმენის აპარატები, მათგან 3 მიიჩნევს, რომ მერიის მოცემული სმენის აპარატები უკეთესი იყო, იგივე რაოდენობის მიიჩნევს, რომ სახელმწიფო პროგრამის უკეთესი იყო, 6 მათგანი მიიჩნევს, რომ მათ შორის დიდი განსხვავება არ არის მერიის მიერ მოცემულსა და სახელმწიფო სმენის აპარატებს შორის, 6 ორივე მათგანით უკმაყოფილოა.
სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის 21 ბენეფიციარი დიდი სიამოვნებით ურჩევდა სხვას ამ პროგრამაში ჩართვას, 23 ძალიან კმაყოფილი არ არის პროგრამით, მაგრამ მაინც ურჩევდა სხვას მას, 6 კი კატეგორიულად წინააღმდეგია პროგრამის რჩევის, რადგან ძალიან უკმაყოფილოა მისით.

ცხრილი: სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამის კმაყოფილების კვლევის შედეგები

სმენის აპარატების მომხარებლების სქესი
მდედრობითი 26
მამრობითი 24
სმენის აპარატის/აპარატების მომხარებელთა ასაკი
2-5 8
6-9 7
10-13 4
14-17 6
18-21 10
22-25 10
26-29 5
გეოგრაფიული დაყოფა
თბილისი 26
რეგიონი 24
პროგრამაში ჩასართავად შორი მანძილის გამოვლის საჭიროება
ჰქონდათ ამის საჭიროება 21
არ ჰქონდათ ამის საჭიროება 3
სმენის დაქვეითების ხარისხი
მსუბუქი 1
საშუალო 7
მძიმე 20
უმძიმესი 21
არ ვიცი 1
სმენის აპარატების რაოდენობა
ერთი 25
ორი 25
ერთი სმენის აპარატის ტარების მიზეზები
ფინანსების გამო ვერ ყიდულობს 11
სმენის აპარატის ტარება აკომპლექსებს 7
მეორე ყურში კარგად ესმის და არ უნდა 3
სმენის აპარატი დაკარგა 1
სმენის აპარატის/აპარატების პირველად მორგების პერიოდი
2-5 წლის ასაკში 34
6-9 წლის ასაკში 10
10-14 წლის ასაკში 1
15-17 წლის ასაკში 1
18-21 წლის ასაკში 2
22-25 წლის ასაკში 2
26-29 წლის ასაკში 0
სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის შესახებ ინფორმაციის მიღების წყაროები
აუდიოლოგიის ეროვნული ცენტრი 33
ოტორინოლარინგოლოგი 4
სმენადაქვეითებული ბავშვის მშობელი 3
ინტერნეტი 3
სოციალური სააგენტო 3
მეგობარი 2
სარეაბილიტაციო ცენტრი 1
ლოგოპედი 1
პროგრამაში ჩართვის სიხშირე
ერთხელ 19
ორჯერ 15
სამჯერ 8
ოთხჯერ 3
ოთხზე მეტჯერ 5
პროგრამაში რამდენჯერმე ჩართვის მიზეზი
სმენის აპარატი გაფუჭდა, ვადა გაუვიდა, გამოვცვალა, ვერ იყიდდა 19
პროგრამით კმაყოფილია, ამიტომ რამდენჯერმე ისარგებლა მისით 11
სხცა ალტერნატივა ვერ ნახა, არ იცოდა, სად ეყიდა სმენის აპარატი 3
პროგრამაში ჩართვის პროცესში წარმოექმნათ/არ წარმოქმნათ ბარიერი
წარმოექმნა 17
არ წარმოექმნა 33
პროგრამაში ჩართვის პროცესში წარმოქმნილი ბარიერები
რიგში მოუწია დგომა 9
აპარატი გვიან გადასცეს 6
თბილისში შორი მანძილიდან მოუწია წამოსვლა 5
საბუთების შეგროვების პროცესის გაჭიანურება 4
პირველად მათი განაცხადი არ დააფინანსეს 1
მხოლოდ ერთი სმენის აპარატი გადასცეს 1
პროგრამის მიმართ კმაყოფილების დონე
სავსებით კმაყოფილია 14
უფრო კმაყოფილია, ვიდრე უკმაყოფილო 16
არც კმაყოფილია და არც უკმაყოფილო 11
უფრო  უკმაყოფილოა, ვიდრე კმაყოფილი 5
სრულიად უკმაყოფილოა 4
პროგრამით გათვალისწინებული სმენის აპარატების მიმართ კმაყოფილების დონე
სავსებით კმაყოფილია 9
უფრო კმაყოფილია, ვიდრე უკმაყოფილო 12
არც კმაყოფილია და არც უკმაფილო 10
უფრო უკმაყოფილო, ვიდრე კმაყოფილი 12
სრულიად უკმაყოფილო 7
სმენის აპარატების მიმართ უკმაყოფილების მიზეზები
სმენის აპარატები არ არის შესაფერისი მისი სმენის დაქვეითების ხარისხისთვის 8
სმენის აპარატები მალე ჯდება 4
სმენის აპარატები ხმაურობს 7
სმენის აპარატების მორგება პრობლემაა 3
არ შეუძლიათ სმენის აპარატების ფირმის არჩევა დამოუკიდებლად 14
სმენის აპარატების მიმართ კმაყოფილების მიზეზები
სმენის აპარატები მისი სმენის დაქვეითების ხარისხზეა მორეგბული 5
აპარატები არ წუის, არ ხმაურობს 7
სმენის აპარატი დიდხანს არ ჯდება, დიდხანს ძლებს 3
სმენის აპარატებს მარტივად ირგებს ყურებზე 6
შეუძლია აირჩიოს სასურველი სმენის აპარატები 8
სმენის აპარატების მოვლასთან დაკავშირებით ინფორმირებულობის დონე
სავსებით ინფორმირებულია 20
ინფორმირებულია 16
არ არის ინფორმირებული 5
სრულიად არ არის ინფორმირებული 9
სმენის აპარატების ნესტთან მორიდების ინტენსივობა
ყოველთვის 36
იშვიათად 12
არასდროს 2
სმენის საშრობის გამოყენების ინტენსივობა
სისტემატიურად იყენებს საშრობს 10
იყენებს საშრობს იშვიათად, როცა გაახსენდება 8
არ აქვს ინფორმაცია საშრობის შესახებ 26
აქვს ინფორმაცია საშრობზე, მაგრამ არ გამოუყენებია არასდროს 6
სმენის აპარატების დიზაინის მიმართ კმაყოფილების დონე
ძალიან მოსწონს 7
მოსწონს 13
არ მოსწონს 14
სრულიად არ მოსწონს 16
სმენის აპარატების კომფორტულობის დონე
კომფორტულია მორგების დროს 12
მორგებისას განიცდის მცირეოდენ დისკომფოტს 18
არ არის კომფორტული 10
სმენის აპარატების შემთხვევაში დისკომფორტის გამომწვევი მიზეზები
სმენის აპარატები ყურს ტკენს 11
სმენის აპარატები ჰერმეტულად არ იცავს 9
სმენის აპარატები მორგებისას წუიან 18
ინფორმირებულობა სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამაში რამდენჯერმე ჩართვის შესახებ
ინფორმირებულები იყვნენ 30
არ იყვნენ ინფორმირებულები 20
უსარგებლიათ თუ არა პროგრამით რამდენჯერმე
რამდენჯერმე ისარგებლეს პროგრამით 20
მხოლოდ ერთხელ ისარგებლეს პროგრამით 10
პროგრამაში ჩართვის პროცესში წარმოქმნილი ბარიერი
აპარატი გვიან გადასცეს 6
დიდხანს მოუწია რიგში დგომა 3
არ ეკუთვნოდათ, ჯერ სხვებისთვის უნდა მიეცათ 4
სმენის აპარატების მისაღებად შორი მანძილიდან მოუწია ჩამოსვლა 13
საბუთების შეგროვების პრობლემა შეიქმნა 4
სმენის აპარატების შეძენის/მიღების ხერხები
იყიდეს/იჩუქეს 23
არ შეუძენია/არ უჩუქნიათ 16
ნაყიდი/ნაჩუქარი სმენის აპარატების ბრენდები
სტარკი (Starkey) 2
სენსო (Senso) 1
კინდი (Kind) 7
ფონაკი (Phonak) 4
ოტიკონი (Oticon) 8
სიმენსი (Simens) 1
სახელმწიფო აპარატებისა და ნაყიდი/ნაჩუქარი სმენის აპარატების შედარება
ნაყიდი/ნაჩუქარი უკეთესია, ვიდრე სახელმწიფოსი 17
სახელმწიფოსი უკეთესი იყო 5
დიდი განსხვავება არაა, ერთნაირია 8
ორივეთი უკმაყოფილოა 5
ადამიანების რაოდენობა, რომლებმაც მერიას სმენის აპარატების დაფინანსებისთვის მიმართეს
მიმართეს 20
არ მიუმართავთ 30
რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებმაც სმენის აპარატი მიიღეს/ვერ მიიღეს
მიიღეს მერიისგან სმენის აპარატი 12
ვერ მიიღეს მერიისგან სმენის აპარატი 8
მერიისგან დაფინანსებაზე უარის მიღების მიზეზები
მერიას არ ჰქონდა საკმარისი ფინანსები 7
სახელმწიფო პროგრამა უკვე არსებობდა და შეეძლოთ მისთვის მიემართათ 4
მერიამ პრიორიტეტად სხვა ადამიანების დაფინანსება დაასახალეა და მოცდა ურჩია 5
მერიის მიერ მოცემული და სახელმწიფო აპარატების შედარება
მერიის მიერ მოცემული უკეთესია, ვიდრე სახელმწიფო პროგრამის 3
სახელმწიფო პროგრამის უკეთესი იყო 3
დიდი განსხვავება არაა, ერთნაირია 6
ორივეთი უკმაყოფილო ვარ 6
პროგრამის ბენეფიციარების არჩევანი პროგრამის სხვისთვის რჩევასთან დაკავშირებით
სხვას დიდი სიამოვნებით ურჩევდა 21
ძალიან კმაყოფილი არ არის, მაგრამ მაინც ურჩევდა 23
არავითარ შემთხვევაში არ ურჩევდა, უკმაყოფილოა ძალიან 6

 

დისკუსია, რეკომენდაცია

რესპონდენტების საკმაოდ დიდი ნაწილი, 50 რესპონდენტიდან, 21 ცხოვრობს რეგიონში და სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამაში ჩასართავად იძულებულია, შორი მანძილიდან ეწვიოს დედაქალაქს. ეს სტატისტიკურ მონაცემები ცხადყოფს, რომ ქვეყანაში სრულყოფილად არ არის დაკმაყოფილებული პირველადი საჭიროება, როგორიც არის სმენა. პროგრამის ბენეფიციარებს რეგიონიდან ქალაქში უწევთ ჩამოსვლა, რაც დროსთან, ფინანსებთან არის დაკავშირებული. მშობლებს უწევთ მოიფიქრონ, სად დატოვონ თავიანთი სპეციალური საჭიროების მქონე შვილები, რაც კიდევ ერთი დიდი თავსატეხია მათთვის იმიტომ, რომ სპეციალური საჭიროების მქონე ბავშვს კიდევ სხვა მოთხოვნილებები აქვს.
ექიმების რეკომენდაციით, სავალდებულოა, რომ სმენადაქვეითებულმა ატაროს ორი სმენის აპარატი, მაგრამ როგორც ჩვენი კვლევის შედეგებიდან ჩანს, რესპონდენტების მხოლოდ ნახევარი ატარებს ორ სმენის აპარატს. ერთის სმენის აპარატის ტარების მიზეზებად ორი ძირითადი რამ გამოიკვეთა: ერთი ის, რომ მეორე სმენის აპარატის ყიდვას ვერ ახერხებენ, რაც იმას ნიშნავს, რომ სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამას მათთვის დამაკმაყოფილებელი არ არის, და მეორე ის, რომ სმენის აპარატი აკომპლექსებთ.
რესპონდენტების ნახევარზე მეტმა, 31-მა მათგანმა, სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამის შესახებ აუდიოლოგიის ეროვნული ცენტრიდან, “KIND SMENA”-დან გაიგო, რაც ნიშნავს იმას, ქვეყანაში არ არის ინფორმაციული წყაროები ამ პროგრამის შესახებ, ინფორმირებულობის დონე დაბალია და იმას, რომ სმენის აპარატებს გასცემს მხოლოდ ერთი ორგანიზაცია და ეს საქმიანობა უალტერნატივოა, კონკურენცია ფაქტობრივად არ არსებობს.
რეკომენდირებულია, რომ სმენის აპარატები დროის გასვლასთან ერთად ადამიანმა შეიცვალოს. 50 რესპონდენტიდან 19-მა მხოლოდ ერთხელ ისარგებლა სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამით, 15-მა კი ორჯერ, რაც იმას ნიშნავს, რომ პროგრამა ხელმიუწვდომელია ან მათთვის ნაკლებად ეფექტური, მით უმეტეს, თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ რამდენჯერმე ამ პროგრამით ადამიანებმა მხოლოდ იმიტომ ისარგებლეს, რომ სხვა ალტერნატივა არ ჰქონდათ, სმენის აპარატებს ვერ იყიდნენ ფინანსებიდან გამომდინარე.
სმენადაქვეითებულები ლოგიკურად ხვდებიან, რომ სმენის აპარატები უნდა მოარიდონ ნესტს, მაგრამ მათ დიდ ნაწილს, 26, არ აქვს ინფორმაცია სმენის აპარატის საშრობის შესახებ, 6-ს აქვს, მაგრამ მის საჭიროებას დიდად ვერ ხედავ. აქედან გამომდინარეობს, რომ პროგრამა არ უზრუნველყოფს სმენის აპარატების მოვლასთან დაკავშირებით სრულყოფილი ინფორმაციის გაცემას.
რესპონდენტებიდან 16-ს სმენის აპარატის დიზაინი სრულიად არ მოსწონს, 14-იც უარყოფითად არის მის მიმართ განწყობილი, ეს ერთ-ერთ მიზეზად შეიძლება ჩაითვალოს, რატომაც აკომპლექსებთ ახალგაზრდებს სმენის აპარატის ტარება. ასევე ტექნიკურად სმენის აპარატების მორგების დროსაც, ადამიანებს მცირეოდენი დისკომფორტი მაინც აქვთ, ყველაზე მეტად კი მისი წუილი აღიზიანებთ.
საბოლოოდ, სმენის აპარატების უზრუნველყოფის პროგრამა იმსახურებს, რომ შევაფასოთ უფრო დადებითად, ვიდრე უარყოფითად, თუმცა არ შეიძლება არ დავინახოთ ამ პროგრამის ირგვლივ არსებული ნაკლოვანებები. სმენის აპარატების პროგრამა მისასალმებელია, მაგრამ ის სრულად ვერ პასუხობს ბენეფიციარების მოთხოვნებს, საჭიროა ინფორმაციის წყაროების გაზრდა, პატარა კლინიკების ხელშეწყობა, კონკურენციის გაზრდა, პროგრამის უკეთესი სმენის აპარატებით მომარაგება.

ბიბლიოგრაფია

  • Deafness and hearing loss, world health organization, 20.03.2019. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/deafness-and-hearing-loss;
  • ახალშობილთა სმენის საყოველთაო სკრინინგი საქართველოში, დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი, 2017, https://www.ncdc.ge/Pages/User/LetterContent.aspx?ID=5f279709-ad6f-4a32-8250-9ebd99a59c73;
  • თეონა გვალია. კოხლეარული იმპლანტაციით უზრუნველყოფის სახელმწიფო პროგრამის ეფექტურად განხორციელებაზე მოქმედი ფაქტორები, 2017;
  • სმენის აპარატებით უზრუნველყოფა (დამხმარე საშუალებებით უზრუნველყოფა), სოციალური დაცვა, ფონდი ღია საზოგადოება საქართველოში, 2016;
  • State of provision of hearing aids in Europe, European federation of hard of hearing people, 2018.

 

ნაშრომი გამოქვეყნდა 2 თებერვალს, 2020 წ.

კარდიოლოგიურ პაციენტთა რეჰოსპიტალიზაცია და პირველადი ჯანდაცვის როლი

თენგიზ ვერულავა1, ნანა ჯინჭარაძე2, რევაზ ჯორბენაძე3

1 მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

2 მედიცინის აკადემიური დოქტორი, მ. იაშვილის სახელობის ბავშვთა საავადმყოფოს ექიმი ნეონატოლოგი. დროულ და დღენაკლულ ახალშობილთა დახმარების ასოციაციის პრეზიდენტი

მედიცინის აკადემიური დოქტორი. აკად. გ. ჩაფიძის სახელობის გადაუდებელი კარდიოლოგიის ცენტრის დირექტორი

Download PDF

აბსტრაქტი

შესავალი: კარდიოლოგიურ ავადმყოფთა რეჰოსპიტალიზაცია დიდი ფინანსური ტვირთია როგორც ჯანდაცვის სისტემისათვის, ასევე პაციენტებისათვის. კვლევის მიზანია კარდიოლოგიურ პაციენტებში რეჰოსპიტალიზაციის თავისებურებების, მისი გამომწვევი მიზეზების შესწავლა და შემცირების გზების ღონისძიებათა შემუშავება. მეთოდოლოგია: თვისებრივი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა სამედიცინო პერსონალის ჩაღრმავებული ინტერვიუ. რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა ექიმების და პაციენტების გამოკითხვა წინასწარ სტრუქტურირებული კითხვარების მეშვეობით, რეჰოსპიტალიზებულ პაციენტთა ავადმყოფობის ისტორიების შესწავლა. შედეგები: რეჰოსპიტალიზაციის ძირითად მიზეზს წარმოადგენს პაციენტთა მიერ საჭირო სამკურნალო ღონისძიებების არჩატარება. იგი გამოწვეულია ფინანსური სიძნელეებით, ასევე, ქვეყანაში პირველადი ჯანდაცვის სისტემის, კერძოდ, ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის ნაკლები განვითარებით, რომლის მთავარი ფუნქციაა პაციენტის საავადმყოფოდან გაწერის შემდეგ მასზე უწყვეტი სამედიცინო მეთვალყურეობა. პაციენტი სტაციონარიდან გაწერის შემდეგ იაშვიათად, ან საერთოდ არ მიმართავს ოჯახის ექიმს; არ არის კოორდინირება ოჯახის ექიმსა და საავადმყოფოს მკურნალ ექიმს შორის. დისკუსია, რეკომენდაციები: განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის სიხშირის შემცირებაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება პირველადი ჯანდაცვის ეფექტური სისტემის არსებობას. ამ მხრივ, უცილებელია, ქვეყანაში ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის შემდგომი განვითარების ხელშეწყობა; კოორდინაციის არსებობა კლინიკასა, პაციენტსა და პირველად ჯანდაცვის სისტემას შორის; ბინაზე გაწერისას პაციენტთა ინფორმირებულობის დონის ამაღლება, მათზე საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარება დაავადების მკურნალობისა და პროფილაქტიკის საკითხებზე; ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამებში ამბულატორიული მომსახურების პაკეტის გაფართოება.

საკვანძო სიტყვები: რეჰოსპიტალიზაცია, სამედიცინო მომსახურების ხარისხი, კარდიოლოგია

ციტირება: თენგიზ ვერულავა, ნანა ჯინჭარაძე, რევაზ ჯორბენაძე. კარდიოლოგიურ პაციენტთა რეჰოსპიტალიზაცია და პირველადი ჯანდაცვის როლი. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2015; 1 (1)

Rehospitalization of patients with heart failure and role of primary healthcare

Tengiz Verulava1, Nana Jincharadze1, Revaz Jorbenadze3

1 Academic Doctor of Medicine, Professor of Ilia State University

2 Academic Doctor of Medicine, M.Sc. Neonatologist at Iashvili Children’s Hospital. President of the Association for Timely and Premature Infants

3 Academic Doctor of Medicine. Acad. C. Director of Chapidze Emergency Cardiology Center

Abstract

Introduction: One of the most important criterion of high quality medical service is re-hospitalization. Main goal of the research is to study patient re-hospitalization on the example of one medical center. Methodology: While quantity research we have analyzed data of re-hospitalized patients. On the other hand, we have also carried out quality research, which means researching focus groups, interweaving focus groups, such as doctors and patients. Results: Our research has showed following findings: after discharging patient from hospital, he/she applies to family doctor very seldom; family doctors and hospital doctors have no coordination with each other. Recommendation: Clinics, Patient and primary health care units must coordinate with each other. It is also important to have active feedback between patient and clinic doctors. Doctors should inform patients about medical treatment and prevention of his/her disease. The role of primary health care and family doctors must be increased.

Key words: Re-hospitalization, primary health care, quality management.

Quote: Tengiz Verulava, Nana Jincharadze, Revaz Jorbenadze. Rehospitalization of patients with heart failure and role of primary healthcare. Health Policy, Economics and Sociology 2015; 1 (1).

 

შესავალი

რეჰოსპიტალიზაცია წარმოადგენს ერთი და იგივე დაავადებით პაციენტის განმეორებით ჰოსპიტალიზაციას. უმთავრესად გამოიყენებენ რეჰოსპიტალიზაცის 30 დღის განმავლობაში. რეჰოსპიტალიზაცია სამედიცინო მომსახურების ხარისხის შეფასების ერთ-ერთი ინდიკატორია.

რეჰოსპიტალიზაცია განაპირობებს როგორც სამედიცინო დანახარჯების ზრდას, ასევე, უარყოფითად მოქმედებს პაციენტის ჯანმრთელობის სტატუსზე, პაციენტისა და მისი ოჯახის წევრების ეკონომიკურ და მორალურ მდგომარეობაზე.

საქართველოში, მსგავსად სხვა ქვეყნებისა, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული ავადობისა და სიკვდილობის მაჩვენებლები მაღალია, კერძოდ, სიკვდილის მიზეზთა 69% გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე მოდის. აღნიშნული დაავადებების მკურნალობისათვის საჭირო სამედიცინო ხარჯების გამო დიდია ფინანსური ტვირთიც (1).

გულის დაავადებების დროს რეჰოსპიტალიზაცია, მსგავსად სხვა ქრონიკული დაავადებებისა, დიდი ფინანსური ტვირთია როგორც ჯანდაცვის სისტემისათვის, ასევე პაციენტებისათვის (2).

რეჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი განსხვავებულია დიაგნოზების მიხედვით. ზოგი ავტორის მონაცემებით, სტენოკარდიული შეტევით 30 დღეში რეჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი 17,1%-ს შეადგენს (3). გულის შეგუბებითი უკმარისობის დროს რეჰოსპიტალიზაცია შეადგენდა 24.7%-ს (4). აშშ-ში 30 დღეში რეჰოსპიტალიზაცია შეადგენს შემთხვევათა 20%-ს (4).

ლიტერატურაში არსებული ზოგიერთი კვლევის თანახმად, რეჰოსპიტალიზაცია დაკავშირებულია პაციენტის ასაკთან, სქესთან, შემოსავლებთან, კერძოდ, 30 დღიანი რეჰოსპიტალიზაცია ბავშვებში გაცილებით მაღალია მოზრდილებთან შედარებით; ასევე, განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის 50%-ზე მეტს შეადგენენ 65 და უფრო მეტი ასაკის პაციენტები; ქალების განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია 28%-ით მაღალია მამაკაცებთან შედარებით; დაბალშემოსავლიან პაციენტებში 11%-ით მეტია განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია მაღალშემოსავლიან პაციენტებთან შედარებით (5).

არსებობს კავშირი რეჰოსპიტალიზაციასა და ჯანდაცვითი პროგრამის დაფინანსების სახესთან. რეჰოსპიტალიზაციის უფრო მაღალი მაჩვენებელი შეინიშნება სახელმწიფო პროგრამებით მოცულ პაციენტებში (მაგ. მედიქეა და მედიქეიდი აშშ-ში), ვიდრე კერძო დაზღვევის პაციენტებში (4). მაგალითად, გულის დაავადებების დროს რეჰოსპიტალიზაციის სიხშირე შეადგენდა 30.1%-ს მედიქეიდის და 25.0% მედიქეას პაციენტებში, ხოლო 19,5% კერძო დაზღვევის პაციენტებში (4). აქვე აღსანიშნავია, რომ მედიქეას პაციენტებში რეჰოსპიტალიზაციით გამოწვეული ხარჯები ყოველწლიურად შეადგენს 17.4 მილიარდ დოლარს (6).

ამერიკის ჰოსპიტალთა ასოციაციამ წარმოადგინა 4 ტიპის რეჰოსპიტალიზაცია (6):
• გეგმიური რეჰოსპიტალიზაცია, რომელიც დაკავშირებულია პირველად ჰოსპიტალიზაციასთან, მაგალითად, ქიმიოთერაპია სიმსივნის პირველადი მკურნალობის შემდეგ;
• გეგმიური რეჰოსპიტალიზაცია, რომელიც არ არის დაკავშირებული პირველად ჰოსპიტალიზაციასთან.
• არაგეგმიური რეჰოსპიტალიზაცია, რომელიც არ არის დაკავშირებული პირველად ჰოსპიტალიზაციასთან, მაგალითად, ავტოავარიის შემთხვევისას კიდურის მოტეხილობით ჰოსპიტალიზაცია, მაშინ როცა პირველადი ჰოსპიტალიზაცია განპირობებული იყო აპენდექტომიით.
• არაგეგმიური რეჰოსპიტალიზაცია, რომელიც დაკავშირებული არის პირველად ჰოსპიტალიზაციასთან, მაგალითად, ქირურგიული ჩარევის შემდეგ მოგვიანებით განვითარებული ინფექცია ან გვიანი მედიკამენტური რეაქცია.

პირველი სამი შემთხვევა არ განიხილება, როგორც სამედიცინო მომსახურების ხარისხის დეფექტი, რადგან ჰოსპიტალს არ შეუძლია აღნიშნული მოვლენების პროგნოზირება და პრევენციიის განხორციელება. უბედური შემთხვევა საავადმყოფოსგან დამოუკიდებელი მიზეზით ვითარდება. გარდა ამისა, კლინიკას არ შეუძლია სრულად აღმოფხვრას რეჰოსპიტალიზაცია, მაგალითად, გულის უკმარისობის გამო აუცილებელი დეფიბრილატორის იმპლანტაციის მიზნით განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია (7).

განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის სიხშირის შემცირებაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება სტაციონარიდან ბინაზე გაწერისას სათანადო წესების დაცვას, კერძოდ, პაციენტთა ინფორმირებულობის, განათლების დონის ამაღლებას, რომელიც მიმართულია ბინაზე პაციენტთა თვითკონტროლისა და ექიმის დანიშნულების სრულფასოვანი შესრულებისათვის (6). პაციენტთა ბინაზე გაწერისას აღნიშნული ორგანიზაციული ღონისძიებების შესრულება 20%-ით ამცირებს განმეორებით ჰოსპიტალიზაციას (6).

ამერიკის ჰოსპიტლების ასოციაციის მიერ შესწავლილი იქნა რეჰოსპიტალიზაციის ძირითადი მიზეზები, რომელზე დაყრდნობითაც შეიქმნა ჰოსპიტალთა რეჰოსპიტალიზაციის შემცირების პროგრამა (HRRP -Hospital Readmissions Reduction Program) (7). დადგინდა, რომ როდესაც პაციენტი ღებულობს ადექვატურ სამედიცინო მომსახურებას შესაძლებელია ზოგიერთი რეჰოსპიტალიზაციის თავიდან აცილება. თუმცა, ყველა რეჰოსპიტალიზაციის აღმოფხვრა შეუძლებელია, რადგან მასზე ზემოქმედებს ისეთი ფაქტორები, როგორიც არის დემოგრაფია, სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსი, სოციალური დახმარების სტრუქტურა, თანმხლები დაავადებების სიმძიმე, ქრონიკული დაავადებები (7), ან სხვა, ხშირად უცნობი ფაქტორები (8). ზოგჯერ რეჰოსპიტალიზაცია გარდაუვალია დაავადების ბუნებრივი, პროგრესული მიმდინარეობის გამო (8). აქედან გამომდინარე, რეჰოსპიტალიზაციის პროგნოზირება შეუძლებელია (8).

2009 წელს, აშშ-ში, პირველად, ჰოსპიტლებმა თავიანთ ვებ-გვერდზე დაიწყეს ნებაყოფლობითი ანგარიშის წარმოდგენა რეჰოსპიტალიზაციის სიხშირეზე, მედიქეას და მედიქეიდის პაციენტებში. საავადმყოფოების შედარება ხდება ნებისმიერ ნოზოლოგიაზე რეჰოსპიტალიზაციის სიხშირის მიხედვით (7).

კვლევები ადასტურებენ, რომ პაციენტთა განათლების ამაღლება, უწყვეტი სამედიცინო მეთვალყურეობა, ბინაზე გაწერისას პაციენტსა და ექიმს შორის მუდმივი კავშირი ამცირებს რეჰოსპიტალიზაციას, რაც, თავის მხრივ, განაპირობებს როგორც პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესებას, ასევე ხარჯების შემცირებას (9).

გულის უკმარისობის დიაგნოზის მქონე პაციენტთა განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია, არცთუ იშვიათად, განპირობებულია ჰოსპიტლიდან ბინაზე გაწერისას, ხანგრძლივად მისაღები მედიკამენტური თერაპიის თვითნებურად არჩატარებით ან შეწყვეტით. მაგალითად, კლინიკური პრაქტიკის გაიდლაინით, იმ პაციენტებს, რომელთაც აქვთ მარცხენა პარკუჭის დისფუნქციით განპირობებული გულის უკმარისობა, გათვალისწინებულია ანგიოტენზინ-გარდამქმნელი ფერმენტის ინჰიბიტორების ხანგრძლივად მიღება. ა.შ.შ.-ის სხვადასხვა შტატში, შესწავლილი იქნა 2943 პაციენტის ავადმყოფობის ისტორია. რანდომულად შეირჩა გულის უკმარისობის დიაგნოზით ჰოსპიტალიზებული პაციენტები 50 ჰოსპიტალში. კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ იმ პაციენტებს, რომლებიც ბინაზე ღებულობდნენ ანგიოტენზინ-გარდამქმნელი ფერმენტის იჰიბიტორებს, უფრო ნაკლები სიხშირით ჰქონდათ მარცხენა პარკუჭის დისფუნქციით განპირობებული გულის უკმარისობის დიაგნოზით განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია, ვიდრე იმ პაციენტებს, რომლებიც ღებულობდნენ ანგიოტენზინ-გარდამქმნელი ფერმენტის იჰიბიტორებს რეკომენდებულზე ნაკლები დოზით, ან საერთოდ არ ღებულობდნენ (10).

რეჰოსპიტალიზაციის პრობლემის აღმოფხვრისათვის შემუშავდა დაავადების მართვის სტრატეგია, ხდება მოსალოდნელი რეჰოსპიტალიზაციის რისკების პროგნოზირება, ჰოსპიტლიდან გაწერის შემდეგ ბინაზე მოვლის გაუმჯობესება და მონიტორინგი, გართულების ადრეული შეფასება, მონიტორინგის გუნდის შექმნა, რომელშიც წარმოდგენილია პაციენტი, პირველადი ჯანდაცვის ექიმი, მკურნალი ექიმი, კარდიოლოგი, მედდა, ფარმაცევტი, სოციალური მუშაკი, პაციენტის მოვლის უნარ-ჩვევების სწავლების პედაგოგი, ოჯახი (8).

რეჰოსპიტალიზაცია, ერთი მხრივ, ასახავს გაწეული სამედიცინო მომსახურების ხარისხს, მეორე მხრივ, განაპირობებს გაუთვალისწინებელ ხარჯებს, რაც საზიანოა, როგორც ჯანდაცვის პროვაიდერისათვის, ასევე დამფინანსებლისათვის. კერძო სადაზღვევო კომპანიების, ასევე სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამებით განსაზღვრული ანაზღაურების წესის თანახმად, ერთი და იგივე დაავადებით 30 დღეში რეჰოსპიტალიზაცია ითვალისწინებს სამედიცინო დაწესებულების მიმართ გარკვეულ საჯარიმო სანქციებს. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით არსებობს შემდეგი სამთავრობო დადგენილება: ”საქართველოს მთავრობის დადგენილება №36 „საყოველთაო ჯანდაცვაზე გადასვლის მიზნით გასატარებელ ზოგიერთ ღონისძიებათა შესახებ“, მუხლი 22, დაფინანსების მეთოდოლოგია და ანაზღაურების წესი, პუნქტი 12-ის მიხედვით, პროგრამის ფარგლებში, პაციენტის გაწერიდან 30 დღის განმავლობაში იმავე დიაგნოზით პაციენტის გადაუდებელი ჰოპიტალიზაციის განმეორებითი ეპიზოდი განიხილება სადავო შემთხვევად. არაჯეროვანი რეჰოსპიტალიზაციის დადასტურების შემთხვევაში, საჯარიმო სანქცია განისაზღვრება ამავე დადგენილების მე-19 მუხლის (საჯარიმო სანქციები) მე-9 პუნქტის თანახმად. კერძოდ, იმ შემთხვევაში, თუ მიმწოდებელმა მომსახურება გაუწია არასრულად, ან არაჯეროვნად, მიმწოდებელი იხდის ჯარიმას გასაწევი/გაწეული მომსახურების ღირებულების სამმაგი ოდენობის სახით (11).

საქართველოს მთავრობის 2012 წლის 14 მაისის № 177 დადგენილებით „სახელმწიფო სადაზღვევო პროგრამების ფარგლებში სამედიცინო და სადაზღვევო მომსახურების მიწოდების წესები“, მუხლი 4 სამედიცინო მომსახურების გაწევის წესი, თუ დაზღვეული მიმწოდებლიდან გაწერის შემდეგ იმავე დიაგნოზით ან მდგომარეობის გართულებით განმეორებით მოთავსდა იმავე მიმწოდებელთან და თუ გამოვლინდა, რომ რეჰოსპიტალიზაცია ან/და სადაზღვევო ლიმიტის ამოწურვა წინა პერიოდში ჩატარებული არასრული ან არასწორი მკურნალობის შედეგია, ასეთ შემთხვევებში მზღვეველი თავისუფლდება შემდგომი მკურნალობის ღირებულების გადახდის ვალდებულებისაგან და ასეთი ხარჯებისათვის სრული პასუხისმგებლობა ეკისრება თავად სამედიცინო დაწესებულებას. ამასთანავე, თუ რეჰოსპიტალიზაცია მოხდა სხვა სამედიცინო დაწესებულებაში, მზღვეველი ანაზღაურებს მკურნალობის ამ ეპიზოდის ხარჯებს. მზღვეველი უფლებამოსილია რეჰოსპიტალიზაციის გამომწვევ მიმწოდებელს არ აუნაზღაუროს ან უკან დაიბრუნოს ამ მიმწოდებელთან გაწეული ხარჯები, კანონმდებლობით დადგენილი წესის შესაბამისად (12).”

შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2012 წლის 12 სექტემბრის ბრძანება №01-63/ნ „სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების და პაციენტთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის შეფასების შიდა სისტემის ფუნქციონირების შესახებ“, მიხედვით, სამედიცინო მომსახურების ხარისხის მართვის სამსახური აუცილებელი წესით აღრიცხავს და შეისწავლის რეჰოსპიტალიზაციას იგივე დიაგნოზით (13).

აღნიშნული საკანონმდებლო ვალდებულებებიდან გამომდინარე, რეჰოსპიტალიზაციის ანალიზი, გამომწვევ მიზეზთა იდენტიფიცირება და შემცირების გზების ღონისძიებათა შემუშავება ფრიად აქტუალური საკითხია ჯანდაცვის ყველა რგოლისათვის.

კვლევის მიზანია კარდიოლოგიურ პაციენტებში რეჰოსპიტალიზაციის თავისებურებების, მისი გამომწვევი მიზეზების შესწავლა და შემცირების გზების ღონისძიებათა შემუშავება.

კვლევის მეთოდოლოგია

კვლევის მეთოდოლოგიურ საფუძველს წარმოადგენს რეჰოსპიტალიზაციის საკითხებზე არსებული ლიტერატურა. კვლევა მოიცავდა თვისებრივ და რაოდენობრივ კომპონენტებს. თვისებრივი კვლევა გულისხმობდა კარდიოლოგიური პაციენტების რეჰოსპიტალიზაციასთან დაკავშირებულზე ექსპერტთა მოსაზრებების განხილვას. რისთვისაც ჩატარდა ჩაღრმავებული ინტერვიუები თბილისის ერთ-ერთი მსხვილი კარდიოლოგიური საავადმყოფოს ექიმ-სპეციალისტებთან. რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში შესწავლილი იქნა 2014 წელს კარდიოლოგიურ საავადმყოფოში გატარებულ პაციენტთა რეჰოსპიტალიზაცია 30 დღის განმავლობაში. ასევე გამოკითხულ იქნა პაციენტები და ექიმები წინასწარ სტრუქტურირებული კითხვარების მეშვეობით. შერჩეული მეთოდოლოგიის შეზღუდვას წარმოადგენდა დროის შეზღუდვის გამო, თბილისის მხოლოდ ერთ კარდიოლოგიურ საავადმყოფოში რეჰოსპიტალიზაციის შესწავლა.

შედეგები

კვლევის მიზნიდან გამომდინარე, შესწავლილი იქნა სამედიცინო დაწესებულებაში ერთი წლის განმავლობაში გატარებულ კარდიოლოგიურ პაციენტთა რეჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი 30 დღის განმავლობაში.

30 დღეში ერთი და იგივე დაავადებით რეჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი შეადგენდა 0.45%-ს, მათგან 47,6% იყო ქალი და 52,4% კაცი).

კვლევის თანახმად, რეჰოსპიტალიზაცია დაკავშირებულია პაციენტის ასაკთან, კერძოდ, რეჰოსპიტალიზებულ პაციენტთა ასაკი უფრო მაღალია იმ პაციენტების ასაკთან შედარებით, რომლებიც არ იყვნენ რეჰოსპიტალიზებულნი (71 წელი vs 67 წელი).

კვლევით დადგინდა, რომ რეჰოსპიტალიზაციის სიხშირე ასევე დამოკიდებულია დაავადებაზე. რეჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში უფრო აღინიშნებოდა დიაბეტი ვიდრე არარეჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში (32% vs 29%), გულის უკმარისობა (23% vs 13%), თირკმლის უკმარისობა (7.5% vs 3.5%).

30 დღეში რეჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი დიაგნოზების მიხედვით შემდეგნაირად გადანაწილდა: გულის იშემიური დაავადება, არასტაბილური სტენოკარდია (30.4%), წინაგულების ფიბრილაცია და თრთოლვა (30.4%), მარცხენა პარკუჭის მწვავე უკმარისობა, კარდიული ასთმა (21.7%), აორტის სტენოზი, მძიმე (8.7%), მიოკარდიუმის ქვემო კედლის მწვავე ინფარქტი ST-ელევაციით, კორონოგრაფია. კორონარული სტენტირება (4.4%), სუნთქვის მწვავე უკმარისობა (4.4%). აღნიშნული ნოზოლოგიური ჯგუფები წარმოადგენენ რეჰოსპიტალიზაციის მაღალი რისკის ჯგუფს, რაც გათვალისწინებული უნდა იქნას პაციენტთა ბინაზე გაწერისას.

ცხრილი: 30 დღეში რეჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი დიაგნოზების მიხედვით

Picture1

კვლევით ასევე დადგინდა რომ არსებობს კავშირი რეჰოსპიტალიზაციასა და ჯანდაცვითი პროგრამის დაფინანსების სახესთან. კერძოდ, რეჰოსპიტალიზაციის სიხშირე ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამებით მოცულ პაციენტებში უფრო მაღალია (68%), ვიდრე კერძო დაზღვევის მქონე პაციენტებში (32%).

რეჰოსპიტალიზებულ პაციენტთაგან ერთხელ განმეორებით შემოვიდა 15 პაციენტი (65.2%), ორჯერ განმეორებით შემოვიდა შემოვიდა 6 პაციენტი (26.1%) ოთხჯერ განმეორებით შემოვიდა 1 პაციენტი (4.3%), ხუთჯერ განმეორებით შემოვიდა 1 პაციენტი (4.3%).

რეჰოსპიტალიზებულ რესპოდენტთა გამოკითხვით დადგინდა, რომ რეჰოსპიტალიზაციის ძირითად მიზეზს წარმოადგენს პაციენტთა მიერ საჭირო სამკურნალო ღონისძიების არჩატარება, საავადმყოფოდან გაწერის შემდეგ ბინაზე მისაღები მედიკამენტების არშეძენა ან მედიკამენტოზური თერაპიის თვითნებურად შეწყვეტა. პაციენტთა 33,3% მედიკამენტებს ყიდულობს ნაწილობრივ, 13,3% კი საერთოდ ვერ ყიდულობს. შესაბამისად, ექიმის მიერ ბინაზე დანიშნულ, აუცილებელ მედიკამენტოზურ თერაპიას ან ვერ იტარებენ, ან იტარებენ არასრულყოფილად.

აღნიშნულის მიზეზად რესპოდენტები ასახელებენ უკავშირებენ უსახსრობას (უმუშევრობისა და მცირე, არასაკმარისი რაოდენობის პენსიის გამო). რესპოდენტთა 46,6 %-ის აზრით, ფინანსური სიძნელეების გამო ისინი ვერ ყიდულობენ მედიკამენტებს ან ყიდულობენ ნაწილობრივ. კვლევის მონაცემების თანახმად, პაციენტთა უმრავლესობა უმუშევარი, ან პენსიონერია (63%), რაც საეჭვოს ხდის მათ მიერ ძვირადღირებული, ხანგრძლივი დროის მანძილზე მისაღებად საჭირო მედიკამენტების შეძენის შესაძლებლობას. აღნიშნულ მოსაზრებას ადასტურებს ექიმთა გამოკითხვის მონაცემებიც, სადაც ისინი აღნიშნავენ, რომ სტაციონარიდან ბინაზე გაწერილ პაციენტთა 60% ვერ ახერხებს მაღალკვალიფიციურ ექიმთან განმეორებითი ამბულატორიული ვიზიტებს და ვერ იტარებს მისთვის საჭირო და აუცილებელ პროფილაქტიკურ კონსულტაციას, მაშინ როცა პაციენტთა უმრავლესობა დაუზარებლად მიმართავს ექიმს უფასო სატელეფონო კონსულტაციებისათვის. ამ ფაქტს ექიმები ხსნიან ფინანსური სიძნელეებით, რადგან ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამები სრულად არ ფარავენ გეგმიურ ამბულატორიულ ვიზიტებს.

კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ იმ პაციენტებს, რომლებიც ბინაზე სრულყოფილად ასრულებდნენ ექიმის დანიშნულებას უფრო ნაკლები სიხშირით ჰქონდათ კარდიოლოგიური დიაგნოზით განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია, ვიდრე იმ პაციენტებს, რომლებიც არასრულყოფილად ასრულებდნენ ექიმის დანიშნულებას.

ექიმთა აზრით, რეჰოსპიტალიზაციის უმთავრესი მიზეზია პაციენტთა მიერ სტაციონარიდან ბინაზე გაწერისას დანიშნული სამკურნალო ღონისძიებების, მედიკამენტური თერაპიისა და დიეტის შეუსრულებლობა (40%), თანმხლები დაავადებების არსებობა (26,7%), მედიკამენტების მიმართ რეფრაქტერობა (20%), ორგანიზმში მიმდინარე შეუქცევადი პათოლოგიური პროცესები (13,3%).

კვლევით დგინდება, რომ რეჰოსპიტალიზაცია ხშირ შემთხვევებში არაპროგნოზირებადია. ამას ადასტურებენ პაციენტთა ავადმყოფობის ისტორიებში ექიმთა ჩანაწერებიც, რომლის თანახმად, გაწერისას ექიმი აფიქსირებს პაციენტის ჯანმრელობის მდგომარეობის გაუმჯობესებას, თუმცა, მიუთითებს მის სიმძიმეს და პროგნოზულად არაკეთილსაიმედოობას. ასეთ შემთხვევებში ექიმებს არ შეუძლიათ აღმოფხვრან პრობლემები და არაპროგნოზირებადი, გადაუდებელი მდგომარეობის ან გეგმიური, სასიცოცხლოდ საჭირო ქირურგიული ჩარევის გამო, განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია, გარდაუვალია.

კვლევით დადგინდა, რომ რეჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელზე გავლენას ახდენს პაციენტის საავადმყოფოდან გაწერის შემდეგ მასზე უწყვეტი სამედიცინო მეთვალყურეობა. ამ პროცესში დიდია ოჯახის ექიმის როლი. რესპოდენტთა გამოკითხვით 46,7%-ს არ ჰყავდა ოჯახის ექიმი. 13,3% აღნიშნა, რომ ჰყავს, მაგრამ იშვიათად მიმართავს, 40%-ს კი ჰყავს და ხშირად მიმართავს. პაციენტთა 60% კლინიკიდან ბინაზე გაწერის შედეგ, ამბულატორიული მეთვალყურეობისათვის უპირატესობას ანიჭებს საავადმყოფოს კარდიოლოგთან მიმართვას, ვიდრე ოჯახის ექიმს ან პოლიკლინიკის ექიმ-სპეციალისტს. პაციენტთა 33,3%-ს საერთოდ არ ჰყავს შერჩეული კარდიოლოგი ხანგრძლივი სამედიცინო მეთვალყურეობისათვის, 20%-ს შერჩეული ჰყავს, მაგრამ იშვიათად მიმართავს, ხოლო 46,7%-ს – ჰყავს და ხშირად მიმართავს. აღნიშნული მეტყველებს ქვეყანაში ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის განვითარების დაბალ დონეზე. მასთან შედარებით პაციენტები საავადმყოფოს კარდიოლოგთან კონსულტაციებს ანიჭებენ უპირატესობას.

ასევე სახეზეა პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ადექვატურად მოვლის ორგანიზაციის პრობლემები. კერძოდ, პაციენტს ექიმი უნიშნავს მრავალ სამკურნალო საშუალებას, რომელთა რიცხვიც ხშირად 10-15-ს აღწევს. პაციენტთა ჯანმრთელობის სტატუსისა და ასაკის გათვალისწინებით, საეჭვოა ისინი სრულფასოვნად ასრულებდნენ ექიმის დანიშნულებას. ამ პრობლემის გადაჭრის ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადგენს შინ მოვლის სერვისების განვითარება.

პაციენტების აზრით, ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით, საჭიროა სახელმწიფო ჯანდაცვით პროგრამებში ვიწრო სპეციალისტებთან ამბულატორიული ვიზიტების გათვალისწინება, დიაგნოსტიკური გამოკვლევების მოცულობის გაფართოება.

საავადმყოფოს კარდიოლოგების 57%-ის მაზრით, მათ არა აქვთ არანაირი კონტაქტი პირველადი ჯანდაცვის ექიმ-სპეციალისტთან, რომელიც სტაციონარიდან გაწერის შემდეგ უნდა მოემსახუროს პაციენტს, გაეცნოს მისთვის გაწეული დახმარებისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის ამსახველ შესაბამის დოკუმენტს და შესაბამისად გაუწიოს ბინაზე მეთვალყურეობა, რაც მნიშვნელოვნად შეამცირებს რეჰოსპიტალიზაციის შემთხვევებს.

ექიმთა აზრით, პაციენტთა განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის შემცირებისათვის ეფექტურ ღონისძიებას წარმოადგენს ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის განვითარება, ამბულატორიული მიმართვიანობის გაზრდა, პაციენტთან ხშირი სატელეფონო კომუნიკაცია და გეგმიური ვიზიტების შესახებ შეხსენება; ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამებში ამბულატორიული მომსახურების პაკეტის გაფართოება.

განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის სიხშირის შემცირებაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება სტაციონარიდან ბინაზე გაწერისას პაციენტთათვის საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარებას, რომელიც მიმართულია ბინაზე პაციენტთა თვითკონტროლისა და ექიმის დანიშნულების სრულფასოვანი შესრულებისათვის. რეჰოსპიტალიზებულ პაციენტთა გამოკითხვით დადგინდა, რომ საავადმყოფოდან გაწერის წინ მათ უტარდებოდათ საგანმანათლებლო ღონისძიებები, ეძლეოდათ ინფორმაცია კონკრეტული დაავადების შესახებ. აღნიშნულის მიზანს წარმოადგენდა პაციენტების განათლების დონის ამაღლება, რომ მათ უფრო ეფექტურად მოეხდინათ საკუთარ ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე დაკვირვება და სათანადოდ შეესრულებინათ საექიმო დანიშნულებები.

კვლევით დგინდება, რომ განმეორებით ჰოსპიტალიზიის ერთ-ერთი მიზეზი არის პაციენტთა სტაციონარიდან ბინაზე გაწერს შემდეგ არასათანადო პრევენციული ღონისძიებები, გეგმიური კონსულტაციების დეფიციტი, რაც განპირობებულია პირველადი ჯანდაცვის სისტემის არასათანადო განვითარებით. ოჯახის ექიმის ინსტიტუტი პაციენტებში არ არის პოპულარული და არ აქვს სათანადო ავტორიტეტი და ნდობა. იგივე შეიძლება ითქვას პირველადი ჯანდაცვის ვიწრო სპეციალისტებზეც, რის გამოც პაციენტები ამჯობინენენ მიმართონ აღნიშნული ცენტრის ვიწრო ექიმ-სპეციალისტს. მაგრამ ვინაიდან განმეორებითი ამბულატორიული ვიზიტები მათთვის ძნელად ხელმისაწვდომია ფინანსური სიძნელეების გამო, პაციენტთა 60% რჩება საჭირო და მისთვის აუცილებელი სამედიცინო მომსახურების გარეშე.

დასკვნა, რეკომენდაციები

კვლევიდან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ საავადმყოფოდან გაწერის შემდეგ პაციენტზე თანმიმდევრული და კოორდინირებული დახმარების ორგანიზაცია ამცირებს განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის სიხშირეს. შესაბამისად, მიზანშეწონილია სტაციონარიდან გაწერის პროცედურის კიდევ უფრო დახვეწა და გაუმჯობესება, გაწერისას დაავადების მართვის სტრატეგიის შემუშავება, რაც ხელს შეუწყობს მოსალოდნელი რეჰოსპიტალიზაციის რისკების პროგნოზირებას.

საჭიროა საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარება პაციენტის მიერ თავის ჯანმრთელობაზე და საექიმო დანიშნულებების შესრულებაზე კონტროლისათვის საკუთარი შესაძლებლობების გაზრდის მიზნით.

ბინაზე გაწერისას საჭიროა ცენტრის ექიმსა და პირველადი ჯანდაცვის ექიმს ან სპეციალისტს შორის არსებობდეს კომუნიკაცია, რაც პირველადი ჯანდაცვის ექიმს დაეხმარება ეფექტურად მართოს პაციენტი ბინაზე. ამ მხრივ, საჭიროა პირველადი ჯანდაცვის, კერძოდ ოჯახის ექიმის როლის, მის მიმართ მოსახლეობის სანდოობის გაზრდა.

ბინაზე სამედიცინო მეთვალყურეობის უკეთ კოორდინირებისათვის სასურველია მონიტორინგის გუნდის შექმნა, რომელშიც წარმოდგენილი იქნება საავადმყოფოს კარდიოლოგი, ოჯახის ექიმი, მედდა, ოჯახის წევრები.

მნიშვნელოვანია ქრონიკულ ავადმყოფებზე სამედიცინო მეთვალყურეობის გაუმჯობესება. სახელმწიფო ჯანდაცვით პროგრამებში უნდა გაიზარდოს ქრონიკული პაციენტებისათვის სამედიცინო მომსახურების მოცულობა, პაციენტის საჭიროების ფარგლებში.

საჭიროა პირველადი ჯანდაცვის ცენტრებში დღის სტაციონარის სერვისების განვითარება, პაციენტთა სრულფასოვანი ინვაზიური და ინსტრუმენტული კვლევისათვის, რათა შეფასდეს სტაციონარული მკურნალობის მიზანშეწონილობა, რაც შეამცირებს როგორც არასაჭირო ჰოსპიტალიზაციით ასევე რეჰოსპიტალიზაციით განპირობებულ სამედიცინო ხარჯებს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

  1. ჯანმრთელობის დაცვა საქართველოში. სტატისტიკური ცნობარი . თბილისი. 2013.
  2. Filippello Lauren, Johnson Daniel, Knapp Michelle, Phelps Kathryn, Reed Jeffrey. Preventing Hospital Readmissions for Congestive Heart Failure. Acute Care. 2013.
  3. Stranges Elizabeth, Barrett Marguerite, Wier Lauren, Andrews Roxanne. Readmissions for Heart Attack. Nationwude HCUP Databases, Statistical Brief 2012
  4. Elixhauser Anne, Steiner Claudia. Readmissions to U.S. Hospitals by Diagnosis 2010. HCUP-Healthcare Cost and Utilization Project. Agency for Healthcare research and Quality, Statistical Brief N 153.
  5. Stranges Elizabeth, Barrett Marguerite, Wier Lauren, Andrews Roxanne. Readmissions for Heart Attack. Nationwude HCUP Databases, Statistical Brief 2012
  6. Pittsburgh Regional Healthcare Initiative: “PRHI Readmission  Reduction  Guide,2011. A Manual  for  Preventing  2011.
  7. American Hospital Association. Examining the Drivers of Readmissions and Reducing Unnecessary readmissions for Better Patient Care. Review on its website, Hospital Compare.
  8. Gheorghiade Mihai, Vaduganathan Muthiah, Fonarow Gregg C, Bonow Robert O, Rehospitalization for heart Failure. Chicago, Illiois; boston, Massachusetts and Los Angeles, California. Journal of the American College of Cardiology Foundation, Vol.61,No.4, pp.391-403. 2013.
  9. Filippello Lauren, Johnson Daniel, Knapp Michelle, Phelps Kathryn, Reed Jeffrey. Preventing Hospital Readmissions for Congestive Heart Failure. Acute Care. 2013
  10. Luthi Jean-Christophe, Lund Mary Jo, Sampieto-Colom Laura, Kleinbaum David G, Ballard David J. Mcclellan William M. Readmissions and the quality of care in patients hospitalized with heart failure. Institute of Social and Preventive Medicine,University of Lausanne,Switzerland,Epidemiology Department,Rollins School of Public. (International Journal for Quality in health Care;Voliume 15,Number 5: 413-421. 2003
  11. საქართველოს მთავრობის დადგენილება №36. საყოველთაო ჯანდაცვაზე გადასვლის მიზნით გასატარებელ ზოგიერთ ღონისძიებათა შესახებ. 2013 წლის 21 თებერვალი. ქ. თბილისი

http://www.matsne.gov.ge 47023000010003017200

  1. 2012 წლის 14 მაისის № 177 დადგენილება „სახელმწიფო სადაზღვევო პროგრამების ფარგლებში სამედიცინო და სადაზღვევო მომსახურების მიწოდების წესები“

Click to access 253_33729_581417_177-1_2_.pdf

  1. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2012 წლის 12 სექტემბრის ბრძანება №01-63/ნ „სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების და პაციენტთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის შეფასების შიდა სისტემის ფუნქციონირების შესახებ“.

საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული საჭიროებების და რესურსების შეფასებითი ანალიზი

ნათია ასანიძე1, ნინო ჩიხლაძე1, ნატა ყაზახაშვილი1, ნატო ფიცხელაური1
1ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, მედიცინის ფაკულტეტი

nino.chikhladze@tsu.ge

Download PDF

აბსტრაქტი

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში 450 მილიონ ადამიანს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ესა თუ ის პრობლემა აღენიშნება. მაღალია ფსიქიკური აშლილობების გავლენა სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე და პირად და საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე. სამწუხაროდ, ჯანმრთელობის სისტემები ფსიქიკური აშლილობების ტვირთს ადეკვატურად კვლავ ვერ პასუხობენ. სხვაობა მკურნალობის საჭიროებასა და მის მიწოდებას შორის მთელს მსოფლიოში ძალიან დიდია. კვლევის მიზანია ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების საჭიროებების და ამ საჭიროებების დაკმაყოფილებისთვის არსებული რესურსების ანალიზი. კვლევის სამიზნე ჯგუფს წარმოადგენდა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში მოღვაწე ექსპერტები და სერვისის მიმწოდებლები, ხოლო კვლევის მეთოდოლოგიად შეირჩა თვისებრივი კვლევა, კერძოს სიღრმისეული ინტერვიუ. კვლევის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ქვეყანაში პრობლემაა პრიორიტეტულად მიჩნეული ჰოსპიტალური მომსახურება, ადამიანური რესურსის ნაკლებობა, სამედიცინო მომსახურებების დაბალი ხარისხი, გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის პრობლემა, დე-ინსტუტიციონალიზაციის პროცესის განხორციელება.

საკვანძო სიტყვები: ფსიქიკური ჯანმრთელობა, ჯანდაცვის სისტემა

ციტირება: ნათია ასანიძე, ნინო ჩიხლაძე, ნატა ყაზახაშვილი, ნატო ფიცხელაური. საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული საჭიროებების და რესურსების შეფასებითი ანალიზი. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2020; 6 (1)

Assessing Mental Health needs and resources in Georgia

Natia Asanidze1, Nino Chikhladze1, Nata Kazakhashvili1, Nato Pitskhelauri1

Ivane Javakhishvili Tbilisi State University, Faculty of Medicine

Abstract

According to the World Health Organization, 450 million people worldwide have some form of mental health problem. The impact of mental disorders on life expectancy and personal and public life is high. Unfortunately, health systems still cannot adequately respond to the burden of mental disorders. The difference between the need for treatment and its delivery worldwide is enormous. The purpose of the research is to analyze the needs of people with mental health problems and the resources available to meet those needs. The target group of the research was mental health experts and service providers and qualitative research, in-depth interview, was selected as the research methodology. Research has shown that in the country problems are priority hospital services, lack of human resources, low quality of medical services, problem with geographical access, delayed implementation of de-institutionalization process.

Keywords: mental health, healthcare.

Quote: Natia Asanidze, Nino Chikhladze, Nata Kazakhashvili, Nato Pitskhelauri. Assessing Mental Health needs and resources in Georgia. Health Policy, Economics and Sociology 2020; 6 (1).

 

შესავალი

,,ყველა ადამიანი იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებითა და უფლებებით’’, ვკითხულობთ ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციაში [1]. თითქოსდა, ეს მარტივი და ბუნებრივი დებულებაა, მაგრამ ჩვენს ირგვლივ არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ყოველდღიურად დგებიან სხვადასხვა სიძნელეების წინაშე და ირღვევა მათი უფლებები. ამ ადამიანებს შორის არიან ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირებიც. მათი უფლებების, საჭიროებების დაკმაყოფილების და გამოწვევებთან ბრძოლის საკითხი აქტუალობას არ კარგავს, რადგან როგორც საქართველოში, ასევე მსოფლიოში ისინი უამრავი გამოწვევის წინაშე დგანან: საჭირო რესურსების ნაკლებობა, მომსახურებების დაბალი ხარისხი, ჯანდაცვის სისტემაში არსებული ბარიერები, სტერეოტიპები და სხვა.

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში 450 მილიონ ადამიანს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ესა თუ ის პრობლემა აღენიშნება. [6] მაღალია ფსიქიკური აშლილობების გავლენა სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე და პირად და საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე. საქართველოში 2017 წლის მონაცემებით 88610 ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირი რეგისტრირდება. 2017 წელს საქართველოში 100000 მოსახლეზე ფსიქიკური აშლილობების პრევალენტობა წარმოადგენდა 2376.9-ს, ხოლო დიაგნოსტირებული იყო ფსიქიკური აშლილობის 4,841 ახალი შემთხვევა (129.9 შემთხვევა 100,000 მოსახლეზე). [2]

ჯანმრთელობის სისტემები ფსიქიკური აშლილობების ტვირთს ადეკვატურად ვერ პასუხობენ. სხვაობა მკურნალობის საჭიროებასა და მის მიწოდებას შორის მთელს მსოფლიოში ძალიან დიდია. დაბალ და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში მძიმე ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა 76%-85% მდე ვერ იღებს მკურნალობას, ხოლო მაღალი შემოსავლების მქონე ქვეყნებშიც კი ეს მაჩვენებელი მაღალია და მერყეობს 35%-დან და 50%-ს შორის. უნდა აღინიშნოს, რომ დღესდღეობით მსოფლიო ქვეყნების 40%-ზე მეტს არ აქვს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სადაზღვეო პოლისი, 30%-ს არ გააჩნია ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამა, ხოლო 25% საერთოდ კანონმდებლობის გარეშეა დარჩენილი. [7]
საქართველოში 1995 წლიდან ფუნქციონირებს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა, რომლითაც სრულად ფინანსდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისები. სახელმწიფო პროგრამა მოიცავს შემდეგ სერვისებს: სათემო ამბულატორიული მომსახურება, ფსიქოსოციალური რეაბილიტაცია, ბავშვთა ფსიქიკური ჯანმრთელობა, თემზე დაფუძნებული მობილური გუნდის მომსახურება, სტაციონარული მომსახურება და ფსიქიკური დარღვევების მქონე შშმ პირთა თავშესაფრით უზრუნველყოფა. [3]

აღსანიშნავია, რომ 2006-2019 წწ მანძილზე ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე გამოყოფილი თანხები ზრდის ტენდენციით ხასიათდება, თუმცა ჯანდაცვის სახელმწიფო ხარჯიდან ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე დანახარჯის მოცულობა დიდ ცვლილებას არ განიცდის. ამ დანახარჯით მნიშვნელოვანი განსხვავებაა ევროპის განვითარებულ ქვეყნებთან. ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამის ბიუჯეტი 2006-2017 წლებში 3.2-ჯერ გაიზარდა [8]. ასეთი ზრდის მიუხედავად, ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაფინანსებაზე გაწეული დანახარჯების წილი ჯანდაცვის მთლიან დანახარჯებში არცთუ მაღალია და მხოლოდ 2,15%-ს შეადგენს [8]. სტაციონარულ მომსახურებაზე საქართველო ხარჯავს ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე გამოყოფილი თანხების დიდ წილს (71%) და აღნიშნული მაჩვენებელი არ განიცდის ცვლილებას წლების მანძილზე (2006 წლიდან დღემდე). ამისგან განსხვავებით, ევროპის ქვეყნებში სტაციონარულ სერვისებზე იხარჯება 9-31% და შედარებით მეტად ფინანსდება არაჰოსპიტალური სერვისები. საქართველოში პირიქით დაბალია ჰოსპიტალ-გარეშე სერვისების დაფინანსება და ბავშვთა და მოზარდთა სამსახურების ხარჯები. [4]

80-იანი წლების ბოლოდან საქართველოში, ისევე როგორც ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში, ფსიქიატრიული საწოლების რიცხვი მნიშვნელოვნად შემცირდა. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, 2011 წელს სპეციალიზებულ ფსიქიატრიულ სტაციონარებში საწოლების რიცხვი მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში 3.09/10000, ხოლო საქართველოში – 2.86/10000. ქვეყანაში არსებული ფსიქო-ნევროლოგიური დისპანსერები და ფსიქიატრიული კაბინეტები მხოლოდ ნაწილობრივ უზრუნველყოფს მოსახლეობისთვის სერვისის გეოგრაფიულ და ფინანსურ ხელმისაწვდომობას. [4]

საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფერო მწვავედ განიცდის ადამიანური რესურსის ნაკლებობასაც. ზოგადად, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს მუშაკების რაოდენობა 100 000 მოსახლეზე საშუალოდ 9 ადამიანს შეადგენს (ვარიაბელობა 1-დან 50-მდე, ქვეყნების შემოსავლის მიხედვით). საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში მომუშავე პერსონალი 100 000 მოსახლეზე 12,4. ფსიქიატრების რაოდენობა ევროპულ საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით ორჯერ ნაკლებია, რაც აბსოლუტურ ციფრებში, ქვეყნის მასშტაბით გამოიხატება სულ მცირე 250 ფსიქიატრის დეფიციტით. კიდევ უფრო სავალალოა მდგომარეობა სხვა კადრების მხრივ. სახელმწიფო პროგრამის განხორციელებაში მონაწილეობას იღებს: 240 ფსიქიატრი, 13 ბავშვთა ფსიქიატრი, 22 ფსიქოთერაპევტი, 6 ბავშვთა ფსიქოთერაპევტი, 242 ფსიქიატრიის ექთანი და 13 სოც. მუშაკი. [5]

კვლევის მიზანი

კვლევის მიზანია ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების საჭიროებების და ამ საჭიროებების დაკმაყოფილებისთვის არსებული რესურსების ანალიზი. ასევე სახელმწიფოს მიერ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა სამედიცინო მომსახურების მიდგომების შეფასება. შესაბამისად კვლევის ამოცანებია თემის ირგვლივ არსებული ლიტერატურული წყაროების შეკრება, სისტემატიზაცია, აღწერა, შედარება და ანალიზი; თემის აქტუალობის განსაზღვრა; საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული რესურსების შესახებ სტატისტიკური ინფორმაციის შეკრება, შესწავლა და ანალიზი; მცირე მასშტაბის კვლევის ჩატარება: „საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა საჭიროებების და სფეროში არსებული რესურსების შესახებ“; სამაგისტრო ნაშრომის ფარგლებში მოძიებული ლიტერატურული წყაროებისა და ჩატარებული მცირე მასშტაბის კვლევის საფუძველზე დასკვნებისა და რეკომენდაციების მომზადება.

მეთოდოლოგია

ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული გამოწვევების და რესურსების სიღრმისეული ანალიზისთვის მიზანშეწონილად იქნა მიჩნეული ხარისხობრივი კვლევის ჩატარება, კერძოდ სიღრმისეული ინტერვიუების ჩატარება ექსპერტებთან და სერვისის მიმწოდებლებთან. კვლევის პროცესში გამოყებულია დელფის ანალიტიკური მეთოდი.

კვლევის სამიზნე ჯგუფს წარმოადგენს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში მოღვაწე ექსპერტები და სერვისის მიმწოდებლები. სულ გამოიკითხა 10 რესპონდენტი, 6 მდედრობითი სქესის და 4 მამრობითი სქესის წარმომადგენელი. კვლევა ჩატარდა თბილისში 2019 წლის მაისის თვეში. კვლევის კითხვარი შედგებოდა 19 კითხვისგან.

სამაგისტრო ნაშრომზე მუშაობის დაწყების წინ მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე გამოითქვა ვარაუდი, რომ საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირები მრავალი პრობლემისა და საჭიროების წინაშე არიან, თუმცა ქვეყანაში არსებული რესურსები ადეკვატურად ვერ პასუხობს მათ საჭიროებს. სწორედ სფეროში არსებული რესურსების სიმცირე წარმოადგენს მნიშვნელოვან პრობლემას, რაც უარყოფით გავლენას ახდენს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა მომსახურებების ხარისხზე და მდგომარეობაზე.

შედეგები

გარემო, სადაც ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირები ცხოვრობენ

რესპონდენტების უმრავლესობა საუბრობს საზოგადოებაში გავრცელებულ არასწორ, მცდარ შეხედულებებზე, რომლებიც ხელს უწყობს ამ ადამიანების მიმართ სტიგმისა და დისკრიმინაციის გავრცელებას. მათი აზრით ხშირ შემთხვევაში, საზოგადოებას არ აქვს სათანადო ინფორმაცია ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ და არსებობს ბევრი სტერეოტიპი, რაც ხელს უშლის ამ ადამიანების მდგომარეობის გაუმჯობესებას.

რესპონდენტები ასევე აღნიშნავენ, რომ კლინიკის გარეთ უფრო გაჭირვებულად ცხოვრობენ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირები, უჭირთ საბაზისო მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება. ერთ-ერთი რესპონდენტი ინტერვიუს დროს აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია) „პაციენტს რომ 100 ლარს აძლევენ პენსიას, რომელიც ქმედუუნაროა ცხადია იგი ვერ იქნება უზრუნველყოფილი“.

რესპონდენტების გადმოცემით არსებობს ხედვა, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირები არიან არაპროგნოზირებადები. მათგან მოსალოდნელია აგრესიული, სხვების მიმართ დამაზიანებელი ქცევის განხორციელება და ამიტომ საფრთხილოა მათთან ურთიერთობა. ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია): „როდესაც უკვე დიაგნოზი გაქვს განაპირობებს ეს უფლებების რღვევას. ჩემთვის თუ შეიძლება სახლში ყვირილი, ან თუნდაც მეზობელთან ყვირილი, ან რაღაც მსგავსი აფექტური ქცევა, ამაზე არავის რეაქცია არ ექნება, ჩაითვლება ნორმალურ ქცევად. ზუსტად იგივე რომ ჩაიდონოს დიაგნოზის მქონე პირმა, პირდაპირ ჩასვამენ და მოარბენინებენ აქ. ანუ მათ უხასიათობის გამოხატვის უფლებაც არ აქვთ.“

ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ადამიანების პრობლემები და საჭიროებები
ოჯახის წევრების და ახლობლების თანადგომა

რესპოდენტების გადმოცემით ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ადამიანებს განსაკუთრებით ესაჭიროება ოჯახის წევრების და ახლობლების თანადგომა. ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია): „ყველა ის საჭიროება აქვს რაც ყველა ადამიანს, ვფიქრობ რომ განსაკუთრებით სჭირდებათ სიყვარული და ერთგულება მათი დაუცველი მდგომარეობის მიმართ. ასევე ძლიერი ოჯახი, ოჯახის წევრების ინფორმირებულობა, ოჯახის წევრების შესაძლებლობა, მათი ინტელექტუალური და ემოციური ამტანობა, პაციენტების ქრონიკული მდგომარეობის მიღება და მოთმინებით ატანა, მათი გაგება. ზოგჯერ ახერხებს ამას ოჯახი, ზოგჯერ ვერა. ეს ძალიან ინდივიდუალური ამბავია, რომელიც დამოკიდებულია ჯიბეზე, გონებაზე და სულიერ მდგომარეობაზე“.

საზოგადოებაში ინტეგრაცია

რესპონდენტები აღნიშნავენ, რომ სოციუმში როგორც ჩაერთვებიან ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირები იმის მიხედვით აქვთ პრობლემებიც. რესპონდენტების აბსოლიტური უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ ამ ადამიანებს უჭირთ სოციუმში თავის დამკვიდრება საკუთარი დიაგნოზიდან გამომდინარე. საკუთარ თავში ჩაკეტილები ხდებიან და საკუთარ პრობლემაზე მიჯაჭვულები.

საზოგადოების არაინფორმირებულობა

მნიშვნელოვან პრობლემად რესპონდენტები ასევე ასახელებენ საზოგადოების არაინფორმირებულობას ფსიქიკური პრობლემებისა და სიმპტომების შესახებ. ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია) „მათ ქცევაზე არასწორი რეაგირება მიკრო თუ მეზო დონეზე, იქნება ეს სკოლა, ბაღი, სოციალური გარემო, ოჯახი თუ სხვა. მნიშვნელოვანია ყველა იმ გარემოში, სადაც პაციენტი იმყოფება იცოდნენ ქცევაზე სწორი რეაგირება, რათა უფრო არ განუმტკიცდეს პაციენტს მისი პრობლემა“.

რესპონდენტები ასევე აღნიშნავენ შემდეგ პრობლემებს: თავად ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების არაინფორმირებულობა საკუთარი დიაგნოზისა და სიპტომატიკის შესახებ, სოციალური უზრუნველყოფის, სერვისების ნაკლებობისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების დასაქმების პრობლემას.

ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული მატერიალური რესურსი

რესპონდენტების უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში მატერიალური რესურსი არასაკმარისია. მიუხედავად წინა წლებთან შედარებით გაზრდილი ბიუჯეტისა, მათი აზრით არსებული დაფინანსება მაინც ვერ პასუხობს ადეკვატურად პაციენტთა საჭიროებებს და მხოლოდ ძირითად და ბაზისურ საჭიროებებს აკმაყოფილებს. ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია) „ნამდვილად არასაკმარისია იმიტომ რომ ჯერ ერთი თერაპიული მედიკამენტების ნაკლებობაა სერიოზული, არჩევანი არ არის მედიკამენტებზე. მედიკამენტების მხოლოდ საშუალო ხარისხია მიღწეული.“ რესპონდენტები ყურადღებას ამახვილებენ ასევე ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის შესახებ. მათი აზრით სტაციონარი უნდა იყოს უფრო მეტად კეთილმოწყობილი. უნდა აღინიშნოს, რომ რესპონდენტების გადმოცემით ნელ-ნელა ამ სფეროში დაფინანსება იზრდება და უკეთესობისკენ იცვლება ყველაფერი.

ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული ადამიანური რესურსი

რესპონდენტების აზრით არ შეიძლება 200 კაციან საავადმყოფოს ერთი ფსიქოლოგი და სოციალური მუშაკი ჰყავდეს. ასევე თვლიან, რომ ფსიქიატრის, სანიტარის, მომვლელის და ექთნის რაოდენობაც არ არის საკმარისი. მნიშვნელოვან პრობლემად ასახელებენ სფეროში ნარკოლოგების არარსებობას. ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია) „გვაკლია, არ გვყავს ნარკოლოგები. რადგან შეიძლება მოვიდეს პაციენტი, დასვა დიაგნოზი, რომელიც არის აშკარად ფსიქოზი მაგრამ ნარკოტიკული ნივთიერებების მოხმარების შედეგად განვითარებული. ამ შემთხვევაში საჭიროა ნარკოლოგის კონსულტაცია.“ რესპონდენტების აზრით ადამიანური რესურსის სიმცირეს ემატება ასევე კვალიფიციური კადრების არარსებობაც. რესპონდენტების აზრით ზოგადად ჯანდაცვაში კვალიფიციური სპეციალისტების პრობლემაა, იმიტომ რომ არ არის უწყვეტი სამედიცინო განათლება. ფსიქიატრიული ექთნის მომზადების ელემენტარული პროგრამა არარსებობს. ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია) „სპეციალიზაცია არ არის ფსიქოთერაპევტების, არარეგულირებადი სპეციალობებია და ამიტომ ხშირად ისეთი ადამიანები საქმდებიან ვისაც არ აქვს შესაფერისი კვალიფიკაცია. იგივე შემიძლია ვთქვა ფსიქოლოგიურ მომსახურების მიმწოდებლებზე და ასევე სოციალურ მუშაკებზე. არ გვაქვს კლინიკური სოციალური მუშაკის პროგრამა და არ გვყავს სოციალური მუშაკები, რომლებმაც კარგად იციან ფსიქიატრია“.

ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული სერვისები

რესპონდენტების აზრით სერვისების მხრივ ყველა მიმართულებით პრობლემაა. მათი აზრით, სამედიცინო კუთხით შეიძლება მედიკამენტები არის, მაგრამ ბოლო 5-10 წლის გამოშვებული მედიკამენტები არ არის შემოსული. ისინი აღნიშნავენ, რომ პირველი და მეორე თაობის მედიკამენტები არის ქვეყანაში, მაგრამ შემდგომი ატიპიური ანტიდეპრესანტების მწირი არჩევანია, ასევე ანტიფსიქოზური ახალი თაობის პრეპარატების არჩევანიც ისეთი არ არის როგორც იგივე ყოფილ საბჭოთა კავშირის ქვეყნებში (ბელორუსიაში, უკრაინაში, მოლდოვეთში). რესპონდენტები ყურადღებას ამახვილებენ ასევე იმ ფაქტზე, რომ წამლის დანიშვნისას უნდა კეთდებოდეს შესაბამისი ანალიზები, კონცენტრაციის შემოწმება ამა თუ იმ პრეპარატის სისხლში და ა.შ. მათი აზრით, პრეპარატებს აქვთ გვერდითი მოქმედებები და ამიტომ პერიოდულად უნდა კეთდებოდეს ენდოკრინული სისტემის და ფარისებრთა ჯირკვლის ანალიზი, რაც გაიდლაინებშია მოცემული მაგრამ ამას ვერ აკეთებენ, რადგან თანხებთანაა დაკავშირებული. ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისების განვითარების ნაწილს რაც შეეხება აქ უკვე რესპონდენტები კადრების პრობლემას და სახელმწიფო დაფინანსების ნაკლებობას ასახელებენ ამ სერვისების განვითარების ხელისშემშლელ მთავარ პრობლემად.

მომსახურებების გეოგრაფიული და ფინანსური ხელმისაწვდომობა

ინტერვიუების შედეგად გამოიკვეთა, რომ ბოლო ერთი წლის განმავლობაში მომსახურებების გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა გაუმჯობესდა, იმიტომ რომ ამბულატორიები დაემატა და დაფინანსება შეიცვალა, თუმცა მაინც პრობლემებია. მაგ: ამბულატორია უნდა იყოს 43 ადგილას და გვაქვს 35 ადგილას. ბოლო ორი წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მათი რაოდენობა, მანამდე იყო 20-22. თუმცა ხარისხი, კადრების რაოდენობა და კვალიფიკაცია დიდ პრობლემას წარმოადგენს. რესპონდენტების გადმოცემით შეიძლება ამბულატორიები რაოდენობრივად გვაქვს, მაგრამ არასრულფასოვნადაა დაკონპლექტებული. რესპონდენტების აზრით, გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის გაზრდაზე მიუთითებს ასევე მობილური გუნდის განვითარებაც, რომელიც სწორედ ამაზეა გათვლილი.

დე-ინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგია

ძირითადად ფსიქიატრები თვლიან, რომ დიდ დაწესებულებაში უკეთესი სიტუაციაა. მათი აზრით, დიდ დაწესებულებაში უფრო კომფორტული გარემოს შექმნაა შესაძლებელი. თვლიან, რომ არანაირი განსხვავება არ არის 30 კაციან განყოფილებასა და დიდი დაწესებულების განყოფილებას შორის სადაც 80 პაციენტია. მათი გადმოცემით არ ირღვევა პაციენტების უფლებები, ყველასთან ინდივიდუალური მიდგომით მუშაობენ და ეჭვი ეპარებათ, რომ დიდ სტაციონარში გასხვავებულად ექცეოდნენ პაციენტს და პატარა დაწესებულებაში განსხვავებულად.

რესპონდენტების ნაწილის აზრით, სტაციონარში მხოლოდ და მხოლოდ იმ შემთხვევაში უნდა ხვდებოდეს პაციენტი როდესაც ამის აუცილებლობაა და სხვა გზა არაა. მანამდე თემში ისე უნდა ემსახურებოდნენ, სერვისები ისე უნდა იყოს განვითარებული, რომ შეაფერხოს სტაციონარში ადამიანის მოხვედრა, მაგ: რეზიდენტული საცხოვრებლები.

ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია) „კლინიკა არ გამორიცხავს რომ იყოს თუნდაც მობილური გუნდი, პირიქით ავსებს და ერთმანეთს ეხმარება. მაგ: როდესაც გვიმწვავდება პაციენტი და ამბულატორიულ სერვისში უბრალოდ უმართავია, ამ შემთხვევაში საჭიროა მისი სტაციონარში განთავსება. ვფიქრობ რომ ბალანსირებული მოვლა საუკეთესო გამოსავალია.“

რესპონდენტების უმრავლესობა თვლის, რომ დე-ინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიის შესრულება შეფერხებულია რადგან ძალიან ძვირი ჯდება. ერთ-ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს (ამონარიდი რესპონდენტის ინტერვიუდან, სტილი დაცულია) „წარმოიდგინეთ ის რაც არის უნდა დაიხუროს და გაკეთდეს ახალი. მივესალმები ამ სტრატეგიას, ესაა ის კონცეფცია რომელიც ჩვენმა ქვეყანამ დაამტკიცა და ამ სფეროს წარმომადგენლების მიერ იყო შემუშავებული. მაგრამ ალბათ დროც უნდა და ნებაც. როგორც უკვე გითხართ დე-ინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგია ძვირი ჯდება, ჯერ ამის გააზრება იყო რთული. 2015-2020 წლის სტრატეგიის 40% არის შესრულებული, 60% ჯერ კიდევ წინაა“.

სახელმწიფოს როლი ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა გამოწვევებთან გამკლავებაში

რესპოდენტების აზრით სახელმწიფოსთვის პრიორიტეტული უნდა იყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფერო, რადგან წლების განმავლობაში ამ ადამიანების რიცხვი არათუ კლებულობს, არამედ იზრდება. მათი აზრით საჭიროა ისეთი მომსახურებების, ისეთი ხარისხის მომსახურებების მიწოდება პაციენტებისთვის, რომლებიც პრევენციული ხასიათის იქნება და შეამცირებს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა რაოდენობას. რესპონდენტები ყურადღებას ამახვილებენ შემდეგ საკითხებზე:

  • სოციალური გარემოს გაუმჯობესება
  • დაფინანსების გაზრდა ყველა მომსახურებაში
  • ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება
  • „შელტერების“ტიპის საცხოვრისები
  • უფრო მეტი ფსიქოლოგიური მომსახურებების არსებობა
  • თემზედაფუძნებული სერვისების-ასერტული გუნდის გაფართოება
  • ბავშვთა და მოზარდთა მომსახურებების გაუმჯობესება
  • სხვადასხვა თერაპიული წრეების განვითარება
  • სფეროში კვალიფიციური სპეციალისტების არსებობა და მათი უწყვეტი განათლების შესაძლებლობა
  • ფსიქოგანათლების გაზრდა საზოგადოებაში

დასკვნა

კვლევის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ქვეყანაში პრობლემაა პრიორიტეტულად მიჩნეული ჰოსპიტალური მომსახურება, ადამიანური რესურსის ნაკლებობა, სამედიცინო მომსახურებების დაბალი ხარისხი, საზოგადოების შიში, იზოლაცია და დისკრიმინაცია ფსიქიკური პრობლემების მქონე პირების მიმართ. კვლევის მიხედვით დიდ გამოწვევად რჩება გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის პრობლემა. რეგიონებში მცხოვრებ მოსახლეობას არ შეუძლია ისარგებლოს მრავალფეროვანი სერვისებით. ასევე განუვითარებელი რჩება მულტიდისციპლინარული მიდგომა, ხოლო დამკვიდრებული სტაციონარული მომსახურება ხელს უშლის დე-ინსტუტიციონალიზაციის პროცესის მიმდინარეობას და საავადმყოფოს გარე, თემზე დაფუძნებული სერვისების განვითარება/ჩამოყალიბებას ქვეყანაში. თავად საავადმყოფოებში კი უდიდეს სირთულეს წარმოადგენს სამედიცინო მომსახურებების დაბალი ხარისხის არსებობა, იაფასიანი წამლები, არასათანადო საცხოვრებელი პირობები და ჯერ კიდევ პოპულარული სამედიცინო მოდელი.

კვლევის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ფსიქიკური პრობლემების მქონე პირთა კეთილდღეობაზე მოქმედებს საზოგადოების ცნობიერების დაბალი დონე, რაც გამოხატულია მათ მიმართ დისკრიმინაციასა და უგულებელყოფაში. ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირებს არ აქვთ მუშაობის დაწყების ისეთივე პირობები, როგორც ყველას. გამოწვევად რჩება ასევე მათთვის სოციალური წრისა და საცხოვრებლის არარსებობაც.

გამოყენებული ლიტერატურა

  1. ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია (1948, მუხლი 2).
  2. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი. (2018). 2017 წლის სტატისტიკური ცნობარი.
  3. საქართველოს პარლამენტი. (2017, დეკემბერი 28). 2018 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ.
    მოპოვებულია საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3972595?publication=0
  4. საქართველოს პარლამენტი. (2013 წლის დეკემბერი). ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სტრატეგიული დოკუმენტი და სამოქმედო გეგმა 2015 – 2020.
  5. საერთაშორისო ფონდი “კურაციო”. (2014). ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვა საქართველოში: ხარვეზები და შესაძლო გადაჭრის გზები. ფინანსური ბარიერების კვლევის შედეგები. თბილისი.
  6.  who. (2013). mental health action plan 2013-2020. Geneva.
  7. World Health Organization. (2003, 13 july). World Health repot 2001: mental health: new understanding, new hope Geneva.
  8. თინათინ ორმოცაძე, თენგიზ ვერულავა. ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამის პრობლემები საქართველოში. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2018; 4.

სკოლებში ადაპტირებული გარემოს ხელმისაწვდომობის კვლევა ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვებისათვის

სალომე აბულაშვილი1, მარიამ ხუროშვილი1, თენგიზ ვერულავა2

1 სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

2 მედიცინის დოქტორი, პროფესორი, ჯანდაცვის პოლიტიკის ინსტიტუტი

Download PDF

აბსტრაქტი

შესავალი: ,,გაეროს ბავშვის უფლებების კონვენცია“ ბავშვს განსაკუთრებული საჭიროებების მქონედ მიიჩნევს და აღიარებს, რომ ის საზოგადოების სრულფასოვანი წევრია. ბავშვები არიან განსაკუთრებული უფლებების მქონე ადამიანები და არა უფლების პასიური ობიექტები. სკოლა ვალდებულია ყრუ/სმენადაქვეითებულ ბავშვს შეუქმნას  მისთვის ადაპტირებული გარემო, საჭიროების შემთხვევაში კი მულტიდისციპლინარულმა გუნდმა შეიმუშაოს ინდივიდუალური განვითარების გეგმა. კვლევის მიზანია საქართველოს სკოლებში ადაპტირებული გარემოს ხელმისაწვდომობის კვლევა ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის. მეთოდოლოგია: თვისებრივი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა მეორეულ მონაცემთა ანალიზი და ლიტერატურის მიმოხილვა. შედეგები: არსებული ადგილობრივი და საერთაშორისო კანონმდებლობაზე აღებული პასუხისმგებლობის მიუხედავად, საქართველოში მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს ინკლუზიური გარემოს შექმნა და მასზე ხელმისაწვდომობა. ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების შემთხვევაში, ფიზიკური გარემოს ადეკვატურად უზრუნველყოფის თვალსაზრისით, გამოწვევად რჩება სკოლების ადაპტირება FM-სისტემებით, რომლის გადამცემი შედგება რადიოგადამცემისგან, მიკროფონისგან და მიმღებისაგან. რადიოგადამცემი და მიკროფონი ტანსაცმელზე მიემაგრება  მოსაუბრეს (ამ შემთხვევაში მასწავლებლებს). FM მიმღები კი შეიცავს სიგნალების მიმღებს და ემაგრება ბავშვის (მსმენელის) ტექნიკურ მოწყობილობას. FM სისტემა შესაძლოა იყოს ინდივიდუალური და კოლექტიური. ასევე, პრობლემაა საგანმანათლებლო სისტემებში არსებული ცნობიერების დონე და რელევანტური ცოდნა ინკლუზიური გარემოს პრაქტიკაში შესაქმნელად. ბარიერს წარმოადგენს სრულყოფილი ეროვნული  სტატისტიკური მონაცემების არარასებობა, რომელიც საშუალებას მოგვცემდა გაგვეანალიზებინა საჯარო და კერძო სკოლებში ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების რაოდენობა, მათი ინდივიდუალური საჭიროებები და სკოლებში არსებული რეალური გამოწვევები. დასკვნა: მნიშვნელოვანია სკოლების ადაპტირება FM-სისტემებით, სტატისტიკური მონაცემების წარმოება და საგანმანათლებლო სივრცეებში ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების რაოდენობის ზუსტი აღწერა, სკოლის პერსონალის გადამზადება და მათი კვალიფიკაციის ამაღლება.

საკვანძო სიტყვები: ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლე, ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა.

ციტირება: სალომე აბულაშვილი, მარიამ ხუროშვილი, თენგიზ ვერულავა. სკოლებში ადაპტირებული გარემოს ხელმისაწვდომობის კვლევა ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვებისათვის. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2020; 6 (1)

Access to an Adapted School Environment for Deaf / Hard of Hearing Children

Salome Abulashvili1, Mariam Khuroshvili1, Tengiz Verulava2

1 Faculty of Social and Political Sciences, Ivane Javakhishvili Tbilisi State University

2 Doctor of Medicine, Professor, Institute of Health and Insurance

Abstract

Introduction: The UN Convention on the Rights of the Child considers a child with special needs and recognizes that he or she is a full member of society. Children are people with special rights and not passive objects of rights. The school is required to provide the deaf / hearing-impaired child with an environment that is adapted for him / her, and the multidisciplinary team, if necessary, develops an individual development plan. The purpose of the study is to investigate the availability of adapted environments in Georgian schools for deaf / hard of hearing students. Methodology: Secondary data analysis and literature review were conducted as part of the qualitative study. Results: In spite of the responsibility for existing local and international legislation, the creation of an inclusive environment and access to it is a major problem in Georgia. In the case of deaf / hearing-impaired children, adequate access to the physical environment remains a challenge for schools to adapt to FM systems, which consist of a radio transmitter, a microphone and a receiver. The radio and the microphone were attached to the clothes (teachers in this case). The FM receiver contains the signal receiver and is attached to the child’s (listener’s) technical equipment. The FM system can be individual and collective. There is also a problem with the level of awareness and relevance in educational systems to create an inclusive environment. In addition, the barrier is the lack of comprehensive national statistics that would allow us to analyze the number of deaf / hard of hearing children in the public and private schools, their individual needs and the real challenges in the schools. Conclusion: It is important to adapt schools to FM-systems, to produce statistics and accurate descriptions of the number of deaf / hearing-impaired children in educational settings, retraining and training of school personnel. You need to train people who have direct or indirect contact with children. One of the bases for implementing a non-discriminatory approach is to obtain adequate knowledge and experience from specialists.

Keywords: Deaf / hard of hearing student, person with disabilities, student with special educational needs.

Quote: Salome Abulashvili, Mariam Khuroshvili, Tengiz Verulava. Access to an Adapted School Environment for Deaf / Hard of Hearing Children. Health Policy, Economics and Sociology 2020; 6 (1)

 

გაეროს „ბავშვის უფლებათა კონვენციამ“ შეცვალა  ბავშვების აღქმა და მათდამი დამოკიდებულება – ბავშვები არიან განსაკუთრებული უფლებების მქონე ადამიანები  და არა უფლების პასიური ობიექტები. კონვენცია აღიარებს, რომ ბავშვებს განსაკუთრებული ზრუნვა და დაცვა სჭირდებათ, ასევე, მათ აქვთ უფლება მიიღონ ასაკის შესაბამისი განათლება და თანატოლების მსგავსად შეძლონ საზოგადოებაში ინტეგრირება (ბავშვის უფლებათა კონვენცია, 1989). საქართველოს კანონის, ,,ინკლუზიური განათლების დანერგვის, განვითარებისა და მონიტორინგის წესების, აგრეთვე სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა იდენტიფიკაციის მექანიზმის დამტკიცების თაობაზე“, თანახმად, სკოლა ვალდებულია ყრუ/სმენადაქვეითებულ ბავშვს შეუქმნას  მისთვის ადაპტირებული გარემო, საჭიროების შემთხვევაში კი მულტიდისციპლინარულმა გუნდმა შეიმუშაოს ინდივიდუალური განვითარების გეგმა (საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, 2018).

დღეისათვის საქართველოში ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის რამდენიმე სახის განათლებაა ხელმისაწვდომი: სპეციალიზირებული, ინტეგრირებული და ინკლუზიური, რომელთაც აქვთ როგორც დადებითი, ასევე, უარყოფითი მხარეები. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვები იღებენ სასკოლო განათლებას, შეიძლება ითქვას, რომ ეს პროცესი ზედაპირულად მიმდინარეობს, რადგანაც არსებული საგაკვეთილო პროცესი ხშირად არ არის მორგებული მოსწავლეთა ინტერესებზე და მათთვის ბუნდოვანი რჩება სასწავლო დაწესებულებებში ახსნილი მასალა. ზოგიერთ სმენის დაზიანების მქონე ბავშვს კი, რომელთა დიაგნოზს სხვა სირთულეებიც ახლავს თან, საერთოდ არ აქვს  ამ უფლებით სარგებლობის შესაძლებლობა და მოკლებულია, როგორც სასკოლო განათლებას, ასევე თანატოლებთან ურთიერთობისა და სოციალიზაციის პროცესს.

სმენის დაზიანება განაპირობებს პიროვნების ფსიქოემოციურ მდგომარეობას, სმენის მეშვეობით ადამიანი შეიცნობს გარემომცველ სამყაროს და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, სმენა ადამიანებს ეხმარება ერთმანეთთან კომუნიკაციაში. ყრუ/სმენადაქვეითებული ადამიანებს კი  ხშირად არ ეძლევათ სრულფასოვანი და ეფექტური კომუნიკაციის შესაძლებლობა. აღნიშნული საკითხი როგორც საქართველოსთვის, ასევე მსოფლიოს სხვა ქვეყნებისთვისაც  მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება.

ადამიანი, რომელიც ვერ იგებს 25 დეციბელის მქონე ინტენსივობის ბგერებს, სმენადაქვეითებულია. განისაზღვრება სმენის დაქვეითების მსუბუქი, საშუალო, მძიმე და ღრმა ფორმები. ადამიანს, რომელსაც არ ესმის 80 დეციბელის მქონე ინტენსივობის ბგერებიც კი, მაშინ საქმე გვაქვს სიყრუესთან. სმენის დაქვეითება შესაძლოა იყოს როგორც თანდაყოლილი, აგრეთვე შეძენილი. სიყრუე/სმენადაქვეითებულობამ შესაძლოა გავლენა მოახდინოს ერთ ან ორივე ყურზე და გამოიწვიოს სასაუბრო მეტყველების ან ხმამაღალი ბგერების მოსმენის გაძნელება (დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი, 2018).  მიუხედავად იმისა, რომ საერთაშორისო და ადგილობრივი სამართლებრივი აქტები, ხელშეკრულებები და შეთანხმებები ხელს უწყობს ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვისათვის სკოლებში ადაპტირებული გარემოს შექმნას, მოსწავლეები დღესაც რჩებიან უთანასწორო გარემოში,  განიცდიან დისკრიმინაციას, როგორც თანატოლებისაგან, ასევე სკოლის პერსონალისგან. სმენის დაქვეითების მქონე ბავშვები ცდილობენ სოციალური სიტუაციებისთვის თავის არიდებას, გრძნობენ გარიყულობასა და მარტოობას, რაც იწვევს გაღიზიანებას; ფსიქოლოგიური და ზოგადი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებას; ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა კი სრულფასოვან განათლებაზე ხელმიუწვდომლობაა.

მნიშვნელოვანი საკითხია ყრუ/სმენადაქვეითებულ მოსწავლეებთან მიმართებით ზუსტი სტატისტიკური მონაცემების არარსებობა. მსოფლიოში 360 მილიონ ადამიანს (დედამიწის მოსახლეობის 5%) აქვს სმენის დაქვეითება, აქედან 32 მლნ (7%) კი ბავშვია. საქართველოს მონაცემებით კი, საჯარო სკოლებში მხოლოდ 400-მდე ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვი აღირიცხება  (დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი, 2018).

კვლევის მიზანია საქართველოს სკოლებში ადაპტირებული გარემოს ხელმისაწვდომობის კვლევა ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის.

კვლევის ამოცანებია:

  • სკოლებში არსებული პრაქტიკის გაანალიზება ადგილობრივ და საერთაშორისო კანონმდებლობასთან მიმართებით;
  • საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს მიერ სკოლის პერსონალის ინფორმირებულობის შესწავლა;
  • საქართველოში არსებული გამოწვევების გამოკვეთა.

მეთოდოლოგია

საკითხის სიღრმისეული შესწავლის მიზნით, გამოვიყენეთ თვისებრივი კვლევის ისეთი მეთოდები, როგორებიცაა: მეორეულ მონაცემთა ანალიზი და ლიტერატურის მიმოხილვა

დოკუმენტების ანალიზისთვის მოვიძიეთ ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეების საჭიროებების შესახებ ჩატარებული რელევანტური კვლევები, ინკლუზიური განათლების უზრუნველყოფის შესახებ არსებული მეცნიერული ნაშრომები, გავაანალიზეთ ადგილობრივი და საერთაშორისო კანონმდებლობა.

კვლევის შეზღუდვა არის სრულყოფილი ეროვნული სტატისტიკური მონაცემების არარსებობა, რომელიც საშუალებას მოგვცემდა გაგვეანალიზებინა საჯარო და კერძო სკოლებში ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების რაოდენობა, მათი ინდივიდუალური საჭიროებები და სკოლებში არსებული გამოწვევები.

შედეგები

ადგილობრივი პრაქტიკა

შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის საკანონმდებლო ბაზის გაძლიერებამ, საზოგადოებაში ახალი დამოკიდებულებების ჩამოყალიბებამ საქართველოში  დღის წესრიგში დააყენა შეზღუდული შესაძლებლობისა და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე  მოსწავლეთა ხარისხიანი განათლების უზრუნველყოფის საკითხი. დღეს საქართველოში ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის რამდენიმე სახის განათლებაა ხელმისაწვდომი: სპეციალიზირებული, ინტეგრირებული და ინკლუზიური. მკვლევრები გამოყოფენ თითოეული ტიპის განათლების უპირატესობებსა და ნაკლოვანებებს (პაჭკორია, 2012).

თანამედროვე სპეციალიზირებულ სკოლებს აქვს უპირატესობები და ნაკლოვანებები სხვა ტიპის სწავლებასთან შედარებით. მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია, დეტალურად განვიხილოთ, თუ რამდენადაა მორგებული აღნიშნული სწავლების ფორმა ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის. სპეციალიზირებულ განათლებაში გათვალისწინებულია ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების საჭიროებები, შემუშავებულია შესაბამისი სასწავლო პროგრამები. მაგალითად,  ყრუ მოსწავლეებს ურთიერთობა აქვთ თანატოლებთან კლასგარეშე აქტივობებისა და ღონისძიებების დროს. ბავშვს, რომლის მახლობლად არ ცხოვრობს ყრუ  ბავშვი, სკოლა საშუალებას აძლევს გაეცნოს მათ და ჰქონდეს ურთიერთობა ჟესტური ენის საშუალებით (პაჭკორია, 2012). საკამათოა, თუ რამდენად შეიძლება აღნიშნული განათლება მიჩნეული იყოს პრიორიტეტულად, რადგან ამ ტიპის განათლების ფორმა არ მოიაზრებს ინკლუზიურ გარემოს, სადაც ყველა ბავშვი და მასწავლებელი თანასწორია. ის ფაქტი, რომ სპეციალიზირებულ სკოლებში ორიენტირებულნი არიან უშუალოდ ყრუ/სმენის დაქვეითების მქონე ბავშვებზე, არ შეიძლება მხოლოდ დადებითი კუთხით შევაფასოთ. მოსწავლეები არიან უთანასწორო გარემოში, რომელიც მათ ,,ეუბნება“, რომ მათი განსხვავებულობა სეგრეგაციის საფუძველია. ე.წ.  სპეციალიზირებული სკოლა-პანსიონის უარყოფითი მხარეა ისიც, რომ საერთაშორისოდ აღიარებული პრაქტიკით ბავშვის განვითარებისთვის საუკეთესო გარემო ოჯახია. არ შეიძლება, რომ სხვადასხვა საჭიროების გამო სკოლის მოსწავლეები დისკრიმინაციულ დამოკიდებულებებსა და პრაქტიკას განიცდიდნენ. „რაც არ უნდა კარგად იყოს სკოლის გარემო ორგანიზებული, ის ნამდვილად ვერ შეუცვლის ბავშვს სახლს ისევე, როგორც საუკეთესო პროფესიონალიც კი ვერ შეასრულებს მშობლის როლს“ (პაჭკორია, 2012, გვ. 57-58).

საქართველოს მაგალითზე, მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია განვიხილოთ სსიპ ქ. თბილისის  N203 საჯარო სკოლაში (ყრუ და სმენადაქვეითებულ ბავშვთა სკოლა-პანსიონატი) არსებული ვითარება. სახალხო დამცველის 2012 წლის ანგარიშის მიხედვით, აღნიშნულ საჯარო სკოლაში ,,ბენეფიციარებთან კონფიდენციალური ინტერვიუს დაწყებისთანავე, როდესაც დაწესებულების პერსონალმა შეიტყო იმის შესახებ, რომ ექსპერტებთან ერთად ჯგუფში იმყოფებოდა სახალხო დამცველის მიერ დაქირავებული სურდო-თარჯიმანი, შესამჩნევი გახდა დაწესებულების პერსონალის შფოთვა, ნერვიულობა, ზედმეტი დაინტერესება გასაუბრების ოთახში მიმდინარე პროცესით; ადგილი ჰქონდა ინტერვიუს რამდენჯერმე შეწყვეტას თანამშრომლების მიერ ოთახში შემოსვლით, იმ საბაბით, რომ ბენეფიციარი „გადაიღალა და საჭირო იყო ინტერვიუს დამთავრება“ (საქართველოს სახალხო დამცველი, 2012).

ინტერვიუირების შედეგად, გამოვლინდა, რომ N203 სკოლაში ადგილი ჰქონდა ბავშვებისადმი ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ ძალადობას, რაც თავისთავად არღვევს ბავშვის ფუნდამენტურ უფლებებს. საქართველოს სახალხო დამცველი რეკომენდაციით  მიმართავს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ,,განახორციელონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ ძალადობისა და უგულებელყოფის ყველა სავარაუდო შემთხვევის მოკვლევა და მიიღონ საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული ზომები მოძალადეთა მიმართ; მოხდეს ძალადობის მსხვერპლთა რეაბილიტაციის უზრუნველყოფა“ (საქართველოს სახალხო დამცველი, 2012, გვ. 222). აღნიშნულთან ერთად, გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ,,N203 სკოლის ადმინისტრაციის განცხადებით, აღნიშნულ სკოლაში (ყრუ და სმენადაქვეითებულებისათვის) ასევე, მულტიდისციპლინარული გუნდი ჩარიცხავს მოსწავლეებს, მაგრამ მათთვის არ არის ცნობილი თუ რა კრიტერიუმებით რიცხავენ. ამავე დროს, ადმინისტრაციის გადმოცემით, მულტიდისციპლინარულ გუნდში არ არსებობს სმენადაქვეითებულ ბავშვთა სპეციფიკის მცოდნე სპეციალისტი“ (საქართველოს სახალხო დამცველი, 2012, გვ. 238).  მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია, აღნიშნული საკითხის ხელახლა მოკვლევა და ბავშვების უფლებების დასაცავად სასწრაფო ზომების მიღება. აღნიშნულთან მიმართებით, საჭიროდ ვთვლით, როგორც საგანმანათლებლო, ასევე სამედიცინო საჭიროებების დროულად იდენტიფიცირებასა და შეფასებას ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის.

სპეციალიზირებული სკოლებისგან განსხვავებით, ინტეგრირებული განათლება გულისხმობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის ჩართვას ზოგადასაგანმანათლებლო სკოლაში, სადაც იგი სწავლობს სპეციალური განათლების კლასში. ასეთ კლასებს ხშირად რესურს კლასებსაც უწოდებენ, სადაც ბავშვებთან სპეციალურად მომზადებული მასწავლებლები მუშაობენ. დღის გარკვეულ მონაკვეთს მოსწავლეები ჩვეულებრივ კლასში, თავის თანატოლებთან ატარებენ, ესწრებიან გაკვეთილებს და სასკოლო ღონისძიებებს (პაჭკორია, 2012). სპეციალიზირებულ განათლებასთან შედარებით, ამ ტიპის განათლების უპირატესობა მდგომარეობს იმაში, რომ ყრუ/სმენადასვეითებული ბავშვები განათლებას იღებენ  დანარჩენ მოსწავლეებთან ერთად. აღნიშნულ შემთხვევაში, სკოლამ უნდა უზრუნველყოს ადეკვატური მომსახურებების მოძიება, ბავშვის უფლებების ადვოკატირება, ადაპტირებული ფიზიკური გარემო, რათა მოსწავლეებს ჰქონდეთ განათლებაზე თანაბარი ხელმისაწვდომობა.

მნიშვნელოვანია სკოლების ადაპტირება FM-სისტემებით, რომლის გადამცემი შედგება რადიოგადამცემისგან, მიკროფონისგან და მიმღებისაგან. რადიოგადამცემი და მიკროფონი მიემაგრება ტანსაცმელზე მოსაუბრეს (ამ შემთხვევაში მასწავლებლებს). FM მიმღები კი შეიცავს სიგნალების მიმღებს და ემაგრება ბავშვის (მსმენელის) ტექნიკურ მოწყობილობას. FM სისტემა შესაძლოა იყოს ინდივიდუალური და კოლექტიური. საყურადღებოა, უშუალოდ ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეების კონკრეტული საჭიროებები, რომლებიც საჯარო და კერძო სკოლებისათვის ჯერ კიდევ გადაუჭრელ გამოწვევებად რჩება. კერძოდ, სმენის დარღვევის მქონე ბავშვისთვის საგანმანათლებლო დაწესებულების და განათლების ფორმის ზუსტად შესარჩევად აუცილებელია პასუხი გაეცეს მთავარ კითხვას – მისცემს თუ არა ესა თუ ის სასწავლო გარემო სმენის დარღვევის მქონე ბავშვს ინტელექტუალური, სოციალური და ემოციური განვითარების საშუალებას და რომელი გარემო იქნება ამისთვის საუკეთესო.  ამისათვის, უნდა მოხდეს ბავშვის სმენის დარღვევის ხარისხის შეფასება და აუდიოლოგიური კვლევა სპეციალიზირებულ კლინიკაში უნდა განხორციელდეს. ასევე, მნიშვნელოვანია პროცესში ფსიქოლოგის ჩართულობა, რომლის ამოცანაა სხვადასხვა ფსიქომეტრული ინსტრუმენტებით (მაგ. ინტელექტის, მოტორული განვითარების, კოგნიტური უნარების ტესტები და სხვ.) შეაფასოს ბავშვის ინტელექტის დონე, კომუნიკაციის, აკადემიური უნარ-ჩვევების და ემოციური განვითარების დონეები. სკოლის ადმინისტრაციამ კი უნდა განსაზღვროს რა დამატებითი მომსახურებების უზრუნველყოფა შეუძლია სმენის დარღვევის მქონე მოსწავლისათვის (პაჭკორია, 2012). აღნიშნულთან დაკავშირებით, შეიძლება განვიხილოთ ის საკითხი, რომ საქართველოს საჯარო და კერძო სკოლები ნაკლებად უზრუნველყოფენ ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის შესაბამისი მომსახურებების ხელმისაწვდომობას. ასევე, ჩვენი(მკვლევრების) პრაქტიკული გამოცდილებიდან გამომდინარე, შეგვიძლია ვიმსჯელოთ, რომ ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვებისათვის ძირითადად ხდება მინიმალური საჭიროებების დაკმაყოფილება, რაც არანაირად არ შეესაბამება ადაპტირებული გარემოს მოთხოვნებს. გასათვალისწინებელი საკითხია არა მხოლოდ არაადაპტირებული  ფიზიკური გარემოს არარსებობა სკოლებში, ასევე სკოლის პერსონალის განათლების დაბალი დონე, რომელიც მოსწავლეების მიმართ ხშირად დისკრიმინაციულია. ძირითად შემთხვევებში, მშობლებს თავად უწევთ მასწავლებლებისათვის ბავშვის შესახებ დეტალური ინფორმაციის მიწოდება, თუმცა ამ პროცესებში ყოველთვის არ არის ჩართული სპეციალური პედაგოგი და ფსიქოლოგი, რომელიც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია პროცესების ჯანსაღი განვითარებისათვის.

რაც შეეხება, ინკლუზიურ განათლებას, იგი გულისხმობს  შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის სრულად ჩართვას ზოგადასაგანმანათლებლო სკოლაში. ის ესწრება ყველა გაკვეთილს და სასკოლო ღონისძიებას, თუმცა მულტიდისციპლინური გუნდის (ზოგადი განათლების პედაგოგი, ფსიქოლოგი, ოკუპაციური თერაპევტი, ლოგოპედი ან სხვა) მიერ, მშობლის აქტიური მონაწილეობით მისთვის შედგება ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა (ისგ), რაც გულისხმობს არსებული სასწავლო პროგრამის ადაპტირებას ბავშვის ინდივიდუალური შესაძლებლობების გათვალისწინებით. მასში ასევე გაიწერება ის მეთოდები, რომლის მიხედვითაც სწავლობს და იღებს შეფასებას ბავშვი (პაჭკორია, 2012).  ამ ტიპის გარემოში ბავშვს შესაძლებლობა აქვს დაკმაყოფილებული იყოს მისი ინდივიდუალური საჭიროებები და ამავდროულად, თანაკლასელებთან ერთად ჩართული იყოს მიმდინარე სასწავლო პროცესებში. მნიშვნელოვანია იმ საკითხის გააზრება, რომ ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების ინდივიდუალური საჭიროებების დაკმაყოფილება არ ნიშნავს მათთვის არადისკრიმინაციული გარემოს შექმნას. მაშინ, როდესაც ბავშვს არ ეძლევა თანატოლების მსგავსად განვითარების შესაძლებლობაზე ხელმისაწვდომობა, ეს ფაქტი უკვე დისკრიმინაციულ მიდგომას უსვამს ხაზს.

საჯარო თუ კერძო სკოლებში სმენის დარღვევის მქონე მოსწავლისთვის ინდივიდუალური სასწავლო გეგმის შექმნის აუცილებლობის საკითხი დგება, თუკი მოსწავლე ზოგადსაგანმანათლებლო ან სპეციალიზირებულ სკოლაში სწავლობს, მას სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროება აქვს და რეგულარულად საჭიროებს განსხვავებულ მიდგომებს სწავლებისას და შეფასებისას. ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა არის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლის საგანმანათლებლო და სასკოლო აქტივობებში ჩართვის შესაძლებლობა. ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა იძლევა საშუალებას მოსწავლეზე ორიენტირებულად მოხდეს დროის იმ ყოველი მონაკვეთის დაგეგმვა, რომელსაც მოსწავლე სასკოლო სივრცეში გაატარებს ან დაუთმობს სასწავლო საქმიანობებს სკოლაში თუ სახლში.  ,,როცა სმენის დარვევის მქონე მოსწავლე სკოლაში სწავლობს თანატოლებთან ერთად, მნიშვნელოვანია, მისი სწავლის პროცესი ზოგადსაგანმანათლებლო სასწავლო პროცესისაგან მოწყვეტილად და სხვა მოსწავლეებისგან იზოლირებულად (მხოლოდ რესურს ოთახში) არ მიმდინარეობდეს. პირიქით ინდივიდუალურმა გეგმამ, კიდევ უფრო უნდა შეუწყოს ხელი მოსწავლის სოციალიზაციას და ინტეგრაციას კლასში“ (პაჭკორია, 2012, გვ. 66).

ადგილობრივი კანონმდებლობა

მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია, პარალელი გავავლოთ ადგილობრივ პრაქტიკასა და  კანონმდებლობას შორის. საინტერესოა, რამდენად შესაბამისობაში მოდის კანონმდებლობით დადგენილი სტანდარტები არსებულ გამოცდილებასთან.  საქართველოს კანონის, ,,დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“, პირველი მუხლის მიხედვით დოკუმენტის მიზანია: ,,…დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრა და ნებისმიერი ფიზიკური და იურიდიული პირისათვის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი უფლებებით თანასწორად სარგებლობის უზრუნველყოფა, რასის, ოჯახური მდგომარეობის, ჯანმრთელობის მდგომარეობის, შეზღუდული შესაძლებლობის, სექსუალური ორიენტაციის, გენდერული იდენტობისა და გამოხატვის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულების ან სხვა ნიშნის მიუხედავად“ (საქართველოს პარლამენტი, 2014).  მხოლოდ კანონის მიღება არ უზრუნველყოფს ქვეყანაში ადეკვატური ღონისძიებებისა და პრაქტიკის განხორციელებას. კერძოდ, მნიშვნელოვანი პრობლემაა აღსრულების მექანიზმი, რომელიც ცალკე კვლევის საგნად შეიძლება მივიჩნიოთ.

აღნიშნულ დოკუმენტთან ერთად, მნიშვნელოვანია ადგილობრივი კანონი ,,ინკლუზიური განათლების დანერგვის, განვითარებისა და მონიტორინგის წესების, აგრეთვე სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა იდენტიფიკაციის მექანიზმის დამტკიცების თაობაზე“ (საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, 2018), რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად, რა თქმა უნდა, ორიენტირებულია  ყრუ/სმენადაქვეითებული  მოსწავლეების საჭიროებების გამოკვეთასა და დაკმაყოფილებაზე. კერძოდ, ამ დოკუმენტის 22-ე მუხლი ხაზს უსვამს სკოლის ვალდებულებებს, რომლის მიხედვითაც სკოლამ  ,,ხელი უნდა შეუწყოს სმენის დარღვევის მქონე სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე  მოსწავლის სპეციალურ მასწავლებლს ჟესტური ენის შესწავლაში“ (საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, 2018) მაშინ, როდესაც ქვეყანაში ჟესტური ენის მცოდნე ადამიანთა საკმაოდ მცირე რაოდენობაა. ასევე, ამ კანონის მიხედვით, ჟესტური ენის თარჯიმანმა ,,სმენის დარღვევის იმ სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეს/მოსწავლეებს, რომელთა სწავლებაც ქართულ ჟესტურ  ენაზე მიმდინარეობს საგაკვეთილო პროცესსა და  სხვა სასკოლო სიტუაციებში უზრუნველყოფს თარგმანით – ქართული ენიდან ქართულ ჟესტურ ენაზე და, პირიქით, ქართული ჟესტური ენიდან ქართულ ენაზე“, (საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, 2018) რაც პრაქტიკაში, შეიძლება ითქვას, ნაკლებად ხორციელდება.

საქართველოში ჩატარებული 2013 წლის კვლევის მიხედვით, ,,სკოლების ძალიან მცირე ნაწილში არიან თარჯიმნები სმენის დაქვეითების მქონე ბავშვების, ან უცხოენოვანი ბავშვებისთვის – 14.9%. გამოკითხულთა 43.1%-ს არ აქვს ინფორმაცია ამ საკითხზე. ამასთან, მხოლოდ 29.7% ეთანხმება დებულებას, რომ მასწავლებლები იყენებენ ჟესტურ ენას სიმღერებსა და ლექსებში და, რომ მასწავლებლები იყენებენ სახის გამომეტყველებას და სხეულის ენას ინფორმაციის მიწოდების ალტერნატიულ გზად-46.7%. გამოკითხულთა 36.4%-მა არ იცის, მიმართავენ თუ არა მასწავლებლები აღნიშნულ ხერხს გაკვეთილის პროცესში. საინტერესოა ის, რომ რესპონდენტთა 30.9%-მა არ იცის, ჰყავთ თუ არა მასწავლებლებს დამხმარე ასისტენტები და მონაწილეობენ თუ არა ისინი ბავშვების აქტივობების დაგეგმვასა და განხორციელებაში – 31.1%. რესპონდენტთა 84.3% მიიჩნევს, რომ სასწავლო პროცესში გამოყენებული აქტივობები ყველა ბავშვს ანიჭებს სიამოვნებას და ახალისებს სწავლის სურვილს. 67.2% ეთანხმება, რომ მასწავლებლები იყენებენ ალტერნატიულ გზებს, რომლითაც სსსმ ბავშვებს გარკვეულ აქტივობებში ჩართვის საშუალებას აძლევენ. თუმცა, ამ დებულებას სსსმ მოსწავლეთა მშობლების მხოლოდ 46.8% ეთანხმება, მაშინ, როდესაც ტიპური განვითარების მქონე მოსწავლეთა მშობლების 63% იზიარებს ამ დებულებას (ჭინჭარაული, 2013, გვ. 26).

გარდა ამისა, პრობლემაა თავად ბავშვებისათვის ჟესტური ენის შესწავლა, რადგან ქვეყანაში ბარიერს წარმოადგენს  დამხმარე მომსახურებების არსებობა ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის. მნიშვნელოვანია იმის ხაზგასმაც, რომ კანონის მიხედვით, ჟესტური ენის სპეციალისტი  ,,საჭიროების შემთხვევაში, ასწავლის ქართულ ჟესტურ ენას სმენის დარღვევის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლის მასწავლებლებს, სხვა სპეციალისტებს, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლის კანონიერ წარმომადგენელს და სურვილის შემთხვევაში, სმენის მქონე თანატოლებს“, (საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, 2018) რაც საქართველოში არსებული სერიოზული ხარვეზებისა და ბარიერების ფონზე ნაკლებად ხორციელდება. აღნიშნული მუხლი ხაზს უსვამს სკოლის პერსონალის ინფორმირებისა და ცოდნის საჭიროებას, რის ნაკლებობასაც დღეს ქართული განათლების სისტემა განიცდის.

საჭიროდ ვთვლით, ადგილობრივი კანონმდებლობის ხარვეზების გამოკვეთასაც. კერძოდ, სახალხო დამცველის მონიტორინგმა გამოკვეთა სისტემური პრობლემა, რომელიც აბრკოლებს სსსმ მოსწავლეების ჭეშმარიტი ინტერესების დაცვას.

მოქმედი კანონმდებლობით, მოსწავლის საგანმანათლებლო საჭიროების შესაფასებლად, აუცილებელია კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა. მაშინ, როდესაც სკოლა ვერ იღებს მშობლისგან წერილობით თანხმობას, მშობელი განცხადებით ადასტურებს, რომ თავად იღებს პასუხისმგებლობას სწავლის შედეგებზე. მიუხედავად ამისა, როდესაც გარკვეული პერიოდის შემდგომ კვლავ ვლინდება ბავშვის შეფასების საჭიროება და სკოლის მიერ მშობლისგან განმეორებითი თანხმობის მიღების მიზნით მიღებული ზომების მიუხედავად, ეს უკანასკნელი მაინც უარს აცხადებს მოსწავლის შეფასებაზე, სკოლას არ რჩება სამინისტროს მულტიდისციპლინური გუნდისთვის მიმართვის ბერკეტი.

მონიტორინგის დროს გამოიკვეთა არაერთი შემთხვევა, როდესაც მშობლის წინააღმდეგობა ან მის მიერ თანხმობის გვიან გამოხატვა გახდა მოსწავლის განვითარებისთვის შემაფერხებელი გარემოება. აღნიშნული საკითხი ერთ-ერთ პრობლემად დასახელდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების მშობლებთან გამართულ ფოკუს-ჯგუფის შეხვედრაზეც (საქართველოს სახალხო დამცველი, 2019, გვ. 14). საყურადღებოა, რომ აღნიშნული საკითხი პირდაპირ მიემართება ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების საჭიროებებს, რომლებიც დღეს სისტემაში არსებობს.

საერთაშორისო  კანონმდებლობა

საერთაშორისო კანონმდებლობის თვალსაზრისით, 2014 წელს საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ მიიღო გაეროს ,,შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენცია“, რომელიც მნიშვნელოვან აქცენტს აკეთებს ქვეყანაში უნივერსალური დიზაინის შექმნაზე. კერძოდ, „უნივერსალური დიზაინი” გულისხმობს პროდუქტის, გარემოს, პროგრამებისა და მომსახურების ისეთ დიზაინს, რომელიც ყველა ადამიანს აძლევს მისი მაქსიმალური გამოყენების საშუალებას, ადაპტაციისა და სპეციალური დიზაინის გამოყენების აუცილებლობის გარეშე. „უნივერსალური დიზაინი” არ გამორიცხავს საჭიროების შემთხვევაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე კონკრეტული ჯგუფის მიერ დამხმარე საშუალებების გამოყენებას“ (საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო, 2014). ბავშვის უფლებების დაცვის სფეროში უმნიშვნელოვანესი დოკუმენტია გაეროს „ბავშვის უფლებათა კონვენცია“, რომელიც გაერომ 1989 წელს მიიღო. საქართველომ მთავრობამ დოკუმენტს ხელი მოაწერა 1994 წელს. ეს დოკუმენტი მნიშვნელოვანწილად ორიენტირებულია ბავშვის აღზრდასთან, განვითარებასთან და განათლებასთან დაკავშირებულ პრინციპებსა და სახელმწიფოს უფლებამოსილებაზე (ბავშვის უფლებათა კონვენცია, 1989).

კანონმდებლობის თვალსაზრისით, შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს მნიშვნელოვანი ვალდებულებები აქვს აღებული, როგორც ადგილობრივი, ასევე საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და საზოგადოების წინაშე, თუმცა პრაქტიკული თვალსაზრისით ჯერ კიდევ უამრავი გამოწვევა რჩება ყრუ/სმენადაქვეითებულ მოსწავლეთა საჭიროებების დაკმაყოფილების თვალსაზრისით.

სახელმწიფო მომსახურებები ვერ უზრუნველყოფენ არა მხოლოდ თანასწორი გარემოს შექმნას, არამედ სკოლის მოსწავლეთა ინდივიდუალურ გამოწვევებზე ორიენტირებას, რაც ნაწილობრივ კლასებში მოსწავლეთა დიდი რაოდენობითაც აიხსნება. ამასთანავე, სკოლის პედაგოგებს არ აქვთ საკმარისი ცოდნა ინდივიდუალური მიდგომებისა და ადეკვატური ინდივიდუალური გეგმების შედგენის შესახებ, რაც სისტემურ პრობლემას წარმოადგენს.

საერთაშორისო კანონმდებლობის შემადგენელი მნიშვნელოვანი ნაწილია ,,სალამანკას დეკლარაცია“, რომელმაც გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციასთან ერთად მნიშვნელოვნად შეცვალა სპეციალური საჭიროებების მქონე ადამიანთა განათლებისადმი დამოკიდებულება. სალამანკის დეკლარაციით სათავე დაედო ინკლუზიური განათლების მოდელის საყოველთაოდ აღიარების პროცესს. აღნიშნული მოდელის თანახმად, ყველა ადამიანი, განურჩევლად შესაძლებლობებისა და შეზღუდვებისა, განათლებას უნდა იღებდეს თანატოლებთან (უმრავლესობასთან) ერთად. საქართველოში ინკლუზიური განათლება განათლების რეფორმის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად 2006 წლიდან იქცა. დღეისთვის განათლების მოცემული მოდელი სახელმწიფო პოლიტიკის აუცილებელი შემადგენელი ნაწილი გახდა. საქართველოში 2006 წლიდან დაწყებული, ზოგადი განათლების საფეხურზე და 2013 წლის თებერვლიდან, პროფესიული განათლების საფეხურზეც ინკლუზიური განათლების მოდელით სწავლება შესაბამისი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ვალდებულებად განიხილება (ჭინჭარაული, 2013, გვ. 4). შესაბამისად, აღნიშნული დოკუმენტების ერთ-ერთი მიზანია განათლების ყველა საფეხურზე ინკლუზიური გარემოს შექმნის ხელშეწყობა, რაც თავისთავად მნიშვნელოვან აქცენტს აკეთებს შშმ და სსსმ მოსწავლეთა საჭიროებებსა და ფუნდამენტურ უფლებებზე.

2013 წლის კვლევის ,,ინკლუზიური განათლების მაჩვენებლები საქართველოში“ მიხედვით, ,,ბრაილისა და ჟესტური ენის სწავლება მხოლოდ სენსორული დეფიციტის (მხედველობა, სმენა) მქონე მოსწავლეებისთვის სპეციალიზებული პროფილის სკოლებშია შესაძლებელი. რაც შეეხება კომუნიკაციისა და ორიენტაციის აუგმენტური და ალტერნატიული ფორმების სწავლებას, აღნიშნული სპეციალიზებული პროფილის სკოლებისთვისაც ახალი ტიპის მომსახურებას წარმოადგენს და ჯერჯერობით პილოტირების ფაზაზეა. დეფიციტურია შესაბამისი მომზადების მქონე მასწავლებლები“ (ჭინჭარაული, 2013, გვ. 13). აღნიშნულიდან გამომდინარე, პრობლემას წარმოადგენს სახელმწიფო სტრუქტურების მიერ საერთაშორისო კანონმდებლობით აღებული პასუხისმგებლობების გაანალიზება და აღსრულება.

დასკვნა

წინამდებარე კვლევაში განხილულ იქნა ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების  განათლებაზე ხელმისაწვდომობა და ადგილობრივი პრაქტიკაში არსებული გამოწვევები. ნაშრომში ყურადღება გამახვილებულია ისეთ საკითხებზე, როგორებიცაა: საქართველოს სკოლებში არსებული პრაქტიკული გამოცდილება; ადგილობრივი და საერთაშორისო კანონმდებლობის განხილვა ზემოთხსენებულ მიზნობრივ ჯგუფთან მიმართებით; საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს მიერ სკოლის პერსონალის გადამზადება და მათთვის ინფორმირებულობის უზრუნველყოფა და ადგილობრივი გამოწვევები.

საყურადღებოა, რომ ყრუ/სმენადაქვეითებულ ბავშვებს რამდენიმე სახის განათლებაზე მიუწვდებათ ხელი, ესენია: სპეციალიზირებული, ინტეგრირებული და ინკლუზიური. სამივე განათლების მოდელს აქვს როგორც ნაკლოვანებები, ასევე, უპირატესი მხარეები. სპეციალიზირებულ განათლებაში გათვალისწინებულია ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების საჭიროებები და შემუშავებულია შესაბამისი სასწავლო პროგრამები, თუმცა ამ ტიპის განათლებას აქვს უარყოფითი მხარეებიც. კერძოდ,  განათლების აღნიშნულ ფორმაში არ მოიაზრება ინკლუზიური გარემო, რომელშიც როგორც  ყველა ბავშვს, ასევე მასწავლებელს აქვს თანაბარი უფლებები. სპეციალიზირებულ საგანმანათლებლო სივრცეში სკოლის მოსწავლეები სხვადასხვა საჭიროებებისა და გამოწვევების გამო დისკრიმინაციის მსხვერპლნი არიან, ადგილობრივ პრაქტიკაში დაფიქსირებულია ძალადობის შემთხვევებიც, რომელზეც სახალხო დამცველი განსაკუთრებულ ყურადღებას თავის ანგარიშში ამახვილებს (საქართველოს სახალხო დამცველი, 2012). სპეციალიზირებულ სკოლა-პანსიონატებში არ არსებობს სმენადაქვეითებულ ბავშვთა სპეციფიკის მცოდნე სპეციალისტი (სურდოპედაგოგი). მოსწავლეების ჩარიცხვა ხდება მულტიდისციპლინარული გუნდის მიერ, თუმცა ადმინისტრაციისათვის ცნობილი არ არის, რის საფუძველზე რიცხავენ ამა თუ იმ ბავშვს. (საქართველოს სახალხო დამცველი, 2012) მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია, მსგავსი სპეციალიზირებული ტიპის სკოლა-პანსიონების მონიტორინგი და სისტემის მზაობასთან ერთად ამ ტიპის დაწესებულებების ეტაპობრივად დახურვა. მნიშვნელოვანია, რომ პრაქტიკული თვალსაზრისით აუცილებლად გაკეთდეს  აქცენტი  საჯარო და კერძო სკოლებში ინკლუზიური გარემოს შექმნაზე.   აღნიშნული საკითხების აღმოსაფხვრელად  და ბავშვების  ჭეშმარიტი უფლებების დასაცავად, საჭიროა  გეგმის შედგენა და  გარკვეული ნაბიჯების წინ გადადგმა, როგორებიცაა: ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეების აღრიცხვა, მათი სამედიცინო, სოციალური და საგანმანათლებლო საჭიროებების იდენტიფიცირება, სახელმწიფო დონეზე სამოქმედო გეგმის შემუშავება და პრევენციული ღონისძიებების განხორციელება.

შემდგომი საგანმანათლებლო ტიპი არის ინტეგრირებულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობა, რომელიც გულისხმობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის ჩართვას ზოგადასაგანმანათლებლო სკოლაში. შშმ ბავშვი (ამ შემთხვევაში ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვი) სწავლობს სპეციალური განათლების კლასში, რომელსაც, აგრეთვე, რესურს-კლასებსაც უწოდებენ. მსგავსი ტიპის კლასებში სპეციალურად გადამზადებული მასწავლებლები მუშაობენ, რომლებიც ზრუნავენ მათ საჭიროებებზე. დღის გარკვეულ მონაკვეთს მოსწავლეები კლასში, თავის თანატოლებთან ატარებენ, ესწრებიან გაკვეთილებს და სასკოლო ღონისძიებებს (პაჭკორია, 2012). ამ ტიპის განათლების დადებითი მხარეა ის, რომ ყრუ/სმენადასვეითებული ბავშვები განათლებას იღებენ სმენის ნორმალური განვითარების მქონე მოსწავლეებთან ერთად. მსგავს შემთხვევებში სკოლა თვითონაა ჩართული ბავშვისათვის შესაბამისი მომსახურებებისა და სერვისების მოძიებაში, საჭიროების შემთხვევაში ყრუ/სმენადაქვეითებულ ბავშვებს უწევს ადვოკატირებას, მოსწავლეებს უქმნის ადაპტირებულ გარემოს, თუმცა პრაქტიკული თვალსაზრისით ეს ნაკლებად ხორციელდება.  საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ დღეისათვის კერძო და საჯარო სკოლები ვერ უზრუნველყოფენ ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეების საჭიროებების დაკმაყოფილებასა და ბავშვები ოჯახებთან ერთად დგანან მრავალი გამოწვევის წინაშე. მათ არ ეძლევათ საშუალება, რომ მათი ფუნდამენტური უფლებები იყოს დაცული. უპირველეს ყოვლისა, საჭიროა ბავშვის სმენის დარღვევის ხარისხის შეფასება. ამისათვის, აუდიოლოგიური კვლევა სპეციალიზირებულ კლინიკაში უნდა განხორციელდეს/ პროცესის მსვლელობისას რეკომენდებულია ფსიქოლოგის ჩართულობა, რომლის ამოცანაა სხვადასხვა ინსტრუმენტით შეაფასოს ბავშვის ინტელექტის დონე, კომუნიკაციის, აკადემიური უნარ-ჩვევებისა და ემოციური განვითარების ეტაპები. სკოლის ადმინისტრაცია კი უნდა იყოს ჩართული ბავშვისათვის დამატებითი მომსახურებების მოძიებაში (პაჭკორია, 2012). სამწუხაროდ, სკოლები ვერ უზრუნველყოფენ მათთვის ისეთი გარემოს შექმნას, სადაც ბავშვებს შესაძლებლობა ექნება განვითარდნენ ინტელექტუალურად, ემოციურად და ჩაერთონ სოციალიზაციის პროცესში, რომელიც პირდაპირ კავშირშია ბავშვის ჭეშმარიტი ინტერესების დაცვასთან.

როგორც ზემოთ აღინიშნა, ინკლუზიური განათლება გულისხმობს  შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის სრულად ჩართვას საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, სადაც ის ესწრება სასკოლო გაკვეთილებსა და ღონისძიებებს,  მისთვის მულტიდისციპლინური გუნდისა და მშობლის მონაწილეობით შედგენილია ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა (ისგ), სადაც დეტალურადაა აღწერილი ის მეთოდები, რომლის მიხედვითაც ბავშვი სწავლობს და იღებს შესაბამის შეფასებას (პაჭკორია, 2012).  ამ ტიპის გარემოში ბავშვს შესაძლებლობა აქვს დაკმაყოფილებული იყოს მისი ინდივიდუალური საჭიროებები და ამავდროულად, თანაკლასელებთან ერთად ჩართული იყოს მიმდინარე სასწავლო პროცესებში. თუმცა, ის ფაქტი, რომ სკოლა მუშაობს ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვებისათვის ისგ-ის შექმნაზე და ცდილობს ბავშვის საჭიროებების დაკმაყოფილებას, ეს არ გამორიცხავს მოზარდისადმი არადისკრიმინაციული გარემოს სრულად უზრუნველყოფას. მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია, რომ ბავშვისთვის სპეციალურად შექმნილი სასწავლო გეგმა სკოლის სასწავლო პროცესისგან დამოუკიდებლად არ მიმდინარეობდეს, რადგანაც სწორედ ეს გარემო იქნება ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვისათვის თანატოლებისაგან მოწყვეტისა და იზოლირების მაგალითი. აუცილებელია, სისტემის მორგება მოსწავლეებზე და არა მოსწავლეთა მორგება არსებულ სისტემაზე.

აღნიშნული კვლევების საფუძველზე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ საქართველოში არსებობს გარკვეული მომსახურებები, რომლებიც  ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეებისათვის უზრუნველყოფენ განათლების ხელმისაწვდომობას, თუმცა ბავშვები  მაინც მრავალი გამოწვევის წინაშე დგანან. მიგვაჩნია, რომ მოცემული გამოწვევების გადაჭრა შესაძლებელია ადგილობრივი კანონმდებლობის მეტად დახვეწითა და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანით; გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია სკოლების ადაპტირება FM-სისტემებით, რომლის გადამცემი შედგება რადიოგადამცემისგან, მიკროფონისგან და მიმღებისაგან. რადიოგადამცემი და მიკროფონი მიემაგრება ტანსაცმელზე მოსაუბრეს (ამ შემთხვევაში მასწავლებლებს). FM მიმღები კი შეიცავს სიგნალების მიმღებს და ემაგრება ბავშვის (მსმენელის) ტექნიკურ მოწყობილობას. FM სისტემა შესაძლოა იყოს ინდივიდუალური და კოლექტიური. ასევე, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია, სტატისტიკური მონაცემების წარმოება და საგანმანათლებლო სივრცეებში ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვების რაოდენობის ზუსტი აღწერა; შემდგომი გამოწვევაა სკოლის პერსონალის გადამზადება და მათი კვალიფიკაციის ამაღლება. მიგვაჩნია,  რომ საერთაშორისო პრაქტიკის გაცნობისა და პრაქტიკული გაზიარების შედეგად მეტად გაუმჯობესდება ყრუ/სმენადაქვეითებული მოსწავლეების მდგომარეობა სკოლებში. მნიშვნელოვანია, რომ საერთაშორისო გამოცდილება მორგებულ იქნას ადგილობრივ სოციალურ და კულტურულ კონტექსტზე. სახელმწიფო სტრუქტურებს მნიშვნელოვანი როლი აკისრიათ საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებასა და რელევანტური ღონისძიებების გატარებაში. აქედან გამომდინარე, საჭიროდ ვთვლით იმ ადამიანების გადამზადებას, რომლებსაც პირდაპირი თუ ირიბი შეხება აქვთ  ბავშვებთან.  არადისკრიმინაციული მიდგომის პრაქტიკაში განხორციელების ერთ-ერთი საფუძველი კი სპეციალისტებისთვის ადეკვატური ცოდნისა და გამოცდილების მიღებაა.

გამოყენებული ლიტერატურა

ჟურნალი 5

ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია No 6 (1) 2020

Health Policy, Economics and Sociology No 6 (1) 2020

სარჩევი

Contents

____________________________________________________________________________________________

ჯანდაცვის სისტემის წარმატებული რეფორმები: თურქეთის მაგალითი
გიორგი მიქიაშვილი, თენგიზ ვერულავა

Successful Health System Reforms: The Case of Turkey
Giorgi Mikiashvili, Tengiz Verulava

View Full-text         Download PDF

____________________________________________________________________________________________

სკოლებში ადაპტირებული გარემოს ხელმისაწვდომობის კვლევა ყრუ/სმენადაქვეითებული ბავშვებისათვის
სალომე აბულაშვილი, მარიამ ხუროშვილი, თენგიზ ვერულავა

Access to an Adapted School Environment for Deaf / Hard of Hearing Children
Salome Abulashvili, Mariam Khuroshvili, Tengiz Verulava

View Full-text         Download PDF

____________________________________________________________________________________________

საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული საჭიროებების და რესურსების შეფასებითი ანალიზი
ნათია ასანიძე, ნინო ჩიხლაძე, ნატა ყაზახაშვილი, ნატო ფიცხელაური

Assessing Mental Health needs and resources in Georgia
Natia Asanidze, Nino Chikhladze, Nata Kazakhashvili, Nato Pitskhelauri

View Full-text         Download PDF

___________________________________________________________________________________________

სმენის აპარატებით უზრუნველყოფის პროგრამის კმაყოფილება
მარიამ დარბაიძე

Satisfaction with the hearing aid program
Mariam Darbaidze

View Full-text         Download PDF

____________________________________________________________________________________________

 

ჯანდაცვის სისტემის წარმატებული რეფორმები: თურქეთის მაგალითი

გიორგი მიქიაშვილი1, თენგიზ ვერულავა2

1 მედიცინისა და ჯანდაცვის მენეჯმენტის სკოლა, კავკასიის უნივერსიტეტი g_mikiashvili3@cu.edu.ge

2 მედიცინის დოქტორი, პროფესორი, ჯანდაცვისა და დაზღვევის ინსტიტუტი, tengiz.verulava@gmail.com.

Download PDF

აბსტრაქტი

2003 წლიდან თურქეთის ჯანდაცვის სისტემაში დაიწყო რადიკალური ცვლილებები. სახელმწიფოს მიზანს შეადგენდა სამედიცინო სერვისებით მოსახლეობის საყოველთაო მოცვა, თითოეული მოქალაქისათვის მაღალი ხარისხის სამედიცინო მომსახურების თანაბარი უზრუნველყოფა, ფინანსური და გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის გაზრდა. შემუშავდა „ჯანდაცვის ტრანსფორმაციის პროგრამა“, რომელიც სამ ძირითად ასპექტზე იყო დაფუძნებული: ა) ჯანდაცვის დაფინანსების სისტემის ცვლილება; ბ) ადამიანური რესურსების მართვის პოლიტიკის ცვლილება; გ) რეფორმების პოლიტიკური ეკონომიკა. 2012 წლის იანვარში ამოქმედდა კანონი საყოველთაო ჯანმრთელობის დაზღვევის შესახებ, რომლის მეშვეობით თურქეთის თითოეულ მოქალაქეს მიეცა ხარისხიან სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის შესაძლებლობა. 2003 წლიდან 2013 წლამდე ჯანდაცვის მთლიან ხარჯებში სახელმწიფო დანახარჯების წილი გაიზარდა 72%-დან 77%-მდე, ხოლო ჯიბიდან გადახდები შემცირდა 18.5%-დან 15.4%-მდე. მიუხედავად არსებული მრავალი გამოწვევისა თუ პრობლემისა, თურქეთმა სწორი პოლიტიკით, მიდგომებით და ქმედებებით, წინასწარ დასახული პროგრამის გეგმაზომიერი შესრულებით, შეძლო შთამბეჭდავი შედეგების მიღწევა.

საკვანძო სიტყვები: სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომობა, თურქეთის ჯანდაცვა.

ციტირება: გიორგი მიქიაშვილი, თენგიზ ვერულავა. ჯანდაცვის სისტემის წარმატებული რეფორმები: თურქეთის მაგალითი. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2020; 6 (1)

Successful Health System Reforms: The Case of Turkey

Giorgi Mikiashvili1, Tengiz Verulava2

1 School of Medicine and Health Care Management, Caucasus University g_mikiashvili3@cu.edu.ge

2 Doctor of Medicine, Professor, Institute of Health and Insurance
tengiz.verulava@gmail.com

Abstract

Since 2003, Turkey has implemented major health care reforms. The goal of the reforms was to provide the general population with high quality medical services, to increase financial and geographical access. A “Health Transformation Program” was developed, which was based on three main aspects: (a) change of the health financing system; B) change of human resources management policy; C) the political economy of reforms. A law on universal health insurance was enacted in January 2012, giving every Turkish citizen access to quality medical care. From 2003 to 2013 the share of government spending in total healthcare spending increased from 72% to 77%, while out-of-pocket payments decreased from 18.5% to 15.4%. Despite many challenges or problems, Turkey has been able to achieve impressive results.

Keywords: access to medical services, Turkish healthcare.

Quote: Giorgi Mikiashvili, Tengiz Verulava. Successful Health System Reforms: The Case of Turkey. Health Policy, Economics and Sociology 2020; 6 (1).

შესავალი

თანამედროვე მსოფლიოს ერთ-ერთი აქტუალური საკითხია სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომის თანასწორობა. სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომობა გულისხმობს, რომ საზოგადოების თითოეულ წევრს უნდა შეეძლოს დროულად მიიღოს ნებისმიერი საჭირო მომსახურება დაბრკოლებების გარეშე. არსებობს სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობის ფინანსური და არაფინანსური ბარიერები. ფინანსური ბარიერი დაკავშირებულია სერვისების სიძვირის გამო ხელმიუწვდომლობას. არაფინანსური ბარიერებიდან აღსანიშნავია სხვადასხვა რეგიონებში სამედიცინო მომსახურების გეოგრაფიული მიუწვდომლობა, მიმწოდებლების ნაკლებობა, მოცდის დიდი დროის პრობლემა. ჯანდაცვის სერვისებზე წვდომა შეუძლებელია სამართლიანად ჩაითვალოს, თუ სერვისების მიღება გაცილებით რთულია საზოგადოების ერთი ფენისთვის, ვიდრე დანარჩენებისთვის[1]. ამასთან, ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის თანასწორობის გაზომვა საკმაოდ რთული საკითხია, რომელიც მოიცავს ბევრ თეორიულ თუ პრაქტიკულ ასპექტს.

ჯანდაცვის სფეროში არსებული პრობლემები განსაკუთრებით გამწვავდა მეოცე საუკუნის ბოლო პერიოდიდან, როდესაც ჯანდაცვის ხარჯები კატასტროფულად გაიზარდა და მათი შეკავება, ფაქტობრივად, შეუძლებელი გახდა. ამას თან დაერთო მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისი, რომლის ფონზე კონკრეტული სფეროების დაფინანსების ზრდა უკანა პლანზე გადავიდა[2].

სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომის თანასწორობასთან დაკავშირებული პრობლემის გადაჭრის ერთ-ერთი საინტერესო მაგალითია თურქეთში გატარებული ეფექტური რეფორმები.

2003 წელს თურქეთში დაიწყო ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირების პროცესი, შეიქმნა ,,ჯანდაცვის გარდაქმნის პროგრამა“ (Health Transformation Program, HTP). პროგრამის მიზანს წარმოადგენდა ჯანდაცვის დაფინანსების ფრაგმენტული სისტემის ინტეგრაცია და ჯანმრთელობის დაზღვევის ერთიანი სისტემის შექმნა. 2012 წლის იანვარში ამოქმედდა კანონი საყოველთაო ჯანმრთელობის დაზღვევის შესახებ, რომლის საფუძველზე თურქეთის თითოეულ მოქალაქეს გაუჩნდა ხარისხიან ჯანდაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის შესაძლებლობა[3].

2003 წლიდან 2013 წლამდე ჯანდაცვის მთლიან ხარჯებში სახელმწიფო დანახარჯები გაიზარდა 72%-დან 77%-მდე, ჯიბიდან გადახდები კი შემცირდა 18.5%-დან 15.4%-მდე, თუმცა ერთ სულზე ჯიბიდან გადახდები $87-დან $172-მდე გაიზარდა.

რეფორმის შედეგად დაინერგა თანამედროვე დიაგნოსტიკური ტექნოლოგიები, სხვადასხვა რეგიონში აშენდა სამედიცინო დაწესებულებები, განვითარდა სამედიცინო ტურიზმი. უცხოელმა პაციენტებმა დაიწყეს სამკურნალოდ თურქეთში ჩასვლა, მაშინ როცა წარსულში თურქეთის მოქალაქეები ევროპაში მიდიოდნენ სამკურნალოდ.

ნაშრომის მიზანია ჯანდაცვის სფეროში თურქეთის წინაშე არსებულ გამოწვევათა დაძლევის, გატარებული რეფორმების შესწავლა, რაც  მნიშვნელოვანია საქართველოში მიმდინარე რეფორმების ეფექტურად განსახორციელებლად.

ჯანდაცვის ტრანსფორმაციის პროგრამა (Health Transformation Program, HTP)

ჯანმრთელობა არის ადამიანის უნივერსალური უფლება და ადამიანის ძირითადი მოთხოვნილება. ნებისმიერი ჯანდაცვის სისტემის უმთავრესი მიზანია მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესება და დაფინანსების სამართლიანობა (ფინანსური ტვირთის თანაბარი გადანაწილება). სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომობის უთანასწორობის შესამცირებლად 2003 წლიდან თურქეთში ეტაპობრივად განხორციელდა ჯანდაცვის რეფორმები.

2003 წელს სასწრაფო გადაუდებელი დახმარების სერვისები მთელი მოსახლეობისათვის უფასო გახდა. პაციენტებს აღარ უწევდათ საავადმყოფოებში იძულებით დაყოვნება მკურნალობის საფასურის გადაუხდელობის გამო.

2004 წლიდან მწვანე ბარათის დაზღვევით დაფარულია ამბულატორიული მომსახურებები და მედიკამენტები; ორსულებისა და ბავშვებისთვის უკიდურესად გაჭირვებული ოჯახებიდან (მოსახლეობის 6%) შემოღებულ იქნა სპეციალური პროგრამა. ფარმაცევტული სფეროს რეგულირების შედეგად შემცირდა მედიკამენტების ფასები. პაციენტს უფლება აქვს აირჩიოს ექიმი, რომელიც დასაქმებულია სახელმწიფო საავადმყოფოში და სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელი.

2005 წლიდან დაიწყო პირველადი ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირება. საპილოტე რეგიონებში დაინერგა საოჯახო მედიცინის ახალი მოდელი.

2006 წელს საოჯახო მედიცინის ახალი მოდელი დანერგვა გაფართოვდა ქვეყნის სხვა რეგიონებში.

2007 წელს პირველადი ჯანდაცვის სერვისების გაწევა უფასო გახდა ყველასთვის, მიუხედავად დაზღვევის სტატუსისა. საოჯახო მედიცინის ახალი მოდელი დანერგვა გაფართოვდა ქვეყნის სხვა რეგიონებში.

2008 წელს გადაუდებელი და ინტენსიური თერაპიის სერვისები ხელმისაწვდომი გახდა ყველასთვის, როგორც კერძო, ასევე საზოგადოებრივ საავადმყოფოებში; საჰაერო სასწრაფო დახმარება უფასო გახდა მთელი მოსახლეობისთვის.

2009 – 2010 წლისათვის საოჯახო მედიცინის მოდელი დაინერგა მთელი ქვეყნის მასშტაბით[4].

ჯანდაცვის რეფორმამდელი სისტემა

თურქეთის ჯანდაცვის სისტემის განვითარება იწყება 1923 წლიდან, თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების დღიდან. თურქეთში ჯანდაცვის რეფორმამდელი სისტემის განვითარება შეიძლება დაიყოს სამ პერიოდად: 1) 1923-1960 წლებში სახელმწიფოს უმთავრეს მიზანს წარმოადგენდა ჯანდაცვის ფინანსური და ადამიანური დეფიციტის გადალახვის გზების ძიება, გადამდები დაავადებების გავრცელების წინააღმდეგ ბრძოლა; 2) 1960-1983 წლებში ჩამოყალიბდა ჯანდაცვის დაფინანსებისა და მომსახურების ფრაგმენტული სისტემა. მუშათა კლასისათვის შეიქმნა სოციალური დაზღვევის ორგანიზაცია (Sosyal Sigortalar Kurumu, SSK); ვაჭრებისთვის, ხელოსნებისთვის და თვითდასაქმებულებისთვის შეიქმნა სოციალური დაზღვევის სააგენტო (Bağ-Kur), ხოლო სამთავრობო ორგანიზაციებში დასაქმებულთათვის სახელმწიფო მოხელეთა საპენსიო ფონდი (Government Employees Retirement Fund, GERF); 3) 1983 წლის შემდეგ პერიოდში და განსაკუთრებით, 90-იან წლებში ჯანდაცვის სისტემაში განხორციელებულმა ცვლილებებმა გამოიწვია ზოგადი სოციალური პარადიგმებიდან ახალ საჯარო მენეჯმენტზე გადასვლა.

ჯანდაცვის სამინისტრო იყო პირველადი, მეორეული და მესამეული სამედიცინო სერვისების მთავარი მიმწოდებელი სამედიცინო პუნქტების, ჯანმრთელობის ცენტრებისა და საავადმყოფოების ქსელის საშუალებით. თურქეთის ჯანდაცვის სამინისტროს მონაცემებით, 2002 წელს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრო ფლობდა საავადმყოფოების 64.3%-ს, ხოლო კერძო სექტორი 7,8%-ს. სოციალური დაზღვევის ორგანიზაცია წარმოადგენდა მეორეული და მესამეული დონის სამედიცინო სერვისების მეორე უმსხვილეს მიმწოდებელს და გააჩნდა საკუთარი ჯანდაცვის ორგანიზაციები და პერსონალი. მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სექტორი შეადგენდა სამედიცინო ბაზრის შედარებით მცირე წილს, იგი მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა საჯარო სექტორის ექიმების საქმიანობაში. ექიმების მნიშვნელოვანი ნაწილი სახელმწიფო სამედიცინო ორგანიზაციების პარალელურად დასაქმებულები იყვნენ კერძო სექტორში არასრულ განაკვეთზე.

არსებული ფრაგმენტული ორგანიზაციული მიწოდების სისტემის მიზეზს წარმოადგენდა ფრაგმენტული დაფინანსების სისტემა. დაფინანსების სამი ძირითადი წყარო არსებობდა:

  • სახელმწიფო ბიუჯეტი, რომელიც გროვდება ზოგადი საგადასახადო შემოსავლებით;
  • სოციალური დაზღვევის სახსრები (სოციალური დაზღვევის ორგანიზაცია – SSK, სოციალური დაზღვევის სააგენტო – Bağ-Kur, სახელმწიფო მოხელეთა საპენსიო ფონდი – GERF);
  • ჯიბიდან გადახდები.

ჯანდაცვა ძირითადად ფინანსდებოდა სახელმწიფოს მიერ. ჯანდაცვის მთლიანი ხარჯების 63%-ს შეადგენდა სახელმწიფო დანახარჯები (28% – სოციალური დაზღვევის სქემებიდან, 28% სახელმწიფოს სხვა წყაროებიდან). ჯიბიდან გადახდები წარმოადგენდა 27.6%-ს, ხოლო კერძო დაზღვევის ორგანიზაციები და კორპორაციები ასრულებდნენ მინიმალურ როლს ჯანმრთელობის დაფინანსებაში (შესაბამისად, 4.4% და 3,6%)[5].

მოსახლეობა დაყოფილი იყო ხუთ ქვეჯგუფად: აქტიური საჯარო მოხელეები, პენსიონერი საჯარო მოხელეები (GERF), სოციალური დაზღვევის ორგანიზაციის ბენეფიციარები (SSK), სოციალური დაზღვევის სააგენტოს ბენეფიციარები (Bağ-Kur) და მწვანე ბარათის (ე.წ. Green Card) მფლობელები. დაფინანსების და მიწოდების ფრაგმენტული სისტემა ხელს უწყობდა ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის არათანასწორობას. მოსახლეობის ჯანმრთელობის მაჩვენებლები არადამაკმაყოფილებელი იყო. 2002 წელს ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 1000 მოსახლეზე შეადგენდა 26,1-ს, ხოლო სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 71 წელს.

ჯანდაცვის სისტემის რეფორმები (2003-2013)

2002 წელს ახლადარჩეული მთავრობის მიერ გამოქვეყნებულ ,,ჯანდაცვის გარდაქმნის პროგრამის“ უმთავრეს მიზნად განისაზღვრა  ჯანდაცვის სისტემის ეფექტიანობის და თანასწორობის გაუმჯობესება. ძირითადი აქცენტი გაკეთდა პროფილაქტიკურ სერვისებზე, დედათა და ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირებაზე, ავადობის შემცირებაზე და სიცოცხლის ხანგრძლივობის გაზრდაზე.

მომსახურების მიწოდების მხრივ, 2005 წელს სოციალური დაზღვევის ორგანიზაციის (SSK) ობიექტები გადაეცა ჯანმრთელობის სამინისტროს, რითაც ერთმანეთისგან გაიყო მყიდველისა და პროვაიდერის ფუნქციები.

ახალი სისტემის თანახმად, ჯანდაცვის სამინისტრო გახდა ჯანდაცვის სერვისების მთავარი მიმწოდებელი, ხოლო სოციალური დაცვის ინსტიტუტი (SSI) გახდა ჯანმრთელობის დაცვის მთავარი შემსყიდველი როგორც საჯარო, ისე კერძო სექტორში.

2006 წელს შემოღებულ იქნა საავადმყოფოების გლობალური ბიუჯეტით დაფინანსება გაწეული მომსახურებების მიხედვით.

თავიდანვე ხაზგასმით აღინიშნა პირველადი ჯანდაცვისა და პრევენციის მნიშვნელობა. შემუსავდა პირველადი ჯანდაცვის განვითარების პროგრამა, რომლის მიზანს შეადგენდა ხელმისაწვდომობისა და მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესება, ჰოსპიტალური ვიზიტების შემცირება. 2006 წელს პირველადი ჯანდაცვის სერვისები უფასო გახდა მთელი მოსახლეობისათვის.

თურქეთის ყველა მოქალაქეს, განურჩევლად სოციალური ფენისა, მათ შორის მწვანე ბარათის ბენეფიციარებს, ჰქონდა თანაბარი წვდომა სამედიცინო ორგანიზაციებზე. პროგრამაში მონაწილეობდნენ როგორც კერძო ასევე სახელმწიფო პროვაიდერები. 2008 წელს 18 წლამდე ასაკის მოსახლეობისთვის ყველა სამედიცინო მომსახურება უფასო გახდა, სოციალური დაცვის სტატუსის მიუხედავად[6].

2012 წელს განხორციელდა ჯანდაცვის სამინისტროს სტრუქტურული რეფორმები. ჯანდაცვის სამინისტრო ჩამოყალიბდა როგორც ”პოლიტიკის შემუშავების და ზედამხედველობის” ორგანო. გაუქმდა ძველი სტრუქტურები და შეიქმნა ახალი ადმინისტრაციული ერთეულები. განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდა საზოგადოებრივი ჰოსპიტლების ინსტიტუტსა და ფარმაცევტული და სამედიცინო მოწყობილობების სააგენტოზე. პირველი შეიქმნა საზოგადოებრივი საავადმყოფოების ახალი რეორგანიზებული სტრუქტურისთვის. საჯარო საავადმყოფოების შესახებ კანონის ამოქმედდა 2013 წელს. კანონით საავადმყოფოებს მიენიჭათ ფინანსური და მენეჯერული ავტონომია. შეიქმნა ფარმაცევტული და სამედიცინო მოწყობილობების სააგენტო.

რეფორმები ადამიანური რესურსების მართვაში

თურქეთის ჯანდაცვის რეფორმების წარმატებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ადამიანური რესურსების პოლიტიკას, ჯანდაცვის პროფესიონალების დონის ამაღლებას და პერსონალის სწორ გადანაწილებას შორეულ რეგიონებში. რეფორმის შედეგად სამედიცინო პერსონალი თითქმის გაორმაგდა, რამაც შესაძლებელი გახადა ჯანდაცვის სისტემის შესაძლებლობების გაფართოება. რეფორმის წარმატებას ხელი შეუწყო შემდეგმა ცვლილებებმა: (ა) ხელშეკრულებაზე დაფუძნებული დასაქმება, (ბ) სავალდებულო მომსახურების კანონი, (გ) შესრულებაზე დაფუძნებული ანაზღაურება, (დ) სრული დღის კანონი და (ე) საოჯახო მედიცინის მოდელი. რეფორმის შედეგად გაიზარდა სამედიცინო პერსონალის ხელმისაწვდომობა. იმ რეგიონებში, სადაც აღინიშნებოდა სამედიცინო პერსონალის დეფიციტი, სახელმწიფომ დააწესა გარკვეული პერიოდით სავალდებულო დასაქმება. განხორციელებულმა ადამიანური რესურსების პოლიტიკამ წარმოშვა კრიტიკა და უკმაყოფილება სამედიცინო პერსონალის მხრიდან.

ხელშეკრულებაზე დაფუძნებული დასაქმება

ჯანმრთელობის ტრანსფორმაციის პროგრამის ერთ-ერთი პრიორიტეტი იყო პერსონალის განაწილების რეგიონალური განსხვავებების შემცირება. გარკვეულ რეგიონებში კადრების დასაქმების წახალისების მიზნით 2003 წელს ძალაში შევიდა კანონი #4924, რომელიც ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს საშუალებას აძლევდა დაექირავებინა სახელშეკრულებო ურთიერთობით სამედიცინო პერსონალი ისეთ რეგიონებში (განსაკუთრებით აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონებში) დასაქმებისათვის, სადაც შეინიშნებოდა კადრების დეფიციტი და დაბალი იყო სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების დონე. ამის გარდა, ჯანდაცვის სამინისტრომ აამოქმედა „საჯარო მოსამსახურეთა შესახებ“ კანონის ერთ-ერთი მუხლი, რომელიც ეხებოდა პერსონალის განაწილებას ღარიბ რეგიონებში.

ექთნებისა და ჯანმრთელობის სხვა პროფესიონალებისთვის ხელშეკრულებების მიხედვით დასაქმების დაწესებამ გარკვეულ რაიონებში ხელი შეუწყო ქვეყნის მასშტაბით ადამიანური რესურსების უფრო სამართლიანად გადანაწილებას. ხელშეკრულება მათ არ აძლევდა საშუალებას გადასულიყვნენ საკუთარი ნებით ერთი პოზიციიდან მეორეზე. აღსანიშნავია, რომ საკონტრაქტო ურთიერთობები იყო ნებაყოფლობითი და გაცილებით მაღალ ფინანსურ სარგებელს იღებდნენ მასში ჩართული პირები, ვიდრე იგივე პოზიციის სხვა პირები. ამ რეფორმის დახმარებით, სამინისტროს გამოეყო კვოტა 22000 სახელშეკრულებო პერსონალი, გარკვეულ ადგილებში გადასანაწილებლად (ამ კვოტიდან მაქსიმუმ 5% დაიშვებოდა ქალაქებში, აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონებში). 65000 პერსონალის კონტრაქტირება განხორციელდა გარკვეულ რაიონებში, ხოლო 19755 კონტრაქტი გაფორმდა #4924 კანონის ფარგლებში. ისინი გაანაწილეს პრიორიტეტულ რეგიონებში, რომლებიც მიჩნეული იყო დაზარალებულ რეგიონებად.

ჯანდაცვის ტრანსფორმაციის პროგრამის პირველ წლებში ნაწილობრივ მუშაობდა ღარიბ  რეგიონებში სამედიცინო პერსონალის რაოდენობის გაზრდის სახელშეკრულებო მეთოდი. პროგრამა წარმატებით დასრულდა ასეთ რეგიონებში მედდების და ბებიაქალის უფრო მაღალი დაქირავების კუთხით. თუმცა, აღნიშნული წარმატებული არ გამოდგა ზოგადი პრაქტიკოსების (ექიმების) და სპეციალისტების ჭრილში.

სავალდებულო მომსახურების კანონი

სავალდებულო მომსახურება თურქეთში მოქმედებდა 1981-1995 წლებში. რეფორმის პირველ წლებში (2003-დან 2005 წლამდე), რეგიონებში, სადაც არასაკმარისი სამედიცინო მომსახურება ტარდებოდა ან მცირე იყო სამედიცინო დაწესებულებების ოდენობა, სამედიცინო პერსონალისთვის სავალდებულო მომსახურება გაუქმდა და შეიცვალა ხელშეკრულებზე დაფუძნებულმა გადახდებმა. ამასთან, იმის გათვალისწინებით, რომ პოლიტიკა არ იყო წარმატებული აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთის რეგიონებში ზოგადი და სპეციალიზირებული ექიმების  მოზიდვის კუთხით, სავალდებულო საჯარო მომსახურების კანონი ხელახლა განხორციელდა 2005 წელს. ახალი კანონი ითვალისწინებდა სავალდებულო საჯარო მომსახურებას საჯარო სამედიცინო სკოლების ახალი კურსდამთავრებულებისთვის და სამედიცინო სპეციალობის განათლების მქონდე ახალ კურსდამთავრებულთათვის. სკოლის დამთავრებისთანავე და მათი დიპლომის მიღებამდე ყველა სამედიცინო, სტომატოლოგიური და ფარმაცევტული ფაკულტეტების კურსდამთავრებულს განესაზღვრებოდათ სავალდებულო მომსახურების ვადა და ადგილმდებარეობა. თურქეთის საჯარო სექტორის ყველა ექიმი ვალდებული იყო შეესრულებინა სავალდებულო მომსახურება საჯარო სექტორში. სავალდებულო მომსახურების ხანგრძლივობა შეიძლება ყოფილიყო ერთიდან ორ წლამდე, რეგიონის სოციალურ-ეკონომიკური დონის მიხედვით ან სპეციალობის მიხედვით. ექიმ სპეციალისტებისთვის (რომლებიც დამატებით ოთხიდან ექვს წლამდე სწავლობდნენ), სავალდებულო მომსახურების ხანგრძლივობა ორიდან ოთხ წლამდე მერყეობდა. თუ ექიმი არ ირჩევდა სავალდებულო მომსახურებას, მას უფლება არ აქვს მედიცინის სფეროში ემუშავა თურქეთში. დიპლომები გაიცემა მხოლოდ სავალდებულო მომსახურების პერიოდის დასრულების შემდეგ.

კურსდამთავრებულები სხვადასხვა პროვინციაში ნაწილდებიან კადრების საჭიროებისა და ლატარიის სისტემის საფუძველზე. ლატარიჯ სისტემას ზედამხედველობას უწევს ნოტარიუსი. დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პროვინციაში დანიშნული ექიმის სავალდებულო მომსახურების პერიოდი შედარებით მოკლეა. თურქეთის 81 პროვინცია იყოფა ოთხი კატეგორიად, ხოლო სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსის მიხედვით ექვს კატეგორიად. ეს ქსელი გამოიყენება ქულების განაწილებისთვის. ჯანდაცვის მუშაკები, რომლებიც მუშაობენ დაბალი სიმჭიდროვის და დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსის მქონე ადგილებში, უფრო მეტ ქულებს ღებულობენ. დადგენილია სავალდებულო მომსახურების მინიმალური პერიოდები. ქულა გამოიყენება იმ შემთხვევაშიც, როდესაც კანდიდატი ეძებს თავის შემდგომ სამუშაო ადგილს: კანდიდატს, რომელსაც აქვს ყველაზე მეტი ქულა, განაწილდება ახალ თანამდებობაზე. ყველა ვაკანსია ცხადდება წელიწადში სამჯერ. ვაკანსიების გამოცხადებისთანავე, სამედიცინო სკოლის ბოლო კურსდამთავრებულები წარადგენენ თავიანთ ხუთ საუკეთესო უპირატესობას. მათი დანიშნულების ადგილები განისაზღვრება ლატარიით, რომელიც ტარდება წელიწადში ექვსჯერ.

შესრულებაზე დაფუძნებული ანაზღაურება

2003 წელს ჯანდაცვის სამინისტრომ დანერგა შესრულებაზე დაფუძნებული ანაზღაურების სისტემა. იგი მიმართული იყო სერვისების გაზრდის მიზნით სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლის მოტივაციისკენ. თანამშრომლებს მიეცათ დამატებითი ანაზღაურება საქმიანობის შესაბამისად. მოგვიანებით სისტემას დაემატა ინსტიტუციონალური შესრულების კომპონენტი. ამჟამად, კომპლექსური ფორმულა აერთიანებს მიმწოდებლის პირად საქმიანობას და სამედიცინო დაწესებულების საქმიანობას. ჯანდაცვის მუშაკისათვის ბონუსის სახით დამატებითი ანაზღაურება დაფუძნებულია ინსტიტუციური და ინდივიდუალური შესრულების კრიტერიუმების შესაბამისად. თუ რა თანხის ანაზღაურებას მიიღებს პერსონალი შესრულებაზე დაფუძნებული გადახდებით, ამას განსაზღვრავს შემდეგი ფაქტორები:

ინსტიტუციონალური რეიტინგი: ჯამური თანხა, რომელსაც სამედიცინო დაწესებულებები გამოყოფენ შესრულებაზე დაფუძნებულ გადახდაზე, მოიცავს ობიექტის მთლიანი შემოსავლის 40 პროცენტს. საავადმყოფოს მენეჯმენტი პასუხისმგებელია, გადაწყვიტოს, თუ რა თანხა გამოიყოფა შესრულებაზე დაფუძნებულ გადახდებზე, ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ დადგენილი ლიმიტის ფარგლებში. ჯამური მოცულობის კორექტირება ხდება სამედიცინო ცენტრის ან საავადმყოფოს ინსტიტუციონალური შესრულების საფუძველზე. ინსტიტუციონალური შესრულებიდან გამომდინარე, ყველა სამედიცინო ცენტრი ან საავადმყოფო იღებს ქულას 0-დან 1-ს შორის, რაც მრავლდება შემოსავლის მთლიანი პროცენტზე, რომელიც ჰოსპიტალს შეუძლია გამოუყოს თანამშრომლების პრემიების სახით. ჯანდაცვის სამინისტრო იყენებს ინდიკატორების ხუთ კატეგორიას ინსტიტუციონალური წარმატების გასაზომად: (1) საგამოცდო დარბაზების ხელმისაწვდომობა, (2) საავადმყოფოს ინფრასტრუქტურას და პროცესები, (3) პაციენტისა და აღმზრდელის კმაყოფილება, (4) ინსტიტუციონალური პროდუქტიულობა და (5) ინსტიტუციური მომსახურების მიზნები.

ინდივიდუალური რეიტინგი: გარდა ინსტიტუციონალური ქულით გადახდილი პრემიებისა, პერსონალის თითოეულ წევრი ასევე იღებს ინდივიდუალურ ქულას, რაც დამოკიდებულია პერსონალის მიერ შესრულებული პროცედურების რაოდენობასა და მის თანამდებობაზე. თითოეულ კლინიკურ პროცედურას შეესაბამება კონკრეტული პუნქტის შესაბამისი ქულა, რომელიც განსაზღვრულია ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ. ექიმის ჯამური ქულა შემდეგ ზუსტდება სამუშაოს სახელწოდების შესაბამისი კოეფიციენტით. ქულა კორექტირდება წელიწადში ნამუშევარი დღეების მიხედვით, ასევე იმის გათვალისწინებით, სრული ან ნახევარ განაკვეთზე მუშაობდა იგი. სრული განაკვეთისთვის კოეფიციენტია 1.0, ნახევარი განაკვეთისთვის კი 0.4. ამან ხელი შეუწყო ექიმების სრულ განაკვეთზე მუშაობას საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ობიექტებში.

გადახდის ასეთი სისტემა გააკრიტიკეს ორი მიზეზით: (1) ჯანმრთელობის არასაჭირო პროცედურებზე სტიმულირებისთვის  და (2) ჯანმრთელობის სისტემის დაცულობის დონის  და ჯანმრთელობის ცენტრებში ვიზიტების დროს პაციენტისთვის გამოყოფილი დროის შემცირების გამო.

სრული დღის კანონი

2010 წლამდე ექიმებს შეეძლოთ ნახევარ განაკვეთზე მუშაობა როგორც საჯარო, ისე კერძო სექტორში, შესაბამისად ექიმების მნიშვნელოვანი ნაწილს ჰქონდათ ორმაგი პრაქტიკა. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანიზავიებში შესრულებაზე დაფუძნებულმა ანაზღაურების სისტემის დანერგვამ გამოიწვია ორმაგი პრაქტიკის მქონე ექიმების რაოდენობის მნიშვნელოვანი შემცირება. ჯანდაცვის სამინისტროს პერსონალის გენერალური დირექტორატის მიერ გამოქვეყნებული მონაცემების თანახმად, ნახევარ განაკვეთზე პრაქტიკოსი ექიმების რაოდენობა 2002 წელს 89% 2010 წელს 8%-მდე შემცირდა.

სრული დღის კანონი 2010 წელს იქნა მიღებული, რომლის თანახმად საჯარო სექტორში მომუშავე პირები უნდა მუშაობდნენ სრულ განაკვეთზე. 2010 წლის ივლისის შემდეგ, ჯანდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებული სამედიცინო ორგანიზაციის პერსონალს ექსკლუზიურად მხოლოდ სახელმწიფო სექტორში უნდა ემუშავა, ხოლო საუნივერსიტეტო კლინიკების ექიმებს ისევ ჰქონდათ ორმაგი პრაქტიკის უფლება[7].

საოჯახო მედიცინის მოდელი

პირველადი ჯანდაცვის გასაძლიერებლად 2004 წელს ამოქმედდა საოჯახო მედიცინის მოდელის პროგრამა. მოდელის თანახმად, პირველად ან მეორეულ სამედიცინო სერვისებზე მომუშავე ექიმებს ტრენინგის გავლის შემდეგ საშუალება მიეცათ დაეტოვებინათ თავიანთი სამუშაო და გამხდარიყვნენ დამოუკიდებელი კონტრაქტორი ოჯახის ექიმები. ამ ექიმებს უფლება ჰქონდათ ნებისმიერ დროს დაბრუნებოდნენ საწყის საჯარო სექტორის სამუშაოებს. თურქეთში, ტრადიციულად, საოჯახო მედიცინის სწავლება ჩატარდა სპეციალობის სასწავლო პროგრამების მეშვეობით, ისევე, როგორც სხვა სამედიცინო სპეციალობებში. ამით შესაძლებელი გახდა ექიმთა გადამზადება პროგრამით და მათი ოჯახის ექიმებად ჩამოყალიბება.

ოჯახის ექიმის და პაციენტების თანაფარდობის მიზნობრივი მაჩვენებელი განისაზღვრა 1:3400. შემდეგ განისაზღვრა 20,000 ოჯახის ექიმის საჭიროება მთელი ქვეყნის მასშტაბით. 2010 წლისთვის, შეიქმნა თითქმის 20,000 საოჯახო მედიცინის გუნდი, რომლებმაც შეძლეს საოჯახო მედიცინაზე ორიენტირებული პირველადი ჯანდაცვის განვითარება თურქეთის ყველა 81 პროვინციაში[8].

ადამიანური რესურსების რეფორმები წარმატებული აღმოჩნდა მთელი ქვეყნის მასშტაბით. პაციენტთა და მოსახლეობის კმაყოფილების დონე ჯანმრთელობის მომსახურებებთან და ჯანმრთელობის სისტემასთან მიმართებაში საგრძნობლად გაიზარდა. თუმცა, თავად ჯანდაცვის პერსონალი უკმაყოფილოა დასაქმების და სხვა პირობებისა ზოგიერთი ასპექტით.

სამედიცინო სკოლების კვოტები 2003 წელთან შედარებით გაორმაგდა. ქვეყნის მასშტაბით სამედიცინო სკოლები აგრძელებენ ყველაზე კონკურენტუნარიანი საუნივერსიტეტო გამოცდების ჩატარებას და აწესებენ საკმაოდ მაღალ გამსვლელ ქულებს. კოლეჯის აბიტურიენტების უმრავლესობა ამჯობინებს სამედიცინო სექტორის არჩევას. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ შრომის ბაზარი თანდათან სტაბილური გახდა.

რეფორმების პოლიტიკური ეკონომიკა

ჯანდაცვის რეფორმა რთული პროცესია, რომელზეც გავლენას ახდენენ ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა: ისტორია, პოლიტიკა, ეკონომიკა. ეს ფაქტორები მნიშვნელოვანი იყო თურქეთში ჯანდაცვის რეფორმირებისათვის და ხელს უწყობდნენ მის განხორციელებას.

რეფორმის სასურველი კონტექსტი

2002–2012 წლებში თურქეთში არსებული ისტორიული, პოლიტიკური და დემოგრაფიული კონტექსტი ჯანმრთელობის რეფორმისთვის ხელსაყრელ გარემოს ქმნიდა.

  • ჯანდაცვის სფეროს რეფორმების არსებული გეგმები: 2003 წელს ჯანდაცვის სამინისტრომ შეძლო სწრაფად დაეწყო რეფორმები, რადგან რეფორმების უმეტესი კომპონენტები უკვე შემუშავებული იყო. მმართველი პარტია სწრაფად მოქმედებდა ჯანდაცვის რეფორმის მიმართულებით, რათა გამოეყენებინა ის მხარდაჭერა, რომელიც მან 2002 წლის არჩევნების შემდეგ მიიღო. 1990 წლის ჯანმრთელობის სექტორის განვითარების გეგმის გათვალისწინებით, ჯანდაცვის სამინისტრომ და სახელმწიფო დაგეგმვის ორგანიზაციამ შეიმუშავეს ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირების მოდელი შემდეგი ასპექტების საფუძველზე: (1) მყიდველი-პროვაიდერის გაყოფა, (2) ჯანმრთელობის საყოველთაო დაზღვევა, (3) ადამიანური რესურსების რაციონალური პოლიტიკა და პერსონალის შესრულებული სამუშაოს მიხედვით ანაზღაურება და (4) ოჯახის ექიმის მოდელის შექმნა.
  • ძლიერი პოლიტიკური ვალდებულება და რეფორმების თანმიმდევრულობა: 2002 წლის საპარლამენტო არჩევნებმა სამართლიანობისა და განვითარების (Adalet ve Kalkınma Partisi – AK) პარტიას საკანონმდებლო უმრავლესობა მიანიჭა. 2002 წლიდან 2007 წლამდე სამართლიანობისა და განვითარების პარტია აკონტროლებდა პარლამენტში ადგილების 66%-ს, რაც მათ ხმების უმრავლესობას აძლევდა საკანონმდებლო ორგანოში. ეს უმრავლესობა მნიშვნელოვანი იყო იმის გამო, რომ იგი ზღუდავდა ჯანდაცვის სფეროში სხვა მხარეთა ინტერესებს ან რეფორმირების პროცესის შენელებას და ხელსაყრელ გარემოს ქმნიდა ჯანმრთელობის რეფორმის თვალსაზრისით. რეფორმების ჯგუფი 2003-2013 წლამდე მჭიდროდ თანამშრომლობდა მინისტრთან რეფორმის შემუშავების, მიღებისა და განხორციელების ყველა ასპექტზე. რეფორმების ჯგუფმა შეიმუშავა პოლიტიკურად სიცოცხლისუნარიანი კომუნიკაციების სტრატეგია, რათა ხელი შეეწყო რეფორმის განხორციელებისათვის.
  • ეკონომიკური ზრდა და ფისკალური სივრცე ხელს უწყობდა ჯანდაცვის რეფორმების განხორციელებას: ხელსაყრელმა ეკონომიკურმა პირობებმა მთავრობას საშუალება მისცა განეხორციელებინა ჯანდაცვის რეფორმით განსაზღვრული ცვლილებების დაფინანსება. ქვეყნის ეკონომიკური ზრდა ჯანმრთელობისთვის ფისკალური სივრცის გაფართოების უზრუნველყოფის შესაძლებლობას იძლეოდა. ერთ სულ მოსახლეზე რეალური მშპ 70%-ით გაიზარდა, 2002 წლიდან 2011 წლამდე 5,952 აშშ დოლარიდან 8,493 აშშ დოლარამდე.
  • ახალგაზრდა მოსახლეობა და ჯანდაცვის ნაკლები საჭიროება: თურქეთს ჰყავდა შედარებით ახალგაზრდა მოსახლეობა. ცხადია, რაც უფრო ახალგაზრდაა მოსახლეობა, მით ნაკლებია სამედიცინო მომსახურების საჭიროება. აღნიშნული ხელს უწყობდა რეფორმის მიმართ პოზიტიურ დამოკიდებულებას, ვიდრე ეს მოხდებოდა ასაკოვანი მოსახლეობის მაღალი წილის მქონე პოპულაციაში. თურქეთის ახალგაზრდა მოსახლეობას უფრო მეტად ძირითადი, პირველადი ჯანდაცვის მომსახურებები სჭირდებოდა, ვიდრე ხანდაზმულ მოსახლეობას, რომელსაც ძვირი, ჰოსპიტალური მკურნალობა ესაჭიროებოდა. გარდა ამ ხელსაყრელი დემოგრაფიული მდგომარეობისა, წლების მანძილზე ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირების წარუმატებელი მცდელობის შემდეგ, თურქეთის მოქალაქეებს ახალი რეფორმის მიმართ დაბალი მოლოდინები ჰქონდათ. 2003 წელს მოსახლეობის მხოლოდ 39.5 პროცენტმა აღნიშნა, რომ ისინი კმაყოფილი იყვნენ სამედიცინო მომსახურების ხარისხით. აღნიშნულმა გარემოებამ ქვეყანას შესაძლებლობა მისცა სისტემის შედარებით მცირე გაუმჯობესებითაც სწრაფად მიეღო პაციენტების კმაყოფილება.

პოლიტიკური ეკონომიკის გამოწვევები

ჯანმრთელობის რეფორმა პოლიტიკურად დატვირთული პროცესია, რადგან იგი გულისხმობს რესურსების განაწილებაზე პოლიტიკურ პასუხისმგებლობებს. ჯანმრთელობის რეფორმა მტკივნეული პროცესია, რადგან მოითხოვს რესურსების ხელახალ გადანაწილებას, რაც ბადებს პერსპექტივას, რომ პროცესი წარმოქმნის გამარჯვებულებსა და დამარცხებულებს. როგორც წესი, ჯგუფები, რომლებიც რეფორმირებამდე კარგად არიან განწყობილნი, განიხილავენ პოლიტიკის ცვლილების შესახებ საკითხებს, როგორც მათი სარგებელის პოტენციური საფრთხეს. ამ მხრივ გამოიყოფა პოლიტიკუირ ეკონომიკის სამი გამოწვევა.

გამოწვევა 1: მოსახლეობის ფართო ფენების ჩართვა რეფორმის წარმატებით განსახორციელებლად.

მიუხედავად იმისა, რომ რეფორმის პოტენციური ბენეფიციარები გაცილებით მრავალრიცხოვანი არიან, მათ აქვთ მცირე ეკონომიკური ან პოლიტიკური რესურსი და სავარაუდოდ, ისინი ნაკლებად არიან ჩართული რეფორმების მხარდასაჭერაში. ამისგან განსხვავებით, რეფორმის მოწინააღმდეგეებს, როგორც მაღალი ეკონომიკური ან პოლიტიკური რესურსის მქონე კარგად ორგანიზებულ ჯგუფებს შეუძლიათ შეაფერხონ ან სხვაგვარი გავლენა მოახდინონ რეფორმირების პროცესზე მათ სასარგებლოდ.

ჯანდაცვის სამინისტროს სტრატეგიის მნიშვნელოვანი ასპექტი იყო ბენეფიციარებს შორის რეფორმის მხარდაჭერის სწრაფად ჩამოყალიბება, რადგან მათი დიდი რაოდენობა ქმნის ძლიერ პოლიტიკურ ძალას. დადგინდა, რომ ჯანმრთელობის დაზღვევის არ მქონე ან შეზღუდული წვდომის მქონე პირთა რაოდენობა დაახლოებით 24,8 მილიონი ადამიანი იყო, რაც 2003 წელს მოსახლეობის დაახლოებით 36%-ს წარმოადგენდა. მათი მხარდაჭერა კი მმართველი პარტიისთვის მნიშვნელოვანი და საჭირო, რადგან რეფორმას ურბანული ელიტები და ორგანიზებული ინტერესთა ჯგუფები დაუპირისპირდნენ.

ჯანდაცვის სამინისტრომ მოსახლეობის მხრიდან რეფორმის მხარდაჭერის ასამაღლებლად აქცენტი გააკეთა ჯანდაცვის სისტემის თვალსაჩინო ცვლილებებზე, პირველ რიგში, იმ ადგილებში, სადაც ყველაზე ნაკლებად იყო სერვისებზე ხელმისაწვდომობა. ყურადღება გამახვილდა დაუყოვნებლივ და შესამჩნევ გაუმჯობესებებზე, რაც ემსახურებოდა მომსახურების მიწოდებისა და პაციენტების კმაყოფილების გაუმჯობესებას, ხოლო ამავდროულად ხელს უწყობდა რეფორმის პოლიტიკურ სიცოცხლისუნარიანობას. ამ მხრივ, რეფორმის შედეგად სისტემის პირველი ცვლილებები იყო შემდეგი:

  • გაუქმდა არასურველი პრაქტიკა პაციენტების მიმართ, როდესაც კლინიკას შეეძლო მათი დაყოვნება იქამდე, სანამ ისინი არ გადაიხდიდნენ ხარჯებს;
  • განხორციელდა პირველადი ჯანდაცვის რეორგანიზაცია ისე, რომ უფრო მეტი ოთახი იყო ხელმისაწვდომი პაციენტთა ზრუნვისთვის (შესაბამად ნაკლები ოთახი გამოიყო სამედიცინო პერსონალის დასასვენებლად სარგებლობისთვის)
  • გადაუდებელი სამედიცინო სატრანსპორტო სერვისები გაფართოვდა, სასწრაფო დახმარების მანქანების (მ.შ. თვითმფრინავით სასწრაფო დახმარების) რაოდენობა გაიზრდა.

ამ შედარებით მარტივმა ცვლილებებმა გააუმჯობესა რეფორმისადმი საზოგადოების მხარდაჭერა და ხელი შეუწყო შემდგომ წლებში დაგეგმილ სისტემაში უფრო რთულ, მასშტაბურ ცვლილებებს. რეფორმის მოწინააღდეგე ადამიანების რიცხვი 2003 წელს 59.59 პროცენტიდან 2005 წელს 29.30 პროცენტამდე შემცირდა. ამავე პერიოდში, რეფორმის პირველი ორი წლის განმავლობაში, მოქალაქეების კმაყოფილება ჯანმრთელობის მომსახურებით, 46,17%-დან 55,27%-მდე გაიზარდა.

გამოწვევა 2: საპირისპირო ინრეტესების მქონე ჯგუფების გავლენის მართვა

რეფორმის საწყის ეტაპზე ჯანდაცვის სამინისტრომ გამოავლინა რეფორმის მხარდაჭერისთვის მნიშვნელოვანი ჯგუფები და შეიმუშავა სტრატეგიები, რათა დაერწმუნებინათ საწინააღმდეგოდ მოაზროვნე ჯგუფები. იმის გათვალისწინებით, რომ მოწინააღმდეგეების პოზიციები გავლენას იქონიებდა მოსახლეობაზე, მთავრობამ შეიმუშავა პროცესების მართვის გეგმა.

გამოვლინდა სამი ძირითადი ჯგუფი, რომელიც პოტენციურად შეეწინააღმდეგებოდა რეფორმას:

1) პროფკავშირები: პროფკავშირები იყო ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ჯგუფი, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა რეფორმებს. ჯანდაცვის სამინისტროს მაღალჩინოსნებმა შეხვედრების გრძელი სერია გამართეს პროფკავშირების წარმომადგენლებთან, რათა დაემტკიცებინათ თუ როგორ იმოქმედებს რეფორმები მათი წევრების კეთილდღეობაზე, არ შემცირდებოდა შეღავათები და უმეტეს შემთხვევაში სარგებელი გაიზრდებოდა კიდეც. ჯანდაცვის სამინისტრო აქცენტს აკეთებდა ჯანმრთელობის სამართლიანობასა და თანასწორობის პრინციპის დაცვაზე, როგორც რეფორმის უმთავრეს მიზანზე. რეფორმის გრძელვადიანი მიზანი იყო ყველა მოქალაქეს ჰქონოდა ისეთი შეღავათები, როგორც პენსიაზე მყოფ საჯარო მოხელეებს. ამ სტრატეგიამ უზრუნველყო ის, რომ ორგანიზებული ჯგუფების უმეტესობა აღარ ეწინააღმდეგებოდა რეფორმას.

2) საჯარო მოხელეები (White Collar Civil Servants) მეორე გავლენიანი ოპოზიციური ჯგუფი იყო, რომლებიც რეფორმას ეწინააღმდეგებოდნენ ორი მიზეზის გამო. პირველი, როგორც ყველაზე სრულყოფილი პაკეტის ბენეფიციარები, ისინი შიშობდნენ, რომ რეფორმა შეამცირებდა მათ სარგებლებს. მეორეც, ძველი დროის ამ საჯარო მოხელეების უმეტესი ნაწილი ნაკლებად იყო მმართველი პარტიის მომხრე. ჯანდაცვის სამინისტრომ გამოიყენა დამაჯერებელი სტრატეგია, რათა დაერწმუნებინათ საჯარო მოხელეები, რომ მათი სარგებელი არ შემცირდებოდა. მათი წინააღმდეგობის დასაძლევად, ჯანდაცვის სამინისტრომ გადაწყვიტა, რომ არცერთ აქტიურ სახელმწიფო მოხელეს არ შეხებოდა ჯანმრთელობის შეღავათების ცვლილებები, და შეთანხმდნენ, რომ ახალ წესებს გამოიყენებენ მხოლოდ მომავალში დასაქმებულებზე.

3) ჯანდაცვის მუშაკები: ჯანდაცვის მუშაკების მონაწილეობას დაგეგმილ რეფორმებში არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა.  მთავარ პრობლემას წარმოადგენდა დატრენინგებული პროფესიონალების დეფიციტი. ჯანდაცვის მუშაკების მიერ უფრო მეტი მომსახურების მიწოდების სტიმულირების მიზნით, შემოღებულ იქნა შესრულებული სამუშაოთი ანაზღაურების მეოდი, რომელიც დაკავშირებული იყო ჩატარებული მომსახურების რაოდენობასთან და პაციენტის კმაყოფილებასთან. ამ სისტემამ მკვეთრად გაზარდა საჯარო სექტორში მომსახურე ექიმების ხელფასები.

გამოწვევა 3: სარგებლის სისტემების გაერთიანება და ღარიბების სადაზღვევო დაფარვა დამატებითი მიდგომებით

ბევრმა ქვეყანამ სცადა უნივერსალური ჯანდაცვის სისტემის შექმნა, რომელიც ითვალისწინებდა დაბალშემოსავლიანი პირებისთვის პაკეტის გაფართოებას. მხოლოდ თურქეთმა მიაღწია სხვადასხვა პროგრამების ერთიან სისტემაში წარმატებით ინტეგრირებას, რომელიც ყველა მოქალაქეს მოიცავს. ღარიბთა და საჯარო მოხელეების სარგებლების ერთ სისტემაში ინტეგრირება ძალიან რთულია, რადგან წარმოადგენს პოლიტიკური ეკონომიკის დიდ გამოწვევას. საჯარო მოხელეებს უფრო მეტი ეკონომიკური და პოლიტიკური ძალა აქვთ. რეფორმა საფრთხეს უქმნის მათ ინტერესებს, რადგან თანხების გადანაწილება, რომელიც საჭიროა დაბალი შემოსავლის მქონე ჯგუფებისთვის, გულისხმობს საკუთარი შეღავათების შესაძლო შემცირებას და სხვებისთვის მათი გარკვეული წილის გადანაწილებას.

ნაბიჯი 1: მწვანე ბარათის პროგრამის გაფართოება. რეფორმამდე მწვანე ბარათის პროგრამას მნიშვნელოვანი შეზღუდვები ჰქონდა. დაბალი შემოსავლის მქონე შინამეურნეობებისთვის იგი მხოლოდ საზოგადოებრივ სამედიცინო ორგანიზაციებში გაწეული სტაციონარული ხარჯების დაფარვას ითვალისწინებდა და ითვლებოდა წარუმატებლად, როგორც კორუფციული გადახდის პროცედურების და შეზღუდული შეღავათების პაკეტის, ისე მომსახურების დაბალი ხარისხის გამო. პრობლემების მიუხედავად, მწვანე ბარათის პროგრამა აგრძელებდა მოქმედებას, თუმცა არასრულყოფილად. რეფორმის შედეგად ჯანდაცვის სამინისტრომ გაზარდა მოცული სერვისების გაფართოება.

ნაბიჯი 2: მწვანე ბარათის პროგრამის შემოტანა ჯანდაცვის სამინისტროს ქვეშ. რეფორმების დაწყებამდე, მწვანე ბარათების პროგრამას მართავდა სოციალური სოლიდარობის ფონდი, რომელიც იყო პრემიერ მინისტრის კონტროლის ქვეშ. 2004 წელს ჯანდაცვის სამინისტრომ მოითხოვა მწვანე ბარათების პროგრამის პირდაპირი კონტროლი. მწვანე ბარათების პროგრამა სამართავად გადაეცა ჯანდაცვის სამინისტროს, რითაც მას მიეცა სარგებლების პაკეტის გაფართოების და პრობლემების მოგვარების შესაძლებლობა.

ჯანდაცვის სამინისტრომ გააფართოვა სარგებელი პაკეტი, 2004 წელს დაემატა ამბულატორიული მომსახურების დაფარვა, ხოლო 2005 წელს მედიკამენტების დაფარვა. ჯანდაცვის სამინისტრომ გაზარდა მწვანე ბარათების პროგრამაში ჩართული ბენეფიციარების რაოდენობა, რაც პოლიტიკურად მიზანშეწონილი იყო, რადგან იგი უფრო მეტ სარგებელს აძლევდა მოქალაქეებს. მწვანე ბარათების მფლობელთა რიცხვი გაიზარდა 2.5 მილიონიდან (2003 წ.) 9.1 მილიონამდე (2011 წ.). პროგრამის გადართოების შედეგად მკვეთრად გაიზარდა სახელმწიფო ხარჯები: 3.8%-დან (2003) 8.4%-მდე (2009).

მწვანე ბარათების პროგრამის ბენეფიციართა გაზრდასთან ერთად, ჯანდაცვის სამინისტრომ განიზრახა მიწოდების სისტემის გაუმჯობესება. აქცენტი გაკეთდა ქვეყნის იმ აგრარულ და ღარიბ რაიონებზე, სადაც ცხოვრობდნენ მწვანე ბარათის მფლობელი პირები. მწვანე ბარათების პროგრამის ბენეფიციართათვის ჯანმრთელობის ხელმისაწვდომობის ამაღლებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საოჯახო მედიცინის პროგრამის დანერგვამ, სამედიცინო პერსონალის შესრულების სამუშაოს მიხედვით  ანაზღაურების მეთოდის შემოღებამ და სოციალური დაზღვევის ორგანიზაციის (SSK) საავადმყოფოების ჯანდაცვის სისტემაში გაერთიანებამ.

2012 წლის იანვრისში განხორციელდა მწვანე ბარათის მფლობელთა ფაქტობრივი ინტეგრაცია ჯანმრთელობის დაზღვევის ზოგადი სისტემაში. მწვანე ბარათის პროგრამა ოფიციალურად გაუქმდა.

ჯანდაცვის სამინისტროს მიდგომამ, გაერთიანებინა დაფარვებისა და  სქემების ყველა სახე, საშუალება მისცა დამატებითი შეღავათები გაეცა დაბალი შემოსავლის მქონე ოჯახებისთვის ისე, რომ არ გაეღვივებინა განსხვავებული ინტერესების მქონე პირების წინააღმდეგობა პროგრამის ფისკალური შედეგების შესახებ. რასაკვირველია, რეფორმამ ხელი შეუწყო თურქეთის ეკონომიკის ზრდას. რეფორმამ თანდათანობით აღმოფხვრა სარგებლების პაკეტებში განსხვავება და მაღალსარგებლიანი ჯგუფების რეფორმის მიმართ წინააღმდეგობა.

დასკვნა

ნაშრომში განვიხილეთ სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომობის თანასწორობაზე მოქმედი სამ ძირითადი ასპექტი: ჯანმრთელობის დაფინანსების სისტემის ცვლილება, ადამიანური რესურსების პოლიტიკის ცვლილება და რეფორმის პოლიტიკური ეკონომიკა. რეფორმის შედეგად თურქეთში გაუმჯობესდა სამედიცინო სერვისებზე მოთხოვნა და მიწოდება, რაც აისახა სერვისების უტილიზაციაში და ჯანმრთელობის მაჩვენებლების გაუმჯობესებაში.

ჯანდაცვის ხარჯების ზრდა ბოლო ათი წლის განმავლობაში გამოწვეული იყო სამედიცინო მომსახურების მიწოდების გაზრდით. 2002-დან 2012 წლამდე პერიოდში ჯანდაცვის ადამიანური რესურსები გაიზარდა 36%-ით. უფრო მეტი ჯანდაცვის მუშაკის დატრენინგების და გადამზადების მიზნით, მთავრობამ სამედიცინო სკოლებში კვოტები გაზარდა 4,450 სტუდენტიდან 11,037 სტუდენტამდე. რეფორმის შედეგად გაიზარდა პირველადი ჯანდაცვის, საავადმყოფოების, საავადმყოფოების საწოლების,  და ჯანმრთელობის სხვა ორგანიზაციების რაოდენობა. მიუხედავად ამისა, ერთ სულ მოსახლეზე საავადმყოფოების საწოლების რაოდენობა მაინც დაბალია. თურქეთის მთავრობა ამჟამად ეძებს ტექნოლოგიების უფრო ეფექტურად გამოყენების გზებს.

რეფორმის შეფასების ყველაზე მკაფიო ინდიკატორია ჯანდაცვის სერვისების უტილიზაციის ზრდა. ბოლო ათწლეულში ერთ სულ მოსახლეზე ექიმზე მიმართვიანობა გაორმაგდა 3.2-დან (2002 წ.) 8.2-მდე (2012 წ.), რაც მეტყველებს, რომ თურქეთში ჯანდაცვის სისტემის როგორც ფიზიკური, ისე ფინანსური ხელმისაწვდომობა გაუმჯობესდა.

რეფორმის წარმატებაზე მიუთითებს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მაჩვენებლების გაუმჯობესება. 2002 წლიდან 2011 წლამდე სიცოცხლის ხანგრძლივობა საშუალოდ გაიზარდა 71.0 წლიდან 74 წლამდე. ახალშობილთა სიკვდილიანობა 1000 სულზე შემცირდა 26.1-დან (2002 წ.) 12,2-მდე (2012). შემცირების ეს მაჩვენებელი შთამბეჭდავია ყველა სხვა ქვეყანასთან შედარებით. 5 წლამდე ასაკის ბავშვების სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 1000 სულზე  შემცირდა 31.5-დან 14,2-მდე.

რეფორმების შედეგად ჯანმრთელობის მდგომარეობის მაჩვენებლების გაუმჯობესება, სამედიცინო მომსახურების უტილიზაციის ზრდა, ადამიანური რესურსების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ზრდა დაკავშირბულია ჯანდაცვის სახელმწიფო ინვესტიციების ზრდასთან. მიღებული დადებითი შედეგები მიუთითებს იმაზე, რომ რეფორმით მიღებული სარგებლები დიდწილად ამართლებს სახელმწიფოს მიერ გაზრდილი ინვესტიციების განხორციელებას.

გამოყენებული ლიტერატურა

[1] Yardim MS, Cilingiroglu N, Yardim N. Financial protection in health in Turkey: the effects of the Health Transformation Programme. Health Policy Plan2014;29(2):177–92.

[2] Balaban NB. Global economic crisis and Turkey. The Turkish Yearbook of Inter-national Relations 2009;40:123–8.

[3] Bump J, Sparkes S, Tatar M, C¸ elik Y. Turkey on the way of universal health coverage through the health transformation program (2003-13). Health, nutrition, and population (HNP) discussion paper 93172. World Bank. Europe and Central Asia Region. Human Development Sector Unit; 2014.

[4] Stokes, J., Gurol–Urganci, I., Hone, T., & Atun, R. (2015). Effect of health system reforms in Turkey on user satisfaction. Journal of Global Health.

[5] Berman, P., & Tatar, M. (2003). National Health Accounts 1999-2000: Final Report. Ankara: Ministry of Health.

[6] Social Security Institution. (2016). Retrieved from Social Security Institution Web Site: http://www.sgk.gov.tr/wps/portal/sgk/en/detail/universal_health_ins

[7] Sparkes, Susan Powers. 2015. The Political Economy of Health Reform: Turkey’s Health Transformation Program, 2003-2012. Doctoral dissertation, Harvard T.H. Chan School of Public Health.

[8] Öcek, Z. A., Çiçeklioğlu, M., Yücel, U., & Özdemir, R. (2014). Family medicine model in Turkey: a qualitative assessment from the perspectives of primary care workers. BMC Family Practice.

მეცნიერება, ტექნოლოგიები და ინოვაციები ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში: მოსახლეობის დამოკიდებულებები

ელენე ფიცხელაური1

ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკისა და ბიზნესის ფაკულტეტის დოქტორანტი

Download PDF

აბსტრაქტი

შესავალი. თანამედროვე ეტაპზე, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია სამედიცინო მომსახურების ხარისხის უზრუნველყოფასა და ახალი იდეების გენერირებაში არსებით მნიშვნელობას სამოქალაქო საზოგადოების აზრს და ხმას ანიჭებს. ევროპული ქვეყნების საზოგადოების შეხედულების, განწყობისა და დამოკიდებულების შესწავლის მიზნით, ევროკომისიის მიერ სისტემატურად ტარდება კვლევები მეცნიერებაზე, ტექნოლოგიებზე და ინოვაციებზე. ჩვენ მიზნად დავისახეთ შეგვესწავლა მოსახლეობის დამოკიდებულება მეცნიერებისა, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების მიმართ და პირველ ეტაპზე ჩავატარეთ პილოტური კვლევა ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში. მეთოდოლოგია. კვლევისათვის გამოყენებული იქნა რაოდენობრივი კვლევის მეთოდები.  რესპონდენტთა შერჩევა განხორციელდა შემთხვევითი პრინციპის გამოყენებით. გამოკითხვა ჩატარდა სპეციალურად შემუშავებული სტრუქტურირებული კითხვარის გამოყენებით. შედეგები და დისკუსია. ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში კვლევის შედეგად გამოვლინდა რესპონდენტების უპირატესად პოზიტიური დამოკიდებულება მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების მიმართ. და ამასთან ერთად, ადამიანის საქმიანობისა და ქცევის ზემოქმედების ხარისხთან შედარებით გამოვლინდა ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროზე მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების პოზიტიური პოტენციალის უპირატესობა. დასკვნა. კვლევამ გამოავლინა ინფორმირებულობის დაბალი დონე, მაგრამ გამოკითხული რესპონდენტების ზოგადი განწყობა სამეცნიერო-ტექნოლოგიური განვითარებისა და ინოვაციების მიმართ პოზიტიურია. სასურველია ფართომასშტაბიანი კვლევის ჩატარება, რაც დეტალურად შეგვიქმნის წარმოდგენას საქართველოს მოსახლეობის დამოკიდებულებებზე მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების მიმართ.

საკვანძო სიტყვები: მეცნიერება, ტექნოლოგიები და ინოვაციები, ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფერო,  მოსახლეობის დამოკიდებულება, ინფორმირებულობის დონე.

ციტირება: ელენე ფიცხელაური. მეცნიერება, ტექნოლოგიები და ინოვაციები ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში: მოსახლეობის დამოკიდებულებები. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2019; 5 (2).

Science, Technology and Innovation in Health and Medical Care: Public Attitude

 Elene Pitskhelauri1

PhD candidate, Faculty of Economics and Business, Ivane Javakhishvili Tbilisi State University.

Abstract

Introduction. World Health Organization underlines the importance of public opinion in regard to the quality of health care and innovative ideas in health care. Studies are conducted in European countries by the European Commission in a regular manner in order to have a better understanding about the public attitude and opinion towards science, technologies and innovation. Our aim is to study population’s attitude towards science, technologies and innovation. We have conducted the pilot study in area of Health and Medical Care. Methodology. For our study we have used quantitative methods. Respondents were selected randomly.  We have used specially elaborated and structured questionnaire for this particular study. Results and discussion. The majority of the respondents are having a positive attitude towards science, technology and innovation in Health and Medical Care field. According to the majority of respondents they are giving priority to the positive potential of the technologies and science in Health and Medical Care compared to the human actions and behaviors and its affect’s grade. Conclusion. The research revealed that the level of Information about new discoveries in Health and Medical Care among respondents is low, however generally the respondents have positive attitudes towards science, technology and innovation. It is important to conduct a large-scale survey in order to explore the public attitude of Georgian population towards science, technology and innovation more in detail.

Key words: Science, technology and innovation, Health and medical service, Public attitude, Level of information.

Quote: Elene Pitskhelauri. Science, Technology and Innovation in Health and Medical Care: Public Attitude. Health Policy, Economics and Sociology 2019; 5 (2).

შესავალი

საზოგადოების მიერ მათ ცხოვრებაში მეცნიერების, ტექნოლოგიების და ინოვაციებისათვის მინიჭებული მნიშვნელობა სათანადოდ ასახავს ქვეყნის კულტურას, კეთილდღეობას და ეკონომიკას. ამავდროულად  იგი მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს ამ საზოგადოების  განვითარების შესაძლებლობებზე. მეცნიერების, ტექნოლოგიების და ინოვაციების განვითარება დაკავშირებულია როგორც სარგებელთან,  ისე რისკებთან. მათი თანაფარდობის გამოვლენას ხშირად გარკვეული დრო სჭირდება. თუმცა სწორედ სარგებლის და რისკის თანაფარდობა და ასევე ინოვაციური ტექნოლოგიების განვითარების დროს აღმოცენებული მორალური საკითხები წარმოადგენს მეცნიერების, ტექნოლოგიების და ინოვაციების თემაზე საზოგადოებაში არსებული მწვავე დისკუსიების ძირითად თემას.

განსაკუთრებული კომპლექსურობით და სირთულით გამოირჩევა ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში მეცნიერების, ტექნოლოგიების და ინოვაციების დანერგვის დროს აღმოცენებული ეთიკური და სამართლებრივი საკითხები. მიჩნეულია, რომ თანამედროვე ეტაპზე, არსებულ გამოწვევებზე ეფექტური რეაგირება უფრო მარტივია, თუ საზოგადოების ყველა წევრი  აქტიურად იქნება ჩართული ინოვაციური გადაწყვეტილებების, პროდუქტებისა და მომსახურების შექმნაში. ეს ყოველივე კი მოითხოვს, რომ კვლევებისა და ინოვაციების პროცესში ჩართული და ინფორმირებული უნდა იყოს უშუალოდ საზოგადოება, რათა საწყის ეტაპზევე უზრუნველყოფილი იქნეს უკეთესი კავშირი ერთის მხრივ კვლევის პროცესსა და შედეგებს და მეორეს მხრივ, მოქალაქეების ღირებულებებს, საჭიროებებსა და მოლოდინს შორის. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის დოკუმენტში ,,ჯანმრთელობა 2020: ევროპის პოლიტიკის ჩარჩო მთავრობებისა და საზოგადოების ქმედების მხარდასაჭერად  ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობისთვის’’ აღნიშნულია, რომ თანამედროვე ეტაპზე არსებითი მნიშვნელობა სამედიცინო მომსახურების ხარისხის უზრუნველყოფასა და ახალი იდეების გენერირებაში სწორედ სამოქალაქო საზოგადოების აზრს და ხმას ენიჭება (WHO, 2013).

ევროკომისიის მიერ სისტემატურად ტარდება კვლევები მეცნიერებაზე, ტექნოლოგიებზე და ინოვაციებზე ევროპის ქვეყნების საზოგადოების შეხედულების, განწყობისა და დამოკიდებულების შესწავლის მიზნით. კვლევების შედეგად ნათელი ხდება თუ რომელ სფეროებში სურთ მეცნიერული კვლევის ფოკუსირება მოქალაქეებს, რომელია მათთვის პრიორიტეტული მიმართულება და რა არის მათი მოლოდინი  მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების განვითარებიდან საზოგადოების კეთილდღეობისათვის შესაძლო წვლილთან დაკავშირებით (EC, 2005, 2005a, 2006, 2008, 2008a, 2010, 2013, 2014, 2015).

საქართველოში ამ ტიპის კვლევები ჩატარებული არ არის. ამდენად, ჩვენ მიზნად დავისახეთ შეგვესწავლა მოსახლეობის დამოკიდებულება მეცნიერებისა, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების მიმართ და პირველ ეტაპზე ჩავატარეთ პილოტური კვლევა ერთ კონკრეტულ, კერძოდ კი ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების, სფეროში.

ლიტერატურული მიმოხილვა

 ევროკომისიის მიერ 2015 წელს ჩატარებული კვლევა მიზნად ისახავდა ევროპის ქვეყნების  მოსახლეობის მიერ მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების აღქმის შესწავლას და ამავე დროს მოქალაქეების განწყობას იმ ინოვაციების მიმართ, რომლებიც მომავალი 15 წლის განმავლობაში დაინერგება შემდეგ ოთხ სფეროში: ბინა და საცხოვრებელი (1), ჯანმრთელობა და სამედიცინო მომსახურება (2), საყოველთაო კომუნიკაცია და ინტერაქცია (3) და გარემო (4). კვლევამ გამოავლინა მოქალაქეების პოზიტიური დამოკიდებულება მეცნიერებისა და ინოვაციური  ტექნოლოგიების მიმართ და ამავე დროს მათ მიერ  შესაძლო თანმდევი ნაკლოვანებების გაცნობიერება. რესპონდენტების მიერ მეცნიერებისა და ინოვაციური  ტექნოლოგიების ყველაზე მნიშვნელოვან  მაგალითად დასახელდა ინტერნეტი და მობილური ტექნოლოგიები, ხოლო სპონტანური პროგნოზირებისას, კი – მომავალში მეცნიერებისა და ინოვაციური  ტექნოლოგიების განვითარების ყველაზე მნიშვნელოვან შესაძლო ინოვაციად დასახელდა საცხოვრებელი, ასევე ჯანმრთელობა და სამედიცინო მომსახურება (EC, 2015).

2014 წელს ევროკომისიის მიერ ჩატარდა კვლევა, რომელშიც შესწავლილი იქნა როგორც მოსახლეობის აზრი მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების მომავალი განვითარების შესახებ, ასევე მოსახლეობის მიერ  მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების აღქმა. აღნიშნულ კვლევაში გამოვლენილი იქნა მომავალი 15 წლის განმავლობაში მეცნიერებისა და ტექნოლოგიური ინოვაციების პრიორიტეტები მოსახლეობისათვის, ასევე მეცნიერებისა და ტექნოლოგიური ინოვაციების გავლენა სხვადასხვა პრიორიტეტულ მიმართულებებზე, როგორიცაა: კლიმატის ცვლილება, გარემოს დაცვა, მოქალაქეთა უსაფრთხოება, სამუშაო ადგილების შექმნა, ჯანმრთელობა და სამედიცინო მომსახურება და ა.შ. კვლევების შედეგებმა გამოავლინა, რომ ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში რესპონდენტების უმეტესობას შესწავლილი ჰქონდა მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების საკითხები მათი განათლების სხვადასხვა ეტაპზე (სკოლა, კოლეჯი, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება). ქვეყნებში ძირითად პრიორიტეტად დასახელებული იქნა ჯანმრთელობა და სამედიცინო მომსახურება და სამუშაო ადგილების შექმნა. ამასთანავე 16 ქვეყანაში პირველ პრიორიტეტად სამუშაო ადგილების შექმნა დასახელდა,  10 ქვეყანაში (ლუქსემბურგი, ბელგია, ავსტრია, დიდი ბრიტანეთი, მალტა, ჰოლანდია, სლოვაკეთი, ჩეხეთი, ესტონეთი) – ჯანმრთელობა და სამედიცინო მომსახურება, ხოლო ორ ქვეყანაში (დანია და შვედეთი) – კლიმატის ცვლილებებზე ზრუნვა.  კვლევაში რესპონდენტების უმეტესობამ გამოხატა რწმენა, რომ მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების განვითარებას დადებითი გავლენა ექნება მომავალი 15 წლის განმავლობაში ისეთ დარგებში, როგორიცაა: ჯანმრთელობა და სამედიცინო მომსახურება, განათლება და უნარები, ტრანსპორტი და სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა, ენერგიის მოხმარება, გარემოს დაცვა, კლიმატის ცვლილებაზე ზრუნვა, საცხოვრებელის ხარისხი (EC, 2014).

2010 წელს ევროკომისიის მიერ ჩატარდა კვლევა, რომელშიც შესწავლილი იქნა მოქალაქეების ინტერესი მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების მიმართ, მათი ინფორმირებულობა აღნიშნულ საკითხებზე და მათი ჩართულობა საქმიანობებში, რომლებიც დაკავშირებულია მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების განვითარებასთან. აღნიშნულის გარდა, შესწავლილი იქნა მოსახლეობის დამოკიდებულებები ჯანდაცვაში მეცნიერებასა და ტექნოლოგიებთან მიმართებაში EC (2010).

მეთოდოლოგია

კვლევა ჩატარდა თბილისში, 2019 წლის იანვარში. კვლევისათვის გამოყენებული იქნა რაოდენობრივი კვლევის მეთოდები.  რესპონდენტთა შერჩევა განხორციელდა შემთხვევითი პრინციპის გამოყენებით. კვლევაში ჩართვის კრიტერიუმი იყო ასაკი (16 წელი და მეტი) და საქართველოს მოქალაქეობა.

გამოკითხვა ჩატარდა სპეციალურად შემუშავებული სტრუქტურირებული კითხვარის გამოყენებით. ინტერვიუს დაწყებამდე რესპონდენტებს მიეწოდათ ინფორმაცია კვლევის ანონიმურობის შესახებ.

შედეგები და დისკუსია.

კვლევაში მონაწილეობა შეთავაზებული იქნა 206 მოქალაქისათთვის, დაფიქსირდა 27,18% უარის თქმა. საპილოტე გამოკითხვაში მონაწილეობა მიიღო სულ 150 რესპონდენტმა. გამოკითხულთა შორის უმეტესობა იყო 25-39 ასაკის ქალი რესპონდენტი. დემოგრაფიული მონაცემები ასახულია ცხრილში №1.

ცხრილი №1 რესპონდენტთა დემოგრაფიული მონაცემები

დამოუკიდებელი ცვლადები რაოდენობა n პროცენტი %
სქესი
ქალი 83 55,3
კაცი 67 44,7
ასაკი
15-24 64 42,7
25-39 45 30,0
40-54 24 16,0
55+ 17 11,3

კვლევის შედეგად გამოვლინდა რესპონდენტების უპირატესად პოზიტიური და ოპტიმისტური (რესპოდენტთა სულ 57%)  დამოკიდებულება პირველი დებულების – ,,მეცნიერება და ტექნოლოგიები ჩვენს ცხოვრებას უფრო ჯანმრთელს ხდის’’ – მიმართ.  ამასთანავე, დებულებას სრულიად დაეთანხმა 33%, დაეთანხმა – 24%, ხოლო დებულებას არ დაეთანხმა რესპონდეტთა 27%.

ევროკომისიის მიერ 2010 წელს ჩატარებულ გამოკითხვაში, პოზიტიური პასუხების ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელი უფრო მაღალი იყო და შეადგინა 71% (სრულიად დაეთანხმა 50% და დაეთანხმა 21%). დებულებას არ დაეთანხმა 19%.  ყველაზე ნაკლებად ოპტიმისტური აღმოჩნდა ლატვიის მოსახლეობა, სადაც პოზიტიური პასუხების ჯამმა 64%  (სრულიად დაეთანხმა 38% და დაეთანხმა 26%) შეადგინა. პოზიტიური პასუხების ყველაზე მაღალი 82% (სრულიად დაეთანხმა 69% და დაეთანხმა 13%) მაჩვენებელი დაფიქსირდა ესპანეთში. დებულებას არ დაეთანხმა 12% (EC, 2010).

ცხრილი №2 რესპონდენტთა აზრი დებულებასთან: ,,მეცნიერება და ტექნოლოგიები  ჩვენს ცხოვრებას უფრო ჯანმრთელს ხდის’’ მიმართებაში

ქვეყანა სრულიად დაეთანხმა დაეთანხმა არ დაეთანხმა არ ვიცი
საქართველო 33% 24% 27% 16%
ევროკავშირი 50% 21% 19% 4%
ლატვია 38% 26% 31% 4%
ესპანეთი 69% 13% 12% 6%

კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ რესპონდენტების უმეტესობას (45% სრულიად დაეთანხმა, ხოლო 29% დაეთანხმა) მიაჩნია, რომ შესაძლებელია მეცნიერებამ და ტექნოლოგიებმა ხანდახან ადამიანებს მორალური ზიანი მიაყენოს. დებულებას არ დაეთანხმა რესპონდენტების 12%.

ევროკომისიის მიერ 2010 წელს ჩატარებულ გამოკითხვაში, პოზიტიური პასუხების ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელი უფრო მაღალი იყო და შეადგინა 81% (სრულიად დაეთანხმა 62% და დაეთანხმა 19%). დებულებას არ დაეთანხმა 15%.  მოცემული დებულება ყველაზე ნაკლებად მისაღები აღმოჩნდა ირლანდიის მოსახლეობისთვის, სადაც პოზიტიური პასუხების ჯამმა 70%  (სრულიად დაეთანხმა 47% და დაეთანხმა 23%) შეადგინა. პოზიტიური პასუხების ყველაზე მაღალი 92% (სრულიად დაეთანხმა 82% და დაეთანხმა 10%) მაჩვენებელი დაფიქსირდა კვიპროსში. დებულებას არ დაეთანხმა 3%  (EC, 2010).

ცხრილი №3 რესპონდენტთა აზრი დებულებასთან: ,,შესაძლებელია მეცნიერებამ და ტექნოლოგიებმა ხანდახან ადამიანებს მორალური ზიანი მიაყენოს’’ მიმართებაში

ქვეყანა სრულიად დაეთანხმა დაეთანხმა არ დაეთანხმა არ ვიცი
საქართველო 45% 29% 27% 14%
ევროკავშირი 62% 29% 15% 4%
ირლანდია 47% 23% 16% 14%
კვიპროსი 82% 10% 3 5

კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ გამოკითხული რესპონდენტების უმეტესობის 83%  (51% სრულიად დაეთანხმა, ხოლო 32% დაეთანხმა) აზრით, თუ ახალ ტექნოლოგიებს აქვთ  დაუზუსტებელი რისკი, მისი განვითარება უნდა შეჩერდეს იმ შემთხვევაშიც თუკი  სარგებელი მოსალოდნელია. დებულებას არ დაეთანხმა რესპონდენტების 10%.

ევროკომისიის მიერ 2010 წელს ჩატარებულ გამოკითხვაში, პოზიტიური პასუხების ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელი უფრო ნაკლები იყო და შეადგინა 72% (სრულიად დაეთანხმა 49% და დაეთანხმა 23%). დებულებას არ დაეთანხმა 22%.  მოცემული დებულება ყველაზე ნაკლებად მისაღები აღმოჩნდა ირლანდიის მოსახლეობისთვის, სადაც პოზიტიური პასუხების ჯამმა 70%  (სრულიად დაეთანხმა 47% და დაეთანხმა 23%) შეადგინა. პოზიტიური პასუხების ყველაზე მაღალი 82% (სრულიად დაეთანხმა 66% და დაეთანხმა 16%) მაჩვენებელი დაფიქსირდა საფრანგეთში. დებულებას არ დაეთანხმა 14%  (EC, 2010).

ცხრილი №4 რესპონდენტთა აზრი დებულებასთან: ,,თუ ახალ ტექნოლოგიებს აქვთ  დაუზუსტებელი რისკი, მისი განვითარება უნდა შეჩერდეს იმ შემთხვევაშიც თუკი  სარგებელი მოსალოდნელია’’ მიმართებაში

ქვეყანა სრულიად დაეთანხმა დაეთანხმა არ დაეთანხმა არ ვიცი
საქართველო 51% 32% 10% 7%
ევროკავშირი 49% 23% 22% 6%
ნიდერლანდები 36% 20% 42% 2%
საფრანგეთი 66% 16% 14% 4%

 შეკითხვაზე, თუ როგორია თქვენი ინფორმირებულობის დონე ახალ სამედიცინო აღმოჩენებთან მიმართებაში, გამოკითხულ რესპონდენტთა მხოლოდ 5%-მა აღნიშნა, რომ არის საკმარისად კარგად ინფორმირებული, 31%-მა – საშუალოდ, ხოლო 57%-მა – მწირედ.

ევროკომისიის მიერ 2010 წელს ჩატარებულ გამოკითხვაში რესპონდენტების 11% აღმოჩნდა საკმარისად კარგად ინფორმირებული,  54%-კარგად ინფორმირებული, ხოლო 34%-მწირედ (EC, 2010).

ცხრილი №5 რესპონდენტთა ინფორმირებულობის დონე ახალ სამედიცინო აღმოჩენებთან მიმართებაში

ქვეყანა ძალიან კარგად ინფორმირებული კარგად

ინფორმირებული

მწირედ

ინფორმირებული

არ ვიცი
საქართველო 5% 31% 57% 7%
ევროკავშირი 11% 54% 34% 1%

 გამოკითხული რესპონდენტების უმეტესობა 57%, ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებლის ანალოგიურად (55%), დაეთანხმა დებულებას, რომ მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების განვითარებისთვის მომავალი 15 წლის განმავლობაში განსაკუთრებული პრიორიტეტი უნდა იყოს ჯანმრთელობა და სამედიცინო მომსახურების სფერო (EC, 2014).

ევროკავშირის ქვეყნებში (გარდა იტალიისა, გერმანიისა და სლოვენიისა) რესპონდენტთა უმეტესობის  მიერ პრიორიტეტულად დასახელდა ჯანრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფერო. ამასთანავე, აღნიშნული სფერო განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ესპანეთში (69%), ნიდერლანდებში (64%), კვიპროსში (65%), საბერძნეთში (64%), საფრანგეთში (62%), ირლანდიაში(62%), ლატვიასა (62%) და  პორტუგალიაში (61%).

ამავე დროს, რესპონდენტების 51%-მა გამოხატა რწმენა, რომ მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების განვითარებას განსაკუთრებით დადებითი გავლენა ექნება მომავალი 15 წლის განმავლობაში ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში. ევროკომისიის კვლევის შედეგების თანახმად აღმოჩნდა, რომ ევროკავშირის ყველა ქვეყანაში, გარდა იტალიისა, რესპონდენტების უმეტესობამ (51%-83%) გამოხატა რწმენა, რომ მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების განვითარებას განსაკუთრებით დადებითი გავლენა ექნება მომავალი 15 წლის განმავლობაში ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში (EC, 2014).

ცხრილი №6 ქვეყნების რანჟირება მოსახლეობის დამოკიდებულებების შესაბამისად

მეცნიერებისა და ტექნოლოგიური ინოვაციების პოზიტიური გავლენა ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროზე
71%-84% 61%-70% 51%-60% 50% და ნაკლები
ბელგია, ბულგარეთი, ჩეხეთი, დანია, ესტონეთი, ირლანდია, ესპანეთი, საფრანგეთი, კვიპროსი, ლიტვა, მალტა, ნიდერლანდები, ფინეთი, შვედეთი ევროკავშირი, გერმანია, ხორვატია, ლატვია,  ლიუქსემბურგი, ავსტრია, პორტუგალია, სლოვაკეთი, დიდი ბრიტანეთი საქართველო, საბერძნეთი, უნგრეთი, პოლონეთი, რუმინეთი, სლოვენია იტალია

ევროკავშირის მიერ ჩატარებული კვლევის შედეგების ანალოგიურად, ჩვენმა კვლევის შედეგებმაც (45%) დაადასტურა, რომ  ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროზე ადამიანის საქმიანობისა და ქცევის ზემოქმედების ხარისხთან შედარებით, ევროპის უმეტეს ქვეყანაში, გამოიხატა მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების პოზიტიური პოტენციალის  უპირატესობა (EC, 2014).

ცხრილი №7 ქვეყნების რანჟირება მოსახლეობის დამოკიდებულებების შესაბამისად

ადამიანის საქმიანობისა და ქცევის პოზიტიური გავლენა ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროზე
71%-84% 61%-70% 51%-60% 50% და ნაკლები
მალტა დანია, ესტონეთი, ფინეთი, შვედეთი

 

ბელგია, ბულგარეთი,

ირლანდია, ესპანეთი, კვიპროსი, ლიტვა, ნიდერლანდები

საქართველო, ევროკავშირი, ჩეხეთი, გერმანია, საბერძნეთი, საფრანგეთი, უნგრეთი, ხორვატია,  იტალია, ლატვია, ლიუქსემბურგი, ავსტრია, პოლონეთი, პორტუგალია, რუმინეთი, სლოვენია, სლოვაკეთი, დიდი ბრიტანეთი

კვლევის შეზღუდვა. საპილოტე კვლევაში მონაწილეთა მცირე რაოდენობის გამო მიღებული შედეგების განზოგადებას ვერ მოვახდენთ საქართველოს მოსახლეობაზე, თუმცა კვლევამ მოახდინა ევროკავშირის სხვადასხვა წლებში ჯანმრთელობასა და სამედიცინო მომსახურების საკითხების კვლევისთვის გამოყენებული კითხვარების ვალიდაცია და გარკვეული წარმოდგენა შეგვიქმნა რესპონდენტთა დამოკიდებულებაზე.

დასკვნა

სამეცნიერო-ტექნოლოგიური განვითარებისა და ინოვაციების შესახებ საზოგადოების დამოკიდებულებების და ინფორმირების გარკვეული დონე სხვადასხვა სფეროში, მათ შორის ჯანმრთელობისა და სამედიცინო მომსახურების სფეროში, მნიშვნელოვანი წინაპირობაა იმისათვის, რომ საზოგადოებამ შეძლოს ჩამოაყალიბოს მოსაზრება ამ საკითხებთან მიმართებაში, რაც თავის მხრივ განაპირობებს საზოგადოების აქტიურ ჩართულობას. მართალია კვლევამ გამოავლინა ინფორმირებულობის დაბალი დონე, მაგრამ გამოკითხული რესპონდენტების ზოგადი განწყობა სამეცნიერო-ტექნოლოგიური განვითარებისა და ინოვაციების მიმართ პოზიტიურია. სასურველია ფართომასშტაბიანი კვლევის ჩატარება, რაც წარმოდგენას შეგვიქმნის საქართველოს მოსახლეობის დამოკიდებულებებზე მეცნიერების, ტექნოლოგიების და ინოვაციების მიმართ.

გამოყენებული ლიტერატურა:

  1. WHO (2013). Health 2020. A European policy framework and strategy for the 21st century. World Health Organization, Regional Office for Europe.
  2. EC (2005). Social values, science and technology. European Commission, Brussels.
  3. EC (2005). Europeans, science and technology. European Commission, Brussels.
  4. EC (2006). Medical and health research. European Commission, Brussels.
  5. EC (2008). Young people and science. European Commission, Brussels.
  6. EC (2008). The image of science and the research policy of the EU. European Commission, Brussels.
  7. EC (2010). Science and technology. European Commission, Brussels.
  8. EC (2013). Responsible research and innovation, science and technology. European Commission, Brussels.
  9. EC (2014). Public perceptions of science, research and innovation. European Commission, Brussels.
  10. EC (2015). Public opinion on future innovations, science and technology. European Commission, Brussels.

ნარკოტიკის მომხმარებელი C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამის ბენეფიციართა ინფორმირებულობა და ქცევა

მარიამ ლიკლიკაძე1, მარიამ ჯიბუტი1, ანა პაპიაშვილი1, თენგიზ ვერულავა2

1 სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

 2 მედიცინის დოქტორი, ჯანდაცვისა და დაზღვევის ინსტიტუტი

Download PDF

აბსტრაქტი

შესავალი. კვლევის მიზანია საქართველოში 2015 წლიდან იმპლემენტირებული C ჰეპატიტის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ჩართული კონკრეტული სარისკო ჯგუფის წარმომადგენელთა, კერძოდ ნარკოტიკის მომხმარებელთა ინფორმირებულობისა და ქცევითი პატერნების გამოვლენა. ხაზგასასმელია ის ფაქტი, რომ კვლევაში მონაწილე ყველა რესპონდენტი წარმოადგენს არასამთავრობო სათემო ორგანიზაცია „ახალი ვექტორის“ ბენეფიციარებს, შესაბამისად, C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამით გათვალისწინებულ სერვისებს იღებენ სწორედ აღნიშნული ორგანიზაციის ბაზაზე. მეთოდოლოგია. კვლევა ჩატარდა როგორც რაოდენობრივი, ისე  თვისებრივი კვლევის მეთოდების გამოყენებით. საწყის ეტაპზე, მეორეული მონაცემების ანალიზის საფუძველზე გამოვლინდა C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამაში ჩართული ნარკოტიკის მომხმარებელთა ზოგადი და დემოგრაფიული მაჩვენებლები, რამაც მოგვცა ინფორმაცია საკვლევი ჯგუფის სოციალურ-ეკონომიკური ფონის შესახებ. შედეგები. კვლევამ აჩვენა, რომ C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამაში ჩართულ ნარკოტიკის მომხმარებელ ბენეფიციარებს ძირითადად წარმოადგენენ საშუალო ასაკის დაუსაქმებელი მამაკაცები, რომლებიც ხასიათდებიან დაუცველი სქესობრივი კავშირებისა და ინექციური საშუალებების გაზიარების ქცევითი პატერნებით. ორგანიზაციაში ტესტირებაზე მისულ საერთო მაჩვენებელს შორის ანტისხეულების გამოვლენის პროცენტული წილი შეადგენს 26.3%, ხოლო კონფირმაციის ტესტის შედეგების მიხედვით, გამოვლენის მაჩვენებელი 42.6% – ით განისაზღვრა. თვისებრივი კვლევის ეტაპზე ჩატარებული სამი ფოკუს-ჯგუფის საფუძველზე კი გამოვლინდა C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამის ძირითადი ბარიერები როგორც ზოგადი, ისე უშუალოდ ნარკომომხმარებელთა კონტექსტის გვათვალისწინებით. დასკვნა, რეკომენდაციები. გამოიკვეთა ოთხი ძირითადი პრობლება და რეკომენდაციები მათი გადაჭრის კუთხით: 1. ფინანსური ბარიერი – დიაგნოსტიკა უნდა იყოს უფასო; 2. გეოგრაფიული ბარიერი – საქართველოს მაშტაბით მინიმუმ რაიონულ ცენტრებში უნდა იყოს ერთი დაწესბულება, რომელიც იმუშავებს ერთი ფანჯრის პრინიპით; 3. საზოგადოების ინფორმირებულობა – იმ მითების დამსხვრევა, რომლებიც საფრხებს უქმნის ადამიანების ჩართვას პროგრამაში; 4. დეკრიმინალიზაცია – აუცილებელია საკანონმდებლო ცვლილებები მაღალი პრევალენტობის ჯგუფების სასარგებლოდ. რესპონდენტთა ამჟამინდელი ცოდნა ჰეპატიტის ვირუსის შესახებ დამაკმაყოფილებელია, თუმცა, აღსანიშნავია, რომ მათ ეს ცოდნა შეიძინეს მხოლოდ საკუთარი სტატუსის გარკვევისა და პროგრამაში ჩართვის შემდეგ.

საკვანძო სიტყვები: C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამა,

ციტირება: მარიამ ლიკლიკაძე, მარიამ ჯიბუტი, ანა პაპიაშვილი, თენგიზ ვერულავა. ნარკოტიკის მომხმარებელი C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამის ბენეფიციართა ინფორმირებულობა და ქცევა. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2019; 5 (2).

Awareness and Behavior of Beneficiaries of Hepatitis C Elimination Program

Mariam Liklikadze1, Mariam Jibuti1, Ana Papiashvili1, Tengiz Verulava2

1 Faculty of Social and Political Sciences, Ivane Javakhishvili Tbilisi State University, Tbilisi, Georgia.

2  Doctor of Medicine, Health and Insurance Institute, Tbilisi, Georgia

Abstract

Introduction: The goal of the research was to check awareness and identify behavioral patterns of people engaged in Hepatitis C government program from 2015 and onwards. It must be mentioned, that every participant of this research is beneficiary of non-government organization New Vector and receive a service on Hepatitis C elimination program base. Methodology: The research was conducted using both Qualitative and Quantitative methods. On the early stages, using secondary information we analyzed general and demographic data, that provided information about research target’s social and economical wellbeing. Results: The research showed, that drug users engaged in Hepatitis C elimination program, are middle aged and unemployed men, which are engaged in unprotected sexual acts and injection patterns. The ratio of people with antibodies among the ones tested in organization was 26.3%. After confirmation tests the results were 42.6%. After qualitative research on three focus groups the main hepatitis C barriers were found out in general and in relation with drug usage. Recommendations: For main problems were identified: 1. Financial barrier – diagnostics should be free. 2. Geographical barrier – at least one regional center should be in regions of Georgia, that will work with one window principle. 3. Community awareness – destroying myths regarding involvment in programs.  4. Decriminalization – laws must be adjusted in favor of prevalence groups. Respondents awareness status is satisfactory, but it must be noted, that they gained the knowledge only after being infected and engaging in government program.

Keywords: Hepatitis C virus, HCV, Hepatitis C elimination program, Georgia, HCV prevention

Quote: Mariam Liklikadze, Mariam Jibuti, Ana Papiashvili, Tengiz Verulava. Awareness and Behavior of Beneficiaries of Hepatitis C Elimination Program. Health Policy, Economics and Sociology 2019; 5 (2).

შესავალი

საქართველოში С ჰეპატიტი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მწვავე პრობლემას წარმოადგენს [1]. 2015 წელს დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრისა და აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრის მიერ ჩატარებული სეროპრევალენტობის პოპულაციური კვლევის მიხედვით (რომელშიც 6,012 მოქალაქე იღებდა მონაწილეობას), ქვეყნის მოსახლეობის 7.7%-ს ჰქონდა HCV ანტისხეულები (ქალაქში მცხოვრები მოსახლეობის 9.4%-ს და სოფლად მცხოვრები მოსახლეობის 5.5%-ს), ხოლო C ჰეპატიტის აქტიური ფორმით დაავადებული მთლიანი მოსახლეობის 5.4% აღმოჩნდა [2]. დაინფიცირების ასეთი მაღალი მაჩვენებლით საქართველო მსოფლიოში მესამე ადგილს იკავებდა ეგვიპტისა და მონღოლეთის შემდეგ. [3]

C ჰეპატიტი არის ღვიძლის დაავადება, რომელიც გამოწვეულია C ჰეპატიტის ვირუსით. ამ ვირუსს შეუძლია გამოიწვიოს ღვიძლის როგორც მწვავე, ისე ქრონიკული ინფექცია. ის შეიძლება იყოს მსუბუქად მიმდინარე და მხოლოდ რამდენიმე კვირა გაგრძელდეს ან მძიმე და ქრონიკული, რომელიც ადამიანს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში გაჰყვება. ქრონიკული ინფექციის მქონე პირების მნიშვნელოვან ნაწილს კი უვითარდება ღვიძლის ციროზი ან კიბო.

მსოფლიოში 71 მილიონ ადამიანს აღენიშნება ქრონიკული C ჰეპატიტის ინფექცია და 350 000-დან 500 000-მდე ადამიანი იღუპება C ჰეპატიტთან დაკავშირებული ღვიძლის დაავადებებით [4].

C ჰეპატიტი ყველაზე ხშირად გადაეცემა: ინექციური ნარკოტიკების მოხმარებისას საზიარო საინექციო ინსტრუმენტების გამოყენებით; სამედიცინო ინსტრუმენტების არაადეკვატური სტერილიზაციით ან შეუმოწმებელი სისხლის ან სისხლის პროდუქტების გადასხმით; ინსტრუმენტების, განსაკუთრებით ნემსებისა და შპრიცების, მრავალჯერადად გამოყენების ან არასაკმარისად სტერილიზების გამო; იგი ასევე შეიძლება გადაეცეს სქესობრივი გზით ან ინფიცირებული დედიდან ბავშვზე. თუმცა, გადაცემის ეს გზები შედარებით იშვიათია. ის არ გადაეცემა დედის რძით, საკვებით ან სასმელით, ასევე ინფიცირებული პირის ჩახუტებით, კოცნით და საკვებისა და სასმელების გაზიარებით.

C ჰეპატიტის მაღალის რისკის მქონე პოპულაციებს მიეკუთვნებიან: ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებლები; პირები, ვისაც უტარდება ინფიცირებული სისხლის პროდუქტების გადასხმა ან ინვაზიური პროცედურები ისეთ სამედიცინო დაწესებულებებში, სადაც ინფექციის კონტროლის პრაქტიკა არასაკმარისადაა განხორციელებული; ბავშვები, რომლებიც დაიბადნენ C ჰეპატიტით ინფიცირებული დედებისგან; პირები, რომელთა სქესობრივი პარტნიორები არიან C ჰეპატიტით ინფიცირებულნი; პირები, რომლებსაც გაკეთებული აქვთ ტატუ ან პირსინგი.

C ჰეპატიტის ინკუბაციური პერიოდი 2 კვირიდან 6 თვემდეა. ინფიცირების შემდეგ ადამიანების დაახლოებით 80%-ს არ უვლინდება რაიმე სიმპტომი. მწვავე სიმპტომურ შემთხვევებში შეიძლება განვითარდეს ცხელება, დაღლილობა, მადის დაქვეითება, გულისრევა, ღებინება, მუცლის ტკივილი, შარდის გამუქება, რუხი ფერის ფეკალური მასები, სახსრების ტკივილი და კანისა და თვალის სკლერის სიყვითლე.

C ჰეპატიტის მწვავე ინფექცია ჩვეულებრივ ასიმპტომურია და ინფექციის ადრეული დიაგნოსტირება იშვიათად ხდება. იმ ადამიანებში, რომლებშიც C ჰეპატიტი ქრონიკულ ფორმაში გადადის, ინფექცია შეიძლება კვლავ დარჩეს არადიაგნოსტირებული, ვიდრე ღვიძლის სერიოზული დაზიანება არ განვითარდება.

C ჰეპატიტი ყოველთვის არ საჭიროებს მკურნალობას, რადგან ზოგ ადამიანში იმუნური რეაქციის მეშვეობით ადამიანი თავისუფლდება ვირუსისაგან. განკურნების სიხშირე დამოკიდებულია რამდენიმე ფაქტორზე, მათ შორის ვირუსის შტამზე და გამოყენებული მკურნალობის ტიპზე. მკურნალობის დაწყებამდე აუცილებელია ზუსტი სკრინინგი, რათა დადგინდეს პაციენტისთვის ყველაზე შესაფერისი მიდგომა.

ამჟამად C ჰეპატიტის მკურნალობის სტანდარტს წარმოადგენს კომბინირებული ანტივირუსული თერაპია ინტერფერონით და რიბავირინით, რომლებიც ეფექტურია ჰეპატიტის ვირუსების ყველა გენოტიპის საწინააღმდეგოდ. აღსანიშნავია, რომ ინტერფერონი არ არის ყველგან ფართოდ ხელმისაწვდომი, ასევე ზოგ პაციენტი ვერ ითვისებს მას. ამ შეზღუდვების მიუხედავად, ხშირად ინტერფერონი და რიბავირინი  სასიცოცხლოდ აუცილებელია.

მეცნიერების პროგრესის შედეგად შემუშავდა C ჰეპატიტის საწინააღმდეგო ახალი ანტივირუსული პრეპარატები, რომლებიც უფრო ეფექტური და უსაფრთხოა. ეს ახალი მედიკამენტები, რომლებიც ცნობილია პირდაპირმოქმედი ორალური ანტივირუსული აგენტების სახელით, ამარტივებს C ჰეპატიტის მკურნალობას. მიუხედავად ყოველივე ამისა, ჯერ კიდევ ნაადრევია საუბარი მკურნალობის უნივერსალურ ხელმისაწვდომობაზე.

საქართველოში C ჰეპატიტის გადაცემის ერთ-ერთ მთავარ გზას ინექციური ნარკოტიკების მოხმარება წარმოადგენს. 2012 წელს თბილისში ჩატარებულმა კვლევამ ცხადჰყო, რომ ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებელთა 92%-ს აღმოაჩნდა HCV-ის ანტისხეულები, ხოლო 82%-ს ვირუსის ქრონიკული ფორმა; მათ შორის გამოკვლეულთა 20%-ს ღვიძლის ფიბროზის მაღალი ხარისხი აღენიშნებოდა [5]. საქართველოში ინექციური ნარკოტიკების მოხმარების პოპულაციის ზომის შეფასების კვლევის ანგარიშის [6] თანახმად, 49700 ნარკოტიკების მომხმარებლიდან დაახლოებით 8000 საჭიროებს გადაუდებელ მკურნალობას.

C ჰეპატიტის ელიმინაციის სახელმწიფო პროგრამა  2015 წლის 21 აპრილს ამოქმედდა. პროექტი ხორციელდება საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ, ამერიკის შეერთებული შტატების დაავადებათა კონტროლის ცენტრისა და მედიკამენტის მწარმოებელი კომპანია „გილეად”-ის მხარდაჭერით. ის ითვალისწინებს დაავადების დიაგნოსტიკას,  მკურნალობასა და პრევენციას.

პროგრამის ფარგლებში 100%-ით ფინანსდება C ჰეპატიტის სკრინინგი, კონფირმაციული ტესტი და გენოტიპის კვლევა. პროგრამაში ჩასართავი საჭირო სხვა სამედიცინო კვლევები კი სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულია სოციალურად დაუცველებისთვის (70 000 ქულამდე) და ვეტერანებისთვის 70%-ით, სტატუსის არმქონე  მოქალაქეებისთვის კი 30%-ით. რაც შეეხება მკურნალობას, პროგრამაში ჩართული ყველა პაციენტი უფასოდ იღებს ახალი თაობის, ძვირადღირებულ მედიკამენტებს: „სოფოსბუვირი” და „ჰარვონი”. საჭიროების შემთხვევაში, ისინი ასევე უფასოდ იღებენ შემდეგ დამხმარე მედიკამენტებსაც: პეგილირებულ „ინტერფერონსა” და „რიბავირინს”.

C ჰეპატიტით დაავადებულ საქართველოს ნებისმიერ მოქალაქეს, დამატებითი კრიტერიუმის გარეშე შეუძლია ისარგებლოს C ჰეპატიტის ელიმინაციის სახელმწიფო პროგრამით და, ღვიძლის დაზიანების ხარისხის სიმძიმის მიუხედავად, მიიღოს C ჰეპატიტის სამკურნალო უახლესი თაობის მედიკამენტები უსასყიდლოდ.

ელიმინაციის სახელმწიფო პროგრამის დაწყებიდან 2018 წლის დეკემბრამდე პირველადი შემოწმების შედეგად ვირუსის სავარაუდო არსებობა 123 000 ადამიანს დაუდგინდა. მათგან ე.წ. დადასტურების კვლევა 75 400-მა ჩაიტარა, ხოლო დაავადება 64 000 პირს დაუდგინდა. 64 000 ადამიანიდან, ვისაც დაავადება დაუდგინდა, სრული დიაგნოსტიკური კვლევა 52 400-მა პირმა ჩაიტარა, მათგან 51 000 მკურნალობაში ჩაერთო, 48 000-მა კი კურსი დაასრულა.

პაციენტების განკურნების მაჩვენებელი სოფოსბუვირით მკურნალობისას 82%-ს, ხოლო ჰარვონით მკურნალობისას 98% აღწევს. C ჰეპატიტის ელიმინაციის საბოლოო მიზნების მისაღწევად ქვეყანაში შემუშავდა C ჰეპატიტის ელიმინაციის გრძელვადიანი სტრატეგია (2016-2020), რომელიც მოიცავს ქმედებებს სხვადასხვა მიმართულებებით, როგორიცაა ცნობიერების ამაღლება, ეპიდზედამხედველობა, პრევენცია.

კვლევის მიზანია ნარკოტიკის მომხმარებელი C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამის ბენეფიციართა ინფორმირებულობის შესწავლა.

მეთოდოლოგია

თვისებრივი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა მეორეული მონაცემების ანალიზი და ფოკუს-ჯგუფი. კვლევის ფარგლებში ჩატარდა 3 ფოკუს-ჯგუფი. პირველადი მონაცემების შეგროვებამდე კი შევადგინეთ სადისკუსიო გეგმა, როგორც სამუშაო ინსტრუმენტი, რომელიც დაგვეხმარა ინტერვიუს მიმდინარეობის კონტროლში, ამით კი თავიდან ავიცილეთ მნიშვნელოვანი საკითხების გამოტოვების საშიშროება. ჩვენი კვლევის ამოცანების შესაბამისად, სადისკუსიო გეგმა კონსტრუირებული იყო ორ ძირითად ბლოკად: პირველი მათგანი შეეხებოდა C ჰეპატიტის შესახებ რესპონდენტების ინფორმირებულობის დონის შეფასებას, ხოლო მეორე ბლოკის საფუძველზე მოგვეცა საშუალება, გაგვეანალიზებინა ის ბარიერები, რომლებსაც კვლევის მონაწილეები აწყდებიან როგორც მკურნალობის დაწყების, ისე მისი დასრულების ეტაპზე. შედეგების დამუშავებისას კი თვისებრივი მონაცემების თემატური ანალიზის საშუალებით დავადგინეთ რესპონდენტთა შეხედულებები საკვლევი თემის მიმართ.

პაციენტთა მიმართვიანობისა და გამოვლენის სიხშირის დასადგენად ვითანამშრომლეთ არასამთავრობო ორგანიზაცია „ახალ ვექტორთან“. მივმართეთ რაოდენობრივი სოციოლოგიური კვლევის მეთოდს, კერძოდ მეორეული მონაცემების ანალიზს. გავეცანით ანკეტებსა და ჩატარებული სკრინინგ/ტესტების შედეგებს, რომელთა საფუძველზეც შევქმენით ელექტრონული ბაზა. არსებული მონაცემები კი კომპიუტერული პროგრამა SPSS-ის საშუალებით დავამუშავეთ.

კვლევის ფარგლებში რესპონდენტების შერჩევა მოხდა არაალბათური შერჩევის მეთოდის გამოყენებით. თემის სენსიტიურობიდან გამომდინარე, კვლევაში რესპონდენტები ჩაერთვნენ  თოვლის გუნდის პრინციპით.

სამიზნე ჯგუფის წევრებს დავუკავშირდით ნარკომომხმარებლებზე მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციის, „ახალი ვექტორის“ დახმარებით. პირველი ფოკუს-ჯგუფის რამდენიმე მონაწილე სწორედ მათი საშუალებით შეირჩა, რამდენადაც არნიშნულმა ორგანიზაციამ შეითავსა მედიატორის ფუნქცია  ჩვენსა და ჩატარებული ფოკუს-ჯგუფის რესპონდენტებს შორის. რაც შეეხება კვლევის სხვა მონაწილეებს, მათთან დაკავშირება სწორედ ამ რესპონდენტების დახმარებით განხორციელდა.

თითოეულ ფოკუს-ჯგუფში მონაწილეობა მიიღო სხვადასხვა სქესისა და ასაკობრივი კატეგორიის 6-მა რესპონდენტმა. სულ თვისებრივი კვლევის ფარგლებში გამოიკითხა 18 ინდივიდი. ფოკუს-ჯგუფები ჰომოგენური იყო რესპონდენტის ელიმინაციის პროგრამაში ჩართვის ეტაპის მიხედვით. კონკრეტულად კი:

  • I ფოკუს-ჯგუფი – პრემკურნალობის ეტაპზე მყოფი ინდივიდები, რომელთაც დიაგნოსტირება უკვე ჩატარებული ჰქონდათ
  • II ფოკუს-ჯგუფი – მკურნალობის პროცესში მყოფი რესპონდენტები
  • III ფოკუს-ჯგუფი – პოსტმკურნალობის ეტაპზე მყოფი ინდივიდები

ფოკუს-ჯგუფები, დემოგრაფიულ მახასიათებლების მიხედვით, ძირითადად საშუალო ასაკის მამაკაცებით იყო დაკომპლექტებული.

შედეგები

მეორეული მონაცემების ანალიზი:

მეორეული მონაცემების ანალიზისთვის, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, დავეყრდენით არასამთავრობო ორგანიზაცია „ახალი ვექტორის“ ელექტრონულ ბაზასა და სკრინინგის შედეგებს. აღნიშულ ეტაპზე გაანალიზდა ბოლო ექვსი თვის (2019 წლის იანვარი – ივნისი) მონაცემები.

კვლევის ფარგლებში განხილული სკრინინგის პრეტესტის დოკუმენტი (ანკეტა) შედგება ორი ძირითადი ბლოკისგან:

  1. ინდივიდის დემოგრაფიული მახასიათებლები: სქესი, ასაკი, ოჯახური მდგომარეობა, დასაქმების სტატუსი და ა.შ.
  2. სარისკო ქცევის შეფასების ბლოკი, ძირითადად, კონსტრუირებული იყო დიქოტომიური შეკითხვებისგან:
  • აქვს თუ არა გადატანილი რომელიმე ს.გ.გ.დ?
  • ჰყავს თუ არა ერთზე მეტი სქესობრივი პარტნიორი?
  • ოდესმე გაუზიარებია თუ არა საინექციო ინსტრუმენტები?
  • გადაუსხამს თუ არა ოდესმე დონორის სისხლი ან სისხლის პროდუქტები?

გარდა აღნიშნულისა, ორგანიზაციის ანკეტაში წარმოდგენილი იყო შეკითხვები ელიმინაციის პროგრამის შესახებ ინფორმირებულობასთან დაკავშირებით.

ანკეტებიდან მიღებული ინფორმაცია გაანალიზდა სწორედ ზემოთ აღნიშნული კრიტერიუმების ჭრილში. თითოეული მათგანის  შინაარსობრივი მახასიათებლის საფუძველზე კი SPSS პროგრამაში ავაგეთ მონაცემთა ბადე, რომელშიც შევიყვანეთ ცალკეული რესპონდენტის პასუხები.

მონაცემთა ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ საკვლევი პერიოდის ფარგლებში C ჰეპატიტის სკრინინგი ჩაიტარა 1837-მა ადამიანმა. აქედან ქალი იყო 256 (14%), ხოლო კაცი – 1581 (86%). მათგან 484-ს, (ქალი – 102, კაცი – 382) სწრაფი მარტივი ტესტის საშუალებით, დაუდგინდა C ჰეპატიტის დადებითი შემთხვევა (26%). აღნიშნული ჯგუფიდან 205 (11.2%) ადამიანს კონფირმაციის ტესტით დაუდასტურდა დიაგნოზი. ჩვენი კვლევის მიზნებისა და ამოცანებიდან გამომდინარე, სწორედ ამ კატეგორიის ინდივიდების მონაცემები იქნა გაანალიზებული.

ცხრილი 1: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები

Picture1

კვლევაში მონაწილე ინდივიდებს შორის გამოვლინდა მამაკაცთა სიჭარბე. იმ მიზნით, რომ შედეგებს შორის მკვეთრი განსხვავება ცალსახად მხოლოდ რესპონდენტების სქესის რიცხობრივი სხვაობით არ ყოფილიყო განპირობებული, მიღებული მონაცემები ამ ნიშნით შევწონეთ. ანალიზის ყველა დონეზე სწორედ შეწონილი მონაცემები იქნა გამოყენებული.

რესპონდენტთა მეტ წილს შეადგენდნენ მამაკაცები (n=164, 80%), 35-44 წლის პირები (n=98, 48%) და უმუშევრები (n=121, 59%).

რესპონდენტების უმრავლესობას (74%, n=152) ჰქონდა ინფორმაცია C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამის შესახებ.

მიუხედავად იმისა, რომ რესპონდენტების უმრავლესობას სმენია ელიმინაციის პროგრამის შესახებ, მათ უმეტეს ნაწილს (n=157, 77%) ტესტირება ,,ახალ ვექტორში“ მისვლამდე არასდროს ჩაუტარებია.

სარისკო ქცევის შეფასება

ზოგადად, მნიშვნელოვანია იმის ხაზგასმა, რომ C ჰეპატიტის გავრცელების ერთ-ერთი წყარო სქესობრივი კონტაქტია. სწორედ ამიტომ, საინტერესოდ მივიჩნიეთ, იმის გაანალიზება, ჰქონიათ თუ არა რესპონდენტებს დაუცველი სქესობრივი კონტაქტი. როგორც მიღებული მონაცემების გაანალიზების საფუძველზე დადგინდა, გამოკითხულთა უმრავლესობას (n=183, 89%) ერთხელ მაინც ჰქონია დაუცველი სქესობრივი კონტაქტი.

სარისკო ქცევის ჭრილში, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებები. კვლევის ფარგლებში გაანალიზდა რესპონდენტთა გამოცდილება აღნიშნულ საკითხთან მიმართებით. როგორც მონაცემებიდან ჩანს, გამოკითხულთა უმეტესობას (n=144, 70%) გადატანილი აქვს სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებები.

ნარკოტიკის მომხმარებლებში საზიარო ინექციური ინსტრუმენტი წარმოადგენს C ჰეპატიტის ვირუსის გავრცელების პირველ წყაროს. ამდენად მნიშვნელოვნად მივიჩნიეთ იმის გაანალიზება ერთხელ მაინც ჰქონიათ თუ არა ბენეფიციარებს საინექციო ინსტრუმენტების გაზიარების გამოცდილება. როგორც აღმოჩნდა, გამოკითხულთა აბსოლუტური უმრავლესობა (n=198, 97%) დადებითი პასუხის კატეგორიაში მოექცა.

საინექციო ინსტრუმენტების გაზიარების საკითხის გაანალიზება საინტერესოდ მივიჩნიეთ რესპონდენტთა სქესის ჭრილში. ამ შემთხვევაში ანალიზის დონეზე დარჩნენ მხოლოდ ის რესპონდენტები, ვისაც ერთხელ მაინც გაუზიარებია საინექციო ინსტრუმენტი, ანუ 198 მათგანი. მონაცემთა დამუშავება მოხდა კროსტაბულაციის ფუნქციის გამოყენებით, რომლის მიხედვითაც, დავადგინეთ 198 რესპონდენტიდან რამდენი იყო ქალი და რამდენი – მამაკაცი. კროსტაბულაციის შედეგად რესპონდენტების თანაფარდობა, დაახლოებით, 1/3-თან გამოვიდა. უმეტესი წილი მამაკაცებს ერგოთ (n=153, 75%).

მეორეული მონაცემების ანალიზი დაგვეხმარა გაგვეანალიზებინა პროგრამის შესახებ ინფორმირებულობის ზოგადი მდგომარეობა, ინდივიდთა ჩართულობა და, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია ჩვენი კვლევის მიზნებისა და ამოცანებიდან გამომდინარე, მისი საშუალებით შევაფასეთ C ჰეპატიტის გამოვლენის სიხშირე სხვადასხვა სოციალურ-დემოგრაფიული მახასიათებლების მქონე ნარკომომხმარებლებში.

თვისებრივი კვლევა – ფოკუს-ჯგუფების ანალიზი

მას შემდეგ რაც, რაოდენობრივი კვლევის ანალიზმა მოგვაწოდა ზოგადი ინფორმაცია მომხმარებლებსა და მათთვის დამახასიათებელი ინფორმაციული თუ ქცევითი პატერნების შესახებ, ჩვენი კვლევის ფოკუსი დავიწროვდა და დავიდა კონკრეტულ განსახილველ საკითხებამდე. ხაზგასასმელია, რომ ამჟამად, 2015 წლიდან მოყოლებული, საქართველოში მიმდინარეობს C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამა, რომელსაც საწყისი გამოთვლებით უნდა მოეცვა 150 000 C ჰეპატიტით ინფიცირებული ადამიანი. ამ ეტაპზე შესრულებულია გეგმის მხოლოდ 1/3 ანუ პროგრამაში ჩართულ ბენეფიციართა რიცხვი შეადგენს დაახლოებით 50 000 ადამიანს. აღსანიშნავია, რომ დაკარგულ 100 000 ინფიცირებულ ადამიანს შორის უმეტესი ნაწილი სწორედ ნარკოტიკის მომხმარებელია. მათი პროგრამაში ჩართვა კი განსაკუთრებულ სირთულეებს უკავშირდება. სწორედ ეს ვითარება დაედო საფუძვლად სახელმწიფო ელიმინაციის პროგრამაში ჩართვის ბარიერების შესწავლას. თვისებრივი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ინფიცირებულ ნარკოტიკის მომხმარებელთა წინაშე არსებულ პრობლემებზე საუბარი, რაც უპირველეს ყოვლისა, მოიცავს აღნიშნულზე სათანადო ინფორმაციის ფლობას. აქედან გამომდინარე, ფოკუს-ჯგუფის სადისკუსიო გეგმა ორიენტირდა ორ ძირითად ასპექტზე: 1. ჰეპატიტით ინფიცირებული ნარკოტიკის მომხმარებელთა ინფორმირებულობის შეფასება; 2. ელიმინაციის პროგრამაში ჩართვის მხრივ, ჰეპატიტით ინფიცირებული ნარკოტიკის მომხმარებელთა წინაშე არსებული ბარიერების გამოვლენა.

ინფორმირებულობის შეფასების თვალსაზრისით, ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეებს, პირველ რიგში, გავესაუბრეთ უშუალოდ C ჰეპატიტის ვირუსის სიმპტომების, გადაცემის გზებისა და პრევენციის საშუალებების თაობაზე.

გამომდინარე იქიდან, რომ დისკუსიის მონაწილეები თავად არიან ვირუსის მატარებელნი, შესაძლოა ჰეპატიტის სიმპტომების შესახებ საუბარი ალოგიკური ჩანდეს. მიუხედავად ამისა, აღსანიშნავია, რომ ჰეპატიტს ახასიათებს შეუმჩნეველი განვითარება ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში და აღენიშნება მინიმალური სიმპტომები, რაც მის დაფიქსირებას ართულებს. ამ მხრივ, მნიშვნელოვნად ჩავთვალეთ გაგვერკვია, შეუძლიათ თუ არა რესპონდენტებს საკუთარი დაავადების სიმპტომების სწორად აღქმა.

კვლევის აღქმადობის გაუმჯობესებისათვის, მნიშვნელოვანია დაზუსტდეს შემდგომი ინფორმაცია: C ჰეპატიტის პირველ სიმპტომებს მიეკუთვნება ქმედითუნარიანობის დაქვეითება, ასთენიური მდგომარეობა, დაღლილობის შეგრძნება. რაც შეეხება ორგანიზმში ვირუსის გამრავლებისა და გამოვლინების ეტაპზე წარმოჩენილ სიმპტომებს, ესენია: მადის დაქვეითება, გულისრევის შეგრძნება, საერთო სისუსტე, სახსრების ტკივილი, კანისა და ლორწოვანის ყვითლად შეფერვა.

რესპონდენტთა მიერ ჩამოთვლილ სიმპტომთა უმრავლესობა დასახელდა. ამასთანავე აღინიშნა, რომ მათ საკუთარ თავზე გამოსცადეს თითოეული მათგანი, თუმცა, საწყის ეტაპზე იდენტიფიცირებას ვერ ახდენდნენ რაიმე კონკრეტულ დაავადებასთან, რამდენადაც უშუალოდ ტესტირების ჩატარებამდე ეჭვი არ მიუტანიათ ჰეპატიტზე და არ ფლობდნენ ამ სიმპტომების თაობაზე ინფორმაციას. რესპონდენტები აღნიშნავენ, რომ მოცემულ სიმპტომებს ჩვეულ დაღლილობას ან დეპრესიულ ფონს უკავშირებდნენ.

ნიკა: „თავიდან ჩემს თავს შევატყვე რომ რაღაც შეიცვალა ანუ მაგალითად მადა დამიქვეითდა ძალიან. რასაც ვჭამდი არაფერი არ მერგებოდა და, როგორ ვთქვა, მთელ ორგანიზმში სისუსტე მქონდა. რეალურად ეს სიმპტომები შეიძლება ძალიან ბევრ რამეს გამოეწვია და ასე ძნელია მიხვდე, რომ მაგალითად C ჰეპატიტი გჭირს.“

ამის შემდეგ, რესპონდენტებს ვკითხეთ, თუ რა ინფორმაციას ფლობდნენ C ჰეპატიტის გადაცემის გზების შესახებ. აღნიშნულზე, კვლევის მონაწილეთა მხრიდან დასახელებული ყველა გადაცემის გზა იყო ლეგიტიმური და შეესაბამებოდა ფაქტებს. პირველ რიგში, ყველა შემთხვევაში დასახელდა, რომ გადაცემის უმთავრეს წყაროს წარმოადგენს ინფიცირებული სისხლი. ისინი ასევე საუბრობდნენ ინექციური ინსტრუმენტის გაზიარების პრაქტიკაზე, როგორც გადაცემის ერთ-ერთი გზაზე. აქტუალური იყო დაუცველი სქესობრივი კავშირის კომპონენტი, თუმცა აღსანიშნავია, რომ სტატისტიკურად, ამ მხრივ გადაცემადობა საკმაოდ დაბალი კოეფიციენტით ხასიათდება.

გადაცემის გზების შესახებ რესპონდენტთა ინფორმირებულობის დაზუსტების მიზნით, გამოვიყენეთ პროექციული ტექნიკა, კერძოდ, ჩაკითხვის ფორმულირებით, მათ ჩამოვუთვალეთ ინფექციის გადაცემის ის კონკრეტული გზები, რომლებიც დისკუსიის ფარგლებში არ იყო ნახსენები და ჩავეკითხეთ, იყო თუ არა თითოეული მათგანი ინფექციის გამტარი ქცევა. კონკრეტულად, ჩამონათვალი შედგებოდა შემდეგი კომპონენტებისგან:

  • საინექციო გზებით, შპრიცის არასტერილურად/მრავალჯერადად გამოყენებისას;
  • სისხლის გადასხმით, ინფექციური დონორით;
  • არასტერილური ხელსაწყოების გამოყენებით სტომატოლოგიურ კლინიკებსა და ესთეტიკურ ცენტრებში;
  • დედისაგან ნაყოფის დაინფიცირებით ორსულობის პერიოდში;
  • არასტერილურ გარემოში ტრავმირებით;
  • დაუცველი სქესობრივი კავშირით;

აღსანიშნავია, რომ რესპონდენტებმა მარტივად დაუკავშირეს ჩამოთვლილი კომპონენტები გადაცემის ფაქტორებს, რამდენადაც თვალსაჩინო იყო მათში სისხლის კომპონენტის არსებობა. მიუხედავად ამისა, კვლევის მონაწილეებისათვის საყოყმანო საკითხი აღმოჩნდა დედისაგან ნაყოფზე ვირუსის გადაცემის ფაქტორი. აღნიშნულ დებულებაზე რესპონდენტთა მოსაზრებები გაიყო და დაფიქსირდა როგორც დადებითი, ასევე უარყოფითი პასუხები. წინმსწრები კითხვიდან გამომდინარე, ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეებმა ასევე თავისუფლად ისაუბრეს ინფიცირების პრევენციის საკითხებზეც.

აღსანიშნავია, რომ კვლევაში მონაწილე პირთა უმრავლესობა ხაზს უსვამს ფაქტს იმის თაობაზე, რომ საკუთარი ტესტირებისა და ინფიცირების გამოვლენამდე, ისინი მხოლოდ მწირ ინფორმაციას ფლობდნენ ვირუსის შესახებ. რესპონდენტთა უმეტესობას ვირუსის შესახებ ინფორმაციის მიღება მოუწია უშუალოდ პრობლემის წინაშე აღმოჩენის შემდეგ. სწორედ აღნიშნული გამოცდილებიდან გამომდინარე, ისინი სათემო ორგანიზაციებისა და სახელმწიფო პროგრამის მხრიდან ვირუსის თაობაზე ინფორმირებულობის გაზრდის კამპანიების არსებობის საჭიროებასა და მნიშვნელობას აქტუალურ საკითხად მიიჩნევენ:

ირაკლი: „წეღანაც ვამბობდით, რომ ძალიან ბევრი ისეთი სიმპტომი აქვს, რაც შეიძლება სხვა დაავადებაში აგერიოს. მე ტესტი რომ ჩავიტარე, მაგის მერე გავიგე რეალურად რა მჭირდა, იქამდე არც კი მიფიქრია რომ ჰეპატიტი იქნებოდა ჩემი დიაგნოზი. და ყველაზე რთული ის იყო, რომ არ ვიცოდი რა უნდა მექნა, ვისთვის მიმემართა… უფრო აქტიური კამპანიაა ალბათ საჭირო. უფრო მეტიც ჩაიტარებს ტესტს და თან დადებით პასუხის შემთხვევაში ის მაინც ეცოდინებათ საით უდნა წავიდნენ და ვის უნდა მიმართონ.“

ინფორმირებულობის კომპონენტში მნიშვნელოვნად მივიჩნიეთ, რომ გაგვემართა დისკუსია სათემო და არასამთავრობო ორგანიზაციებისა თუ სამთავრობო სტრუქტურების შესახებ, რომლებიც წარმოადგენენ სერვისის მიმწოდებელ დაწესებულებებს როგორც ნარკომომხმარებელთათვის, ასევე C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამის ბენეფიციართათვის.

გამომდინარე იქიდან, რომ კვლევაში ჩართული რესპონდენტები მოძიებულნი არიან სათემო ორგანიზაცია „ახალი ვექტორის“ შუამავლობით, მონაწილეები იცნობენ აღნიშნულ ორგანიზაციას. მიუხედავად ამისა, მათ მაინც უჭირთ იმ კონკრეტული სერვისების დასახელება, რომლებითაც თავადაც სარგებლობენ.

მაგალითისათვის, სათემო ორგანიზაციის მხრიდან ბენეფიციარების მოძიებისა და პროგრამებში ჩართვის მეთოდი არის ე.წ. outreach პროგრამა, რომელიც, თავის მხრივ, ასევე წარმოადგენს ორგანიზაციის მიერ გაწეულ სერვისს. პროგრამა ითვალისწინებს ორგანიზაციის სოციალური მუშაკების მიერ სარისკო ჯგუფების თავშეყრის ცხელ წერტილებში მისვლასა და ლოკაციაზე ბენეფიციარების მოძიებას, მათთვის უფასო ტესტირებების თაობაზე ინფორმაციის გაცნობასა და ორგანიზაციაში ვიზიტზე დათანხმებას.

მიუხედავად იმისა, რომ რესპონდენტთა დიდი ნაწილი სწორედ ამ მეთოდით გახდა „ახალი ვექტორის“ ბენეფიციარი, ისინი აღნიშნულ აქტივობას არ უყურებენ როგორც სერვისს.

ამასთანავე, კვლევის მონაწილეებს უჭირთ ზუსტად დაასახელონ ის პროცედურული საჭიროებები და ინსტრუმენტები, რომლებიც მათი დიაგნოსტირებისა და მკურნალობის პროცესში ფიგურირებდა. როგორც მკურნალობის საწყის ეტაპზე მყოფი, ასევე მკურნალობა დასრულებული პაციენტები აღნიშნავენ, რომ ერთდროულად მოუწიათ სხვადასხვა რთულ ტერმინთან შეჯახება პროგრამაში ჩართვის მომენტიდან, რის გამოც ხშირად გრძნობენ ხოლმე თავს დაბნეულად მაშინ, როცა საქმე მათი მკურნალობის დეტალებს ეხება. მიუხედავად ამისა, რესპონდენტების თქმით, ისინი ენდობიან „ახალი ვექტორის“ სოციალურ მუშაკებს და ეჭვგარეშე ასრულებენ მათ მითითებებსა და ინსტრუქციებს.

თორნიკე: „ზუსტად არ ვიცი ამ პროცედურების სახელები და რა ჰქვია და როგორაა. მოვედი „ახალ ვექტორში“, გამაცნეს ინფორმაცია, მაგრამ ნამდვილად არ ვიცი რას იყენებ ამ მკურნალობის პროცესში. უბრალოდ, ჩემი აზრით, იმდენად პროფესიონალები არიან თავიანთი საქმის, რომ უბრალოდ ვენდობი. ასე მეტყვიან, ასე ვაკეთებ, ისე მეტყვიან – ისე. ზედმეტად არ ვერევი რა, არც სახელები მაინტერესებს და არც არაფერი. მთავარია შედეგი და ამიტომ უბრალოდ ყველაფერს ვაკეთებ, რასაც მეუბნებიან.“

მწირი ინფორმაციის ფლობასთან ერთად განსახილველ საკითხს ასევე წარმოადგენს C ჰეპატიტის შესახებ არსებული მცდარი წარმოდგენები (ე.წ. ცრუ რწმენები). ერთ-ერთ ამგვარ აქტუალურ მცდარ მოსაზრებას წარმოადგენს რწმენა იმის თაობაზე, რომ ჰეპატიტის ერთხელ მკურნალობის შემდეგ ინდივიდს აღარ ემუქრება ვირუსთან დაკავშირებული საფრთხე. მნიშვნელოვანია დავაზუსტოთ, რომ მკურნალობის დასრულების შემდგომ აუცილებელია სარისკო ქცევის თავიდან არიდება, დიეტის დაცვა და ჯანსაღი ცხოვრების წესის შენარჩუნება. წინააღმდეგ შემთხვევაში სტაბილიზირებული ვირუსის დონე კვლავ გააქტიურდება და ასცდება უსაფრთხო ნორმას. რესპონდენტთა უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ ამ ფაქტორის შესახებ არ ფლობდნენ ინფორმაციას პროგრამაში ჩართვამდე და საზოგადოების უმეტესი ნაწილის მსგავსად, არასწორი შეხედულებით ხელმძღვანელობდნენ.

მარიამი: „ძალიან ბევრგან წავიკითხე, რომ ერთი მკურნალობა საკმარისი იყო და მეტჯერ აღარ დამემართებოდა. სიმართლე რომ გითხრათ აქ სამკურნალოდ ამ ცოდნით მოვედი, მაგრამ, როგორც მითხრეს სრული აბსურდია. რეალურად, ეს პროგრამა რომ არ ყოფილიყო, არ მეცოდინებოდა რა საფრთხეების წინაშე ვდგავარ და ვიფიქრებდი, რომ ეს ერთხელ მორჩება და უკვე იმუნიტეტი მაქვს. რაღაც ბატონების მსგავსი დაავადება მეგონა C ჰეპატიტი იმის მიხედვით, რაც ინტერნეტში წავიკითხე.“

მომდევნო ეტაპზე ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეებს ვკითხეთ თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ინფორმირებულობის გაზრდა პაციენტთა ოჯახის წევრებს შორის. ხაზი გაესვა იმ გარემოებას, რომ ცნობიერების ამაღლების მხრივ, მნიშვნელოვანია, ინფორმაცია მიეწოდოთ არა მხოლოდ ინფიცირებულ პაციენტებს, არამედ მათი ოჯახის წევრებსაც. ეს განპირობებულია როგორც სამედიცინო, ასევე სოციალური და ფსიქოლოგიური ფაქტორებით.

თავდაპირველად, მნიშვნელოვანია, რომ ჰეპატიტით ინფიცირებული ბენეფიციარის ოჯახის წევრებმაც ჩაიტარონ ტესტირება ვირუსზე თავის დაზღვევის მიზნით, რამდენადაც არსებობს დიდი რისკი იმისა, რომ ინფექციის თაობაზე არცოდნის პერიოდში საყოფაცხოვრებო საქმიანობის ფარგლებში მათ შორის გავრცელებულიყო ვირუსი.

მეორე მხრივ, მნიშნელოვანია ოჯახის წევრებმა შეძლონ ფსიქოლოგიური სიმშვიდის შენარჩუნება და ამით ბენეფიციარის გარშემო სტაბილური გარემოს უზრუნველყოფა. ინფორმაციის ნაკლებობით გამოწვეული შფოთვა და აღრეული გარემო, ბენეფიციართა თქმით, მათზე ნეგატიურად აისახება და მეტად ამძიმებს მათ ყოფას ყოველდღიურ ცხოვრებაში. აუცილებელია, რომ ვირუსის გამოვლენის შემდგომ პაციენტსა და პირველად ჯგუფს შორის არ დაირღვეს კომუნიკაცია. მათ უნდა მიეწოდოთ ცოდნა, რომ სწორი ქცევის შედეგად შეუძლიათ ინფიცირების პრევენცია და ამასთანავე საკუთარ ახლობლებთან ურთიერთობის შენარჩუნება.

რესპონდენტებმა ასევე ისაუბრეს მესამე – ცნობიერების ამაღლების სოციალურ ფაქტორზე. აღსანიშნავია, რომ, ამ მხრივ, ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეები აწყდებიან ორმაგ სტიგმას: როგორც ნარკომომხმარებლები და როგორც ჰეპატიტით ინფიცირებული პაციენტები. მნიშვნელოვანია საზოგადოებაში ცნობიერების ამაღლება ორივე გარემოების მოცვით. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კანონი ოფიციალურად აღიარებს წამალდამოკიდებულებას, როგორც დაავადებას, მის მიმართ საზოგადოების შეფასებები კვლავ მკაცრი და ნეგატიური რჩება.

საქართველოს კანონში ნარკოტიკული საშუალებების, ფსიქოტროპული ნივთიერებების, პრეკურსორებისა და ნარკოლოგიური დახმარების შესახებ ვკითხულობთ შემდეგ განმარტებას: „წამალდამოკიდებულება – დაავადება, რომელიც ხასიათდება ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებზე დამოკიდებულებით.“

რესპონდენტებმა ისაუბრეს საზოგადოების მხრიდან ნეგატიური დამოკიდებულების გავლენასა და პიროვნულ აღქმებზე. როგორც აღმოჩნდა, მსგავსი შეხედულებები მათზე აისახება და ვლინდება მკურნალობის პროცესში დემოტივაციისა და თვითგვემის ფორმით.

ლევანი: „როდესაც მუდმივად გესმის, რომ ეს დაავადებულია, ამას ჰეპატიტი აქვს, ეს ნარკომომხმარებელია, იმდენად მოქმედებს რომ არაფრის გაკეთების თავი არ გაქვს. როცა არავინ გიწყობს ხელს რომ ემოციურად თავი კარგად იგრძნო, ძალიან რთულია. მერე უბრალოდ აღარაფრის სურვილი აღარ გაქვს და შენც ის დამოკიდებულება გიჩნდება, რომ ეს განაჩენია და საშინელი უმოქმედობის განცდა გეუფლება. ნუ, ყოველ შემთხვევაში, მე ასე ვგრძნობ ხოლმე თავს.“

რესპონდენტებს გავესაუბრეთ როგორც ინდივიდუალურ, ასევე პროგრამულ პრობლემებზე, რომლებიც, თავის მხრივ, წარმოადგენენ ბარიერებს C ჰეპატიტის სახელმწიფო პროგრამაში ჩართვის მხრივ. ისინი ეხება როგორც სპეციფიურად ნარკომომხმარებელთა პრობლემებს, ასევე ზოგადი პოპულაციის წინაშე არსებულ წინაღობებს.

დისკუსია თავდაპირველად დაეთმო უშუალოდ პროგრამულ ხარვეზებს. ამ მხრივ გამოიყო ორი ძირითადი დამაბრკოლებელი ფაქტორი, ესენია: პროგრამის მოცვა და დიაგნოსტირების საფასური.

მიუხედავად იმისა, რომ C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამის ფარგლებში უზრუნველყოფილია უახლესი ტიპის ძვირი მედიკამენტები უფასოდ, კვლავ ფასიანი რჩება სავალდებულო დიაგნოსტირების პროცესი, რაც სხვადასხვა კლინიკასა და დაწესებულებაში 150-300 ლარი ჯდება, ინდივიდუალური ფაქტორებიდან გამომდინარე. რესპონდენტები აღნიშნავენ, რომ მათთვის ეს თანხა საკმაოდ დიდ ხარჯს წარმოადგენს, განსაკუთრებით მათი სოციალურ-ეკონომიკური ფონის გათვალისწინებით.

ჩვენი კვლევის რაოდენობრივ ეტაპზეც გამოვლინდა ის, რომ C ჰეპატიტით ინფიცირებული ნარკომომხმარებელთა უდიდესი ნაწილი არ არის დასაქმებული. ამავე დროს, დასაქმებულთა დიდი ნაწილისათვის შემოსავლის წყაროს წარმოდგენს მუშაობა ისეთ სათემო ორგანიზაციებში რომლებიც ფუნქციონირებენ თანაბარგანმანათლებლის პრინციპით, რაც დასაქმების ადგილთა ძალიან მწირ რიცხვს მოიაზრებს.

სწორედ აღნიშნულით არის გაპირობებული კვლევის მონაწილეთა წუხილი დიაგნოსტირების საფასურის თაობაზე. ამასთანავე ხაზგასასმელია, რომ მკურნალობის დასრულების შემდგომ ეტაპებზე მნიშვნელოვანია ვირუსის რეგულირება და მუდმივი გადამოწმება, რაც, თავის მხრივ, ფიბროსკანის (ღვიძლის ელასტოგრაფიის) აპარატის სერვისის მოხმარებას გულისხმობს. აღნიშნული სერვისი ამ ეტაპზე ჯდება 85 ლარი.

სოციალურ-ეკონომიკურ ფონს ასევე ამძაფრებს ბენეფიციარების მიერ გამოკვეთილი მეორე ბარიერი – პროგრამის გეოგრაფიული მოცვის საკითხი. აღსანიშნავია, რომ რიგ რეგიონებში C ჰეპატიტის პროგრამის სერვისების განმახორციელებელი დაწესებულებები მწირი რაოდენობით არის წარმოდგენილი. ეს კი იწვევს ბენეფიციარების მხრიდან მკურნალობისათვის ქანქარისებრ მიგრაციაში გადასვლის აუცილებლობას. იგულისხმება, რომ მათ ნაწილს წამლის დოზის მისაღებად უწევთ ერთი ქალაქიდან მეორეში გამგზავრება, რაც, თავის მხრივ, საჭიროებს შესაბამის დროსა და ფულად ხარჯებს.

კვლევის მონაწილეები ასევე საუბრობენ პრობლემებზე, რომლებიც არ არის დაკავშირებული პროგრამასთან. ამ შინაარსის დაბრკოლებები ძირითადად ეხება საზოგადოებრივ მოსაზრებებსა და სოციუმის მხრიდან გამოვლენილ სტიგმის/დისკრიმინაციის პრაქტიკებს.

არაინფორმირებული საზოგადოება კვლავ ხელმძღვანელობს C ჰეპატიტის შესახებ გავრცელებული სტერეოტიპებით და თავს არიდებს ჰეპატიტის ვირუსით ინფიცირებულ ინდივიდებს. აღნიშნული წარმოადგენს ერთ-ერთ მოწინავე ფაქტორს იმისა, თუ რატომ არ სურთ ზოგადი პოპულაციის წარმომადგენლებს ტესტირების ჩატარება ან მკურნალობაში ჩართვა.

გარდა ზოგადისა, რესპონდენტები ასევე საუბრობენ უარყოფითი დამოკიდებულების კონკრეტულ გამოვლინებებზე დასაქმების ადგილზე, სამედიცინო დაწესებულებებში (სამედიცინო პერსონალის მხრიდან), პირველად და მეორეულ ჯგუფებთან ურთიერთობებში.

შოთა: „რეალურად მცირედი ნარკომოხმარებით არავის არაფერს ვუშავებ ჩემი თავის გარდა. ჰეპატიტი რომ მჭირს, რავი, ეგეც უბრალოდ ასე გამოვიდა. ეს ორი საკმარისია იმისთვის, რომ საჯარო დაწესებულებაში ვერ ვიმუშაო, ვერ ვრეალიზდე და ვერ განვვითარდე. ამაზე მეტი დისკრიმინაცია მე არ ვიცი.“

ნინო: „ჩემი ოჯახისთვის ძალიან რთული აღმოჩნდა ჩემი მდგომარეობის გადატანა ზუსტად იმიტომ რომ არ ჰქონდათ სწორი ინფორმაცია. ეგონათ, რომ ეს დასასრულია, ვერ განვიკურნები, ვერ ვიცხოვრებ, ვერ დავსაქმდები. რეალურად მართლა ძალიან ბევრი და დიდი ბარიერია, მაგრამ ყველაზე რთული მაინც ის არის, როდესაც ოჯახის წევრები და მეგობრები, ნუ ახლობლები ზოგადად, იმ ძველი სახით აღარ გეურთიერთობებიან და გაგირბიან. ეგეც იმიტომ რომ ჰგონიათ შეხებით მათთვის რაიმეს გადაცემა შემიძლია.“

რამდენადაც ჩვენი კვლევა ორიენტირებული იყო ზოგად ბარიერებთან ერთად გამოევლინა უშულოდ ნარკომომხმარებელთა სპეციფიკური წინაღობები, დისკუსია წარიმართა ამ მიმართულებითაც. როგორც რესპონდენტები აღნიშნავენ, მათი მხრიდან სახელმწიფო პროგრამაში ჩართვა, პირველ რიგში, დაკავშირებული იყო შიშთან. გამომდინარე იმ ფაქტიდან, რომ ამ ეტაპზე საქართველოს ნარკოპოლიტიკის თანახმად, მოხმარება კანონით ისჯება, მომხმარებლები თავს იკავებდნენ საკუთარი სტატუსით რომელიმე დაწესებულებაში მიმართვისაგან.

სწორედ ზემოაღნიშნულზე დაფუძნებით, კვლევის მონაწილეები თანხმდებიან, რომ მნიშვნელოვანია სათემო ორგანიზაციების ჩართულობა მსგავს პროცესებში ინფორმაციის გავრცელებისა და მოცვის გაზრდის მიზნით, რამდენადაც მსგავსი დაწესებულებები მეტი ნდობით სარგებლობენ რისკ ჯგუფებში.

თიკო: „ჩვენ ჯერ კიდევ მკაცრი ნარკპოლიტიკის კანონი გვაქვს, ჩემი აზრით< ბევრი სტიგმის გავრცელებას უწყობს ხელს და აქეზებს კიდეც. გარიყულები ხომ ვართ ყველანაირად და სამართლებრივი ნაწილიც გვემატება. ამიტომ მგონია ზუსტად, რომ სათემო ორგანიზაციების ჩართულობა მნიშვნელოვანია. სწორი ინფორმაციის გავრცელების სერიოზული წყაროა და გაცილებით დიდი ნდობაა მსგავსი დაწესებულებების მხრივ.“

მიუხედავად C ჰეპატიტის პროგრამაში ჩართვისათვის ხელის შემშლელი ბარიერების და ასევე უშუალოდ პროგრამის ფარგლებში გარკვეული ხარვეზების არსებობისა, რესპონდენტები ხაზს უსვამენ იმ დიდი საქმის მნიშვნელობას და სარგებელს, რომელსაც პროგრამა ემსახურება.

2015 წლიდან მოყოლებული, C ჰეპატიტის სახელმწიფო პროგრამა აქტიურად აწარმოებდა ტესტირებების გაზრდის კამპანიას და ამ გზით მიაკვლია 50 000 მდე ინფიცირებულ ადამიანს. პროგრამამ ეს ბენეფიციარები უზრუნველყო უმაღლესი ხარისხის მედიკამენტებით სრულიად უფასოდ და მათ განკურნების შესაძლებლობა მისცა.

კვლევის მონაწილეები მადლიერებას გამოთქვამენ ამ პროგრამის მხრიდან მოწოდებული სერვისებისათვის, თუმცა მათთვის კვლავ პრობლემად რჩება ბენეფიციართა სოციალურ-ეკონომიკური ფონის გათვალისწინებისა და პროგრამის პირობების ქვეყნის კონტექსტთან მორგების საკითხი.

დასკვნა

ორგანიზაცია „ახალი ვექტორის“ მიერ მოწოდებული მეორეული მონაცემების ანალიზის საფუძველზე გამოვლინდა შემდეგი მაჩვენებლები:

ორგანიზაციაში ტესტირებაზე მოსულ საერთო პოპულაციას შორის ანტისხეულების გამოვლენის პროცენტული წილი შეადგენს 26.3%. რაც შეეხება კონფირმაციის ტესტის შედეგებს, ამ შემთხვევაში გამოვლენის მაჩვენებელი 42.6%-ია.

რესპონდენტებს შორის ხშირია საინექციო ინსტრუმენტების გაზიარების შემთხვევები, განსაკუთრებით კი კაცებში. ზოგადად, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჩვენს რესპონდენტებს ახასიათებთ დაუცველი სქესობრივი კონტაქტის პრაქტიკა, რაც, უმეტეს შემთხვევაში, უკავშირდება ს.გ.გ.დ დაავადებებს. აღნიშნული ვითარება უარყოფითად აისახება როგორც მათ ჯანმრთელობაზე, ასევე საზოგადოების მიერ გამოვლენილ დამოკიდებულებებზე.

ბენეფიციარებთან ჩატარებული ფოკუს-ჯგუფების საფუძველზე გამოვლინდა რიგი შეხედულებები და დამოკიებულებები პროგრამის თაობაზე, რაც შესაძლებელია დავიდეს 4 ძირითად კომპონენტად. რესპონდენტებმა ისაუბრეს როგორც უშუალოდ პრობლემებზე, ასევე იმ რეკომენდაციებზე, რომლებიც მნიშვნელოვანია ბარიერთა გადალახვისათვის.

  1. ფინანსური ბარიერები – ბენეფიციართა სოციალურ-ეკონომიკური ფონის გათვალიწინებით მნიშვნელოვანია პროგრამა მოერგოს ქვეყის კონტექსტს და მოცული იყოს გაუთვალისწინებელი ხარჯები – უპირველეს ყოფლისა დიაგნოსტირებისათვის საჭირო თანხა. მკურნალობის პერიოდში, ელიმინაციის პროგრამის ფარგლებში მოწოდებული სერვისები უნდ გახდეს სრულიად უფასო.
  2. გეოგრაფიული ბარიერი – წამლის გამცემი ლოკაციების ნაკლებობა, რომელიც თავს განსაკუთრებით რეგიონებში იჩენს. უნდა მოხდეს მკურნალობის დეცენტრალიზაცია და საქართველოს მასშტაბით მინიმუმ რაიონულ ცენტრებში უნდა იყოს ერთი დაწესბულება, რომელიც იმუშავებს ერთი ფანჯრის პრინიპით.
  3. საზოგადოების ინფორმირებულობა – მნიშვნელოვანია მოხდეს საინფორმაციო კამპანიის გაძლიერება განსაკუთრებით იმ მითებისა და სტერეოტიპების წინააღმდეგ, რომლებიც აფერხებს ადამიანების ჩართვას პროგმაში.
  4. დეკრიმინალიზაცია – აუცილებელია, რომ გადახედვას დაექვემდებაროს საქართველოში ფუნქციონირებადი ნარკოპოლიტიკა, რომელიც არ არის მორგებული ჯანდაცვის სისტემის პროგრამებსა და ადამიანის ჯანმრთელობის უფლებაზე. მკაცრი ნარკოპოლიტიკა ხელს უშლის ნარკოტიკის მომხმარებლებს შორის ვირუსის გამოვლენას მაშინ, როდესაც აღნიშნული კატეგორია წარმოადგენს სარისკო ჯგუფს მაღალი პრევალენტობით.

ბენეფიციართა ინფორმირებულობის მხრივ აღსანიშნავია, რომ რესპონდენტთა ამჟამინდელი ცოდნა ჰეპატიტის ვირუსის შესახებ დამაკმაყოფილებელია, თუმცა აღსანიშნავია, რომ მათ ეს ცოდნა შეიძინეს მხოლოდ საკუთარი სტატუსის გარკვევისა და პროგრამაში ჩართვის შემდეგ.

დამატებით, რესპონდენტები ხაზს უსვამენ სათემო ორგანიზაციების როლს ელიმინაციის პროგრამის ფუნქციონირებაში. სარისკო ჯგუფის წარმომადგენლები მეტად ენდობიან მსგავსი ტიპის ორგანიზაციებს, რაც დადებითად აისახება როგორც მოცვისა და პროგრამებში ჩართვის, ასევე პაციენტთა რეგულარული ვიზიტებისა და მკურნალობის ბოლომდე მიყვანის მაჩვენებლებზე.

გამოყენებული ლიტერატურა

[1] თ. ვერულავა. ჯანდაცვის პოლიტიკა. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 2016.

[2] Hagan LM, Kasradze A, Salyer SJ, Gamkrelidze A, Alkhazashvili M, Chanturia G, Chitadze N, Sukhiashvili R, Shakhnazarova M, Russell S, Blanton C, Kuchukhidze G, Baliashvili D, Hariri S, Ko S, Imnadze P, Drobeniuc J, Morgan J, Averhoff F. Hepatitis C prevalence and risk factors in Georgia. BMC Public Health 2015;19 (Suppl 3):480.

[3] Bouscaillou J, Luhmann N, Etienne A, Kikvidze T, Bortsvadze T. Harm reduction-based and peer-supported Hepatitis C treatment for people who inject drugs in Georgia. French Agency for Development. Médecins du Monde France. 2018.

[4] World Health Organization. Global Hepatitis Report 2017 [Available from: http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/255016/1/9789241565455-eng.pdf?ua=1. Accessed 19 Jul 2017.]

[5] Hepatitis C among people who inject drugs in Tbilisi, Georgia: An urgent need for prevention and treatment September 2014. The International journal on drug policy 25(5).

[6] ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებლების პოპულაციის ზომის შეფასება საქართველოში, საზოგადოებრივი გაერთიანება „ბემონი“ და საერთაშორისო ფონდი კურაციო, 2014.

თამბაქოს კონტროლის შესახებ კანონის ზემოქმედება ახალგაზრდების მიერ თამბაქოს მოხმარებაზე

მარიამ მუქერია1, ბესო კიკნაძე1, თენგიზ ვერულავა1

1 მეცნიერებათა და ხელოვნების ფაკულტეტი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი

 2 მედიცინის დოქტორი, პროფესორი, ჯანდაცვისა და დაზღვევის ინსტიტუტი

Download PDF

აბსტრაქტი

შესავალი: თამბაქოს მოხმარება ერთ-ერთი გლობალური პრობლემაა, რომელიც მსოფლიოს ნებისმიერ ქვეყანაში ქმნის ჯანმრთელობის სრიოზულ რისკებს. თამბაქოს მოხმარების შეზღუდვის ხელშეწყობის მიზნით, მისი მოხმარება აიკრძალა 2018 წლიდან დახურულ საზოგადოებრივ და სამუშაო ადგილებში, აგრეთვე ზოგიერთი ღია ტერიტორიაზე და საზოგადოებრივ ტრანსპორტში. კვლევის მიზანია თამბაქოს კონტროლის შესახებ კანონის ზემოქმედების შესწავლა სტუდენტთა მხრიდან თამბაქოს მოხმარებაზე. მეთოდოლოგია: თვისებრივი კვლევის ფარგლებში გამოყენებულ იქნა ფოკუს-ჯგუფის მეთოდი. შედეგები: რესპონდენტები ინფორმირებულნი იყვნენ როგორც თამბაქოს მავნებლობის, ასევე კანონში შეტანილი ცვლილებების შესახებ. რესპონდენტთა დიდმა ნაწილმა მოწევა გარდატეხის ასაკში თანატოლების ზეგავლენით დაიწყო, ხოლო მეორე ნაწილმა სტუდენტობის პერიოდში სოციალური სასურველობისა და რაიმე ახლის გასინჯვის ინტრიგით. მწეველი რესპონდენტების ნაწილს არაერთხელ უშედეგოდ უცდია თამბაქოსათვის თავის დანებება, ხოლო მეორე ნაწილმა წარმატებით მოახერხა მავნე ჩვევისგან თავის დაღწევა. რესპონდენტების უმრავლესობა, რომლებმაც მოწევას თავი დაანებეს აღნიშნავს, რომ ამაზე საბოლოო გადაწყვეტილება სწორედ კანონში შესულმა ცვლილებებმა მიაღებინა. როგორც მწეველი, ასევე არამწეველი და წარსულში მწეველი რესპონდენტების დიდი ნაწილი დადებითად აფასებს მიღებულ კანონს და თვლის რომ ეფექტურია, თუმცა, გამონაკლის შემთხვევებში ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეებს არ მოწონთ კანონში შესული ზოგიერთი ცვლილება და თვლიან რომ ეს ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას საერთოდ არ ემსახურება და სულაც არღვევს ადამიანების უფლებებს. დასკვნა: მიზანშეწონილია თამბაქოს მოხმარების შეზღუდვის ღონისძიებების ხელშემწყობა. ამ მხრივ, მისასალმებელია საქართველოში „თამბაქოს კონტროლის შესახებ” კანონის ამოქმედება, რომელიც კრძალავს საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში, კერძოდ, სასწავლო და სხვა სახის დაწესებულებებში თამბაქოს მოხმარებას და რეკლამირებას, ასევე სკოლებთან ახლოს თამბაქოს ნაწარმის გაიყიდვას.

საკვანძო სიტყვები: თამბაქოს მოხმარება, ქცევა.

ციტირება: მარიამ მუქერია, ბესო კიკნაძე, თენგიზ ვერულავა. თამბაქოს კონტროლის შესახებ კანონის ზემოქმედება სტუდენტთა მიერ თამბაქოს მოხმარებაზე. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2019; 5 (2)

The impact of tobacco control law on adolescent smoking

Mariam Mukeria1, Beso Kiknadze1, Tengiz Verulava2

1 Faculty of Sciences and Arts, Ilia State University

2  Doctor of Medicine, Professor, Health and Insurance Institute, Georgia

Abstract

Introduction: Tobacco consumption is one of the global problems that create serious health risks in any country around the world. In order to limit tobacco use, it has been prohibited, Since 2018, in public transport, indoor public and work places, and in several public open areas. The research aims to study the effectiveness of tobacco control legislation on tobacco consumption by students. Methodology: Focus group method has been used within qualitative research. Results: Respondents were informed about the negative health effects of tobacco and all the concerning legislative changes. The majority of respondents started smoking in their teenage years under the impact of smoking peers. While others – seeking new experiences and social sympathy during their bachelor studies. Part of the smoker respondents have repeatedly and unsuccessfully tried to quit, while other part easily disposed of this harmful habit.  The majority of the respondents who quit smoking said that the decision to do so was mostly an effect of the changes made in law. Smokers, non-smokers and ex-smokers positively respond on the adopted law and are sure in its effectiveness. Although, in some cases, participants do not think that new legislation are connected to health improvement, moreover they believe that these changes even violate human rights. Conclusion: It is advisable to support the prevention of tobacco consumption. In this regard, law on tobacco control in Georgia is compliant; as it prohibits tobacco consumption and advertising in public areas, particularly in educational, medical and other institutions, and selling tobacco products near schools as well.

Keywords: tobacco consumption, health, prevention

Quote: Mariam Mukeriia, Beso Kiknadze, Tengiz Verulava. The impact of tobacco control law on adolescent smoking. Health Policy, Economics and Sociology 2019; 5 (2).

შესავალი

თამბაქოს მოხმარება ერთ-ერთი გლობალური პრობლემაა, რომელიც მსოფლიოს ნებისმიერ ქვეყანაში ქმნის ჯანმრთელობის სრიოზულ რისკებს. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის გლობალურად  ყოველწლიურად 8 მილიონი ადამიანი კვდება თამბაქოს მოხმარების შედეგად, აქედან 7 მილიონი თამბაქოს პირდაპირი მოხმარების, ხოლო 1 მილიონზე მეტი ადამიანი პასიური მწეველობის (თამბაქოს მოწევის პროცესში გამოყოფილი მეორადი კვამლის ზემოქმედების) მსხვერპლია [[1]]. მსოფლიოში  მილიარდი ადამიანი თამბაქოს მომხმარებელია, რომელთაგან 80%  განვითარებად ქვეყნებში ცხოვრობს, სადაც თამბაქოსთან დაკავშირებული დაავადებების და სიკვდილის ტვირთი მძიმეა [[2]]. თამბაქოს მოხმარებით განსაკუთრებით გამოირჩევიან მამაკაცები, მოზარდები, დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსის და განათლების ადამიანები [[3], [4], [5]].

თამბაქოს მოხმარება აქტუალური პრობლემაა საქართველოშიც [[6]]. 2016 წელს ჩატარებული „არაგადამდებ დაავადებათა რისკ-ფაქტორების კვლევის“ მონაცემებით [[7]], ზრდასრული მოსახლეობის 31% (მამაკაცების 57% და ქალების 7%) თამბაქოს მომხმარებელია, რაც მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია.

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ შეიმუშავა თამბაქოს კონტროლის ჩარჩო-კონვენცია, რომელიც ძალაში 2005 წლის 27 თებერვალს შევიდა. საქართველომ მოახდინა თამბაქოს კონტროლის ჩარჩო-კონვენციის რატიფიცირება (2005 წ.), რითაც აიღო ვალდებულება ქვეყანაში თამბაქოს კონტროლის კუთხით სრულფასოვანი ღონისძიებების გატარებაზე.

თამბაქოს მოხმარების შეზღუდვის ხელშეწყობის მიზნით, 2017 წლის 17 მაისს საქართველოში მიღებულ იქნა კანონი „თამბაქოს კონტროლის შესახებ”, რომლის მიხედვით, თამბაქოს მოხმარება აიკრძალა 2018 წლის 1 მაისიდან დახურულ საზოგადოებრივ და სამუშაო ადგილებში, აგრეთვე ზოგიერთი ღია ტერიტორიაზე და საზოგადოებრივ ტრანსპორტში. გამონაკლისს მიეკუთვნება მხოლოდ კერძო ბინა, ფსიქიატრიული საავადმყოფო, სამორინე და  სასჯელაღსრულების დაწესებულება. ასევე იკრძალება თამბაქოს ნებისმიერის გზით რეკლამირება, პოპულარიზაცია და სპონსორობა.

აღნიშნულ შეზღუდვებსა და თამბაქოს მოხმარების რეგულირების კუთხით გატარებულ სხვა ცვლილებებს საზოგადოების მხრიდან არაერთგვაროვანი შეფასებები მოჰყვა. დღესაც აქტიურად მიმდინარეობს დისკუსია გატარებული ცვლილებების საჭიროებისა და ეფექტურობის შესახებ.

კვლევის მიზანია თამბაქოს კონტროლის შესახებ კანონის ზემოქმედების შესწავლა სტუდენტთა მხრიდან თამბაქოს მოხმარებაზე.

კვლევის ამოცანებია:

  1. გამოვიკვლიოთ რამდენად ფლობენ ინფორმაციას თამბაქოს მავნებლობის შესახებ
  2. დავადგინოთ როგორი დამოკიდებულება აქვს სტუდენტებს თამბაქოს მოხმარების მიმართ?
  3. დავადგინოთ როგორ აფასებენ სტუდენტები თამბაქოს კონტროლის შესახებ კანონში ცვლილებების შეტანას
  4. შევაფასოთ რამდენად იმოქმედა თამბაქოს კონტროლის შესახებ კანონში ცვლილებების შეტანამ სტუდენტთა მხრიდან თამბაქოს მოხმარებაზე

მეთოდოლოგია

რადგან კვლევა ორიენტირებული იყო სიღრმისეული მონაცემების მიღებასა და დამოკიდებულებების შესწავლაზე ჩატარდა თვისებრივი მეთოდოლოგიის გამოყენებით, კერძოდ კი ფოკუს-ჯგუფის მეთოდით. ფოკუს-ჯგუფმა საშუალება მოგვცა სიღრმისეულად გვეკვლია საკითხი და დავკვირვებოდით რესპონდენტთა არავერბალურ ქცევას, რამაც კვლევისათვის დამატებითი მასალა მოგვაწოდა.

კვლევის ფარგლებში გამოვიყენეთ მიზნობრივი შერჩევა. გენერალურ ერთობლიობას წარმოადგენდა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბაკალავრიატისა და მაგისტრატურის საფეხურის სტუდენტები. სულ გამოიკითხა 14 რესპონდენტი, აქედან 6 იყო მდედრობითი სქესის წარმომადგენელი, ხოლო 8-მამრობითის. მონაწილეების საშუალო ასაკი 20-იდან 24 წლამდე მერყეობდა.

კვლევის ძირითადი ინსტრუმენტი გახლდათ ნახევრად სტრუქტურიზებული ინტერვიუ. არამწეველებისა და ყოფილი ან მოქმედი მწეველებისთვის შემუშავდა განსხვავებული გზამკვლევები, რომლებიც მოიცავდა შემდეგ პუნქტებს: 1) თამბაქოს მავნებლობა 2) თამბაქოს მოხმარება 3) თამბაქოს მოხმარების კონტროლი და სახელმწიფო.

კვლევის ფარგლებში ჩავატარეთ ორი ფოკუს-ჯგუფი, არამწეველი და წარსულში ან ამჟამად მწეველი სტუდენტებისათვის, რადგან გვქონდა განსხვავებული მოსაზრებების შედარების საშუალება, შემდეგ კი თითოეული მათგანისთვის გავაკეთეთ ტრანსკრიფტი, სადაც კონფიდენციალობის დასაცავად თითოეულ რესპონდენტს მივანიჭეთ კოდი. ამ ნედლი მასალის გასაანალიზებლად საჭირო იყო მონაცემების კატეგორიზება და თემატური ანალიზი.

კვლევას გააჩნია კონკრეტული შეზღუდვები. პირველ რიგში, შეზღუდვა უკავშირდება შერჩევას, რესპონდენტთა უმრავლესობა წარმოადგენს ერთი და იმავე ფაკულტეტის სტუდენტებს, რაც არ გვაძლევს მიღებული შედეგების ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტზე განზოგადების საშუალებას. აღსანიშნავია ისიც, რომ კვლევის ფარგლებში ჩატარდა მხოლოდ 2 ფოკუს-ჯგუფი, რაც, ასევე, შესაძლოა გახდეს მონაცემთა გენერალიზებაში ხელის შემშლელი ფაქტორი, შესაბამისად კვლევას აქვს დაბალი გარეგანი ვალიდობა.

მიუხედავად შეზღუდვებისა, კვლევა ღირებულია. იგი მომავალში უფრო დიდი რაოდენობრივი კვლევის დროს გამოყენებული იქნება ინსტრუმენტის შესამუშავებლად, რაც საშუალებას მოგვცემს გავზარდოთ რაოდენობრივი კვლევის შინაგანი ვალიდობა.

შედეგები

ინფორმირებულობა თამბაქოს მავნებლობის შესახებ

როგორც მწეველი, ასევე არამწეველი რესპონდენტები ინფორმირებულნი იყვნენ თამბაქოს მოხმარების რისკების შესახებ. მათი აზრით, თამბაქოს მოხმარება იწვევს ისეთ დაავადებებს როგორებიცაა: ფილტვის კიბო, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები.

„ზოგადად ვიცი, რომ თამბაქო გამოყოფს ბევრ ძალიან მავნე ნივთიერებას, რომელიც ქმნის კარგ გარემოს დაავადების გაჩენისა და გავრცელებისთვის ორგანიზმში“.

ყველა რესპონდენტმა იცოდა თუ რას ნიშნავდა პასიური მწეველი და მათი უმრავლესობა ყოფილა პასიური მწეველი. მწეველი რესპონდენტების გარკვეულ ნაწილს კი თავადაც შეუქმნია მსგავსი სიტუაცია. ისინი ძირითადად პასიური მწევლები ხდებოდნენ მასობრივი თავშეყრის ადგილებში, სტადიონებზე, ბარებსა და ტაქსებში, ასევე კერძო სახლებსა და მანქანებში.

თამბაქოს მოხმარების პირადი გამოცდილება

რესპონდენტების ნაწილმა მოწევა გარდატეხის ასაკში (14-16), ხოლო მეორე ნაწილმა სრულწლოვნობის შემდეგ უნივერსიტეტში ჩაბარებასთან ერთად დაიწყო (19-20).

რაც შეეხება მიზეზებს თუ რატომ დაიწყეს რესპონდენტებმა მოწევა ისინი ამ გადაწყვეტილებას ძრითადად რაიმე ახლისადმი ინტერესსა და სოციალურ სასურველობას უკავშირებენ.

„რაღაცა ახალი იყო, რაღაცა ისეთი იყო ძერსკი, თან საშინელი გემო ჰქონდა, მაგრამ მაინც ძალით ვეწეოდით მე და ჩემი მეგობარი“.

„ერთი ბიჭი მომწონდა, რომელიც ეწეოდა და მოწონდა გოგოები რომ ეწეოდნენ და მაშინ დავიწყე მოწევა, თავიდან ნაფაზსაც ვერ ვურტყამდი და უბრალოდ ბოლს ვუშვებდი ხოლმე, ვითომ ვეწეოდი“.

ზოგი მოწევის დაწყებას ისეთ სოციალურ ჯგუფებს უკავშირებს, როგორიც მეგობრებია.

„ჩემმა სამეგობრო წრემ დაიწყო და მათ ავყევი“.

რესპონდენტთა ნაწილისათვის მოწევა ყურადღების გადატანის საშუალება იყო.

„რაღაც სახის ემოციებს ვდებდი და გადამქონდა სიგარეტზე, ასე ვთქვათ ჩამნაცვლებელი იყო ჩემთვის რაღაც სახის მოთხოვნილებებისა და ემოციების“.

რესპონდენტთა უმეტესობას არაერთხელ უცდია უარი ეთქვა თამბაქოს მოხმარებაზე, მაგრამ რაღაც პერიოდის შემდგომ კვლავ თავიდან იწყებდნენ მოწევას, რასაც სხვადასხვა მიზეზებით ხსნიან.

„მეტი ემოციური დატვირთვა ცხოვრების მიმართ იყო საკმარისი, რომ დამენებებინა მოწევისთვის თავი, თუნდაც სიყვარულიც ყოფილა მიზეზი და შემდგომ, როცა ეს ყველაფერი ქრებოდა ამის შესავსებად თავიდან ვიწყებდი მოწევას“.

ზოგიერთ მათგანს სიგარეტისთვის თავის დანებება სიგარეტის უარყოფითმა მხარეებმა გადააწყვეტინა, როგორებიცაა სუნი, ჯანმრთელობის რისკის ქვეშ დაყენება და ასე შემდეგ, თუმცა მათი ნაწილისთვის ეს მხოლოდ დროებითი აღმოჩნდა.

„დამინებებია თავი რამოდენიმეჯერ სიგარეტის უარყოფითი ზეგავლენის გამო, თუნდაც სუნიც მაღიზიანებდა, ენერგიას მართმევდა, მაგრამ რამოდენიმე თვის მერე დავმთვრალვარ და თავიდან დამიწყია, ასე ხდება ყველა ჯერზე“.

რესპონდენტთა ნაწილმა მოწევას თავი რამოდენიმე თვის წინ დაანებეს და თვლიან, რომ ეს მათი საბოლოო გადაწყვეტილებაა, რადგან ამ პერიოდში არც კი მონდომებიათ ისევ მწეველები გამხდარიყვნენ.

ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეების აზრით, მოწევაზე დიდწილად ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება ჰქონდათ, რაც აისახა ფიზიკურ დამოკიდებულებაშიც.

„ერთხელ მეგობრები წავედით აგარაკზე, სიგარეტი გამითავდა, მაღაზია დაკეტილი იყო. გამთენიისას მოწევა ისე მინდოდა ბიჩოკებს ვეწეოდი რო ფსიქოლოგიურად მოწევის იმიტაცია შემექმნა, დილით როგორც კი გავიღვიძე ეგრევე მაღაზიაში გავვარდი და სიგარეტი ვიყიდე“.

ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეები მოწევას ადარებენ რიტუალს, და გამოყოფენ ისეთ სოციალურ სიტუაციებს, სადაც მწეველი ადამიანისთვის მოწევა უბრალოდ ჩვევაა და სხვა არაფერი. მაგალითად: ნერვიულობა, ყავის დალევასთან ერთად მოწევა, ალკოჰოლური სასმლის დალევასთან ერთად მოწევა და ა.შ.

„ფსიქოლოგიურია, რადგან როგორც ვიცი მწეველ ადამიანს 6-7 ღერი სჭირდება დღეში ფიზიკური დამოკიდებულების შემთხვევაში და დანარჩენი ძაან ფსიქოლოგიურია იმიტომ, რომ რაღაც მოქმედებებთან ვაკავშირებთ მაგალითად პირადად მე რომ გამოვალ სახლიდან უნდა მოვწიო მინდა არ მინდა ვეწევი ხოლმე“.

მწეველების მიმართ დამოკიდებულება

არამწეველთა და მწეველთა უმრავლესობას თანაბრად არ მოსწონთ როდესაც სხვა მოიხმარს თამბაქოს.

„სხვათაშორის სხვების  სუნიც კი მაღიზიანებს. სხვა რო მოიხმარს თამბაქოს მაგის სუნი უფრო მაღიზიანებს ვიდრე მე რო ვეწევი“.

ასევე ისინი თანხმდებიან იმაზეც, რომ მოწევა ცუდია არამარტო გამაღიზიანებელი სუნის ან ჯანმრთელობის საფრთხის გამო არამედ საჯაროდ მოწევით მწეველი ადამიანები ცუდ მაგალითს აძლევენ სხვებს, რამაც შესაძლოა სხვასაც უბიძგოს მსგავის ქმედებისკენ. მხოლოდ ერთი რესპონდენტი აღნიშნავს, რომ მოწონს როდესაც სხვა მოიხმარს თამბაქოს, მაგრამ მისი დამოკიდებულება განსაზღვრულია დემოგრაფიული მახსიათებლით, კერძოდ მწეველის სქესით.

„ძალიან მომწონს გოგო რო სიგარესტს ეწევა თუ უხდება გოგოს ძალიან სექსუალურია“.

საპასუხოდ კი გამოკითხულთა მცირე ნაწილს პირიქით სწორედ ქალის მხრიდან მოწევა აღიზიანებს ყველაზე მეტად.

„აუ არ ვიცი, ახლა შეიძლება თქვან ჩამორჩენილიაო, მარა ქალი რო ეწევა განსაკუთრებით მაღიზიანებს, იმიტო კი არა რო აი რას კადრულობს, არა მომავალი დედაა და ჯანმრთელობის საფრთხის ქვეშ ჩაგდება უფრო არ ეპატიება, ვიდრე კაცს“.

გამოკითხულთა უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ  განსაკუთრებით აღიზიანებთ, როცა თამბაქოს მომხმარებლები არასრულწლოვნები არიან და ცდილობენ გარკვეული ზომების მიღებასაც.

„როცა მაღაზიაში არასწრულწლოვანი მთხოვს, რომ სიგარეტი ვუყიდო რადგან თვითონ ვერ ყიდულობს, ძალიან ვბრაზდები და არა მარტო უარით ვისტუმრებ, ხურდაში ვმოძღვრავ კიდეც,  რადგან როგორც მწეველმა ყველაზე კარგად ვიცი რა საზიზღრობაცაა მოწევა“.

თამბაქოს მოხმარებაზე მოქმედი ფაქტორები

ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეთა აზრით, თამბაქოს მოხმარებაზე უამრავი ფაქტორი მოქმედებს. რესპონდენტთა აზრით, ყველაზე მეტად თამბაქოს მოხმარებას ხელს უწყობს სოციალური გარემო, პასიური მწეველობა, მიმბაძველობა და ა.შ. მათ შორის, შესაძლოა სოციალური გარიყულობაც გამოიწვიოს

„დასვენების დროს, რომ ვიღაცეები ერთად გადიან სადღაც ჯგუფად, თუ არ ეწევი, შეიძლება უცებ თავი გარიყულად იგრძნო.“

ასევე მოქმედებს სტრესი და არაჯანსაღი გარემო.

თამბაქოს მოხმარების პრევენციაზე გავლენას ახდენს ჯანსაღი ცხოვრებისა და თამბაქოს მვნებლობის შესახებ წარმოებული პიარ კამპანიები, თამბაქოს საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში მოხმარებაზე დაწესებული ჯარიმები, თამბაქოს ფასის ზრდა, თამბაქოს შეფუთვაზე დატანილი ფოტოები და ა.შ. თუმცა, რესპონდენტების უმრავლესობის აზრით სიგარეტის ფასის ზრდა არ არის კარგი პრევენციის საშუალება, რადგან ვინც სიგარეტზეა დამოკიდებული ძვირსაც იხდის ან სულაც მას ანაცვლებს ალტერნატიული საშუალებით მაგალითად თუთუნით.

თამბაქოს მოხმარების კონტროლი და სახელმწიფო

თამბაქოს კონტროლის კანონში შესულ ცვლილებებს რესპონდენტთა ნაწილი გუგული მაღრაძის კანონის სახელით იცნობს. ისინი მეტ-ნაკლებად ინფორმირებულები არიან თუ რა აკრძალვები მოჰყვა ამ კანონს და როგორი სანქციებით დაისჯება კანონდარღვევა.

„ვიცი რომ ბარებში მოწევა არ შეიძლება, ასევე სტადიონებზე, უნივერსიტეტების ეზოებში და ტრანსპორტში“.

„მე რადგან ვეწევი და ყველა ცვლილება ვიცი ასე თუ ისე,  ყველაზე შესამჩნევია სიგარეტის ახალი შეფუთვები“.

„მე არ ვარ მწეველი მაგრამ ვიცი რასაც მოიცავს ეს კანონი, თან ისედაც ეტყობა უნივერსიტეტის ეზოები დაცარიელდა“. 

რესპონდენტები ასევე ფლობდნენ ინფორმაციას თუ რომელი რიცხვიდან შევიდა აკრძალვები ძალაში და ასევე იმასაც თუ დამატებით რა რეფორმების გატარება იგეგმება.

რაც შეეხება უშუალოდ შეფასებებს რესპონდენტთა ნაწილი დადებითად აფასებს ამ ცვლილებებს და თვლის, რომ მოკლედ დროშიც პოზიტიური შედეგი შესამჩნევია. არამწეველ რესპონდენტთა თითქმის სრული უმრავლესობა ყველა ცვლილებას პოზიტიურად აფასებს და მიაჩნია, რომ ასე მათი უფლებები აღარ დაირღვევა და მათ ჯანმრთელობას ნაკლები ზიანი მიადგება.

„ძალიან მომწონს ეს კანონი რაა, განსაკუთრებით ის ნაწილი ბარებში რო არ უნდა მოწიო. კონცერტებზე, რომ მივდიოდი შებოლილი მოვდიოდი იქედან სიგარეტის სუნად ვყარდი და პალტოდან 1 კვირა ვერ გამყავდა სუნი, ეგ სუნი რო არ ამივიდეს და ეგ კვამლი რო არ ვყლაპო მაგიტო არ ვეწევი და მაიძულებდნენ მეყლაპა“.

თუმცა არამწეველი რესპონდენტების უმცირესობა (მხოლოდ 2 რესპონდენტი) თვლის, რომ ადამიანის თავისუფლების დარღვევაა მსგავსი ცვლილებები.

„მე არ ვარ მწეველი, მაგრამ მგონია რომ მწეველი ადამიანების უფლებებს ვარღვევთ რა, ადრე თუ არამწეველთა უფლებები ირღვეოდა ახალა პირიქითაა ის ადამიანი, რომელიც ეწევა და შედის ბარში იქ იხდის ფულს ღირსია, რომ თავი იგრძნოს კომფორტულად რაღაცნაირად უნდა დავაბალანსოთ ეს თემა“.

რაც შეეხება მწეველ ან წარსულში მწეველ რესპონდენტებს აქ აზრი ორად გაიყო მათ ნაწილს მოსწონს გატარებული ცვლილებები და აღნიშნეს, რომ ეს აკრძალვები დაეხმარათ თავი დაენებებინათ ან შეემცირებიანათ თამბაქოს მოხმარება.

„ჯერ ფასი მოემატა ძალიან სიგარეტს და ვიფიქრე ნაკლებს მოვწევთქო თან სამსახურში ადრე სამზარეულოში ვეწეოდი და ეხლა მე-5 სართულიდან ქვევით სიარული ყველა საათში მეზარება. ამიტომ გაცილებით ნაკლებს ვეწევი“.

,,ყველაზე მეტს ვეწეოდი ხოლმე დალევის დროს ბარში და ახლა გარეთ გასვლა ისეთ დისკომფორტს მიქმნის გაცილებით ნაკლებს ვეწევი“.

ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეებს შორის აღმოჩდნენ ისეთებიც, ვინც მოწევას თავი სწორედ ამ რეგულაციების გამო დაანება.

„6 თვეა საერთოდ არ მომიწევია, სიგარეტი იმდენად გაძვირდა დავფიქრდი რაში ვყრიდი ფულს, მერე ვარჯიში დავიწყე და სურვილიც ნელ-ნელა დამეკარგა“.

თუმცა აღნიშნულს მოსაზრებას ყველა არ იზიარებს. რესპონდენტთა ნაწილი ფიქრობს, რომ ეს ცვლილებები უშედეგოა და მხოლოდ მოსახლეობის უფრო გაღარიბებას ემსახურება.

„ოღონდ თვითონ იშოვონ ფული მაგ სიგარეტებით და სულ არ აინტერესებთ მოსახლეობის ჯანმრთელობა“.

„მე, მაგალითად, თუთუნზე გადავედი. რა მნიშვნელობა აქვს ახლა ჩემი ფილტვებისთვის თუთუნს მოვწევ თუ სიგარეტს ორივე არ მავნებს?“

საბოლოო ჯამში რესპონდენტთა უმრავლესობა მაინც დადებითად აფასებს  გატარებულ ცვლილებებს და იმედოვნებს, რომ ეს პოზიტიურად იმოქმედებს ჯანსაღი ცხოვრების სტილის დამკვიდრებაზე და შეამცირებს ისეთი დაავადებების რისკს რასაც თამბაქოს მოხმარება იწვევს.

დასკვნა

შესაჯამებლად შეიძლება ითქვას, რომ რესპონდენტები ინფორმირებულნი იყვნენ როგორც თამბაქოს მავნებლობის, ასევე კანონში შეტანილი ცვლილებების შესახებ. მათი დიდი ნაწილი გამხდარა საზოგადოებრივ თავშეყრის ადგილებში პასიური მწეველი. რაც შეეხება უშუალოდ მწეველ ან წარსულში თამბაქოს მომხმარებელ რესპონდენტებს, მათმა დიდმა ნაწილმა მოწევა გარდატეხის ასაკში თანატოლების ზეგავლენით დაიწყო, ხოლო მეორე ნაწილმა სტუდენტობის პერიოდში სოციალური სასურველობისა და რაიმე ახლის გასინჯვის ინტრიგით.

მწეველი რესპონდენტების ნაწილს არაერთხელ უშედეგოდ უცდია თამბაქოსათვის თავის დანებება, ხოლო მეორე ნაწილმა წარმატებით მოახერხა მავნე ჩვევისგან თავის დაღწევა. რესპონდენტების უმრავლესობა, რომლებმაც მოწევას თავი დაანებეს აღნიშნავს, რომ ამაზე საბოლოო გადაწყვეტილება სწორედ კანონში შესულმა ცვლილებებმა მიაღებინა.

აღსანიშნავია ისიც, რომ ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეების უმრავლესობას აღიზიანებს, როდესაც სხვა მოიხმარს თამბაქოს და რიგ შემთხვევებში ეს დამოკიდებულება განპირობებულია სქესით. მაგალითად არ მოწონთ ქალის მხრიდან თამბაქოს მოხმარება, ამის საპირისპიროდ კი ერთმა რესპონდენტმა აღნიშნა, რომ მიესალმება, როდესაც ქალი მოიხმარს თამბაქოს.

რაც შეეხება კანონს, როგორც მწეველი ასევე არამწეველი და წარსულში მწეველი რესპონდენტების დიდი ნაწილი დადებითად აფასებს მას და თვლის რომ ეფექტურია, თუმცა, გამონაკლის შემთხვევებში ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეებს არ მოწონთ კანონში შესული ზოგიერთი ცვლილება და თვლიან რომ ეს ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას საერთოდ არ ემსახურება და სულაც არღვევს ადამიანების უფლებებს.

გამოყენებული ლიტერატურა

[1] WHO (2018). Tobacco, Key facts. World Health Organization. [Link]

[2] Hosseinpoor, A. R., Parker, L. A., Tursan d’Espaignet, E., & Chatterji, S. (2011). Social determinants of smoking in low- and middle-income countries: results from the World Health Survey. PloS one, 6(5), e20331. [PMC]

[3] Bergman, A. W. Caporaso, N. Cigarette smoking. journal of the national cancer Institute, 1999; 91 (16)

[4] მარიამ კახეთელიძე, ქეთევან წულაძე, მარიამ ხალიბაური, მარიამ შაქარიშვილი. თამბაქოს მომხმარებელთა ქცევის პატერნებისა და ინფორმირებულობის დონის კვლევა. IV სამეცნიერო კონფერენციის „ჯანდაცვის პოლიტიკის, ეკონომიკისა და სოციოლოგიის აქტუალური საკითხები“ შრომების კრებული. თბილისი, 2018.

[5] დავით ნემსაძე, თენგიზ ვერულავა. თამბაქოს მოხმარების დაწყებაზე მოქმედი ფაქტორები ახალგაზრდებში. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2019; 5 (2).

[6] ვერულავა თ. ჯანდაცვის პოლიტიკა. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი. თბილისი 2016.

[7] ჯანმრთელობის დაცვა, სტატისტიკური ცნობარი, საქართველო 2016. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი 2017.

Posted by: burusi | July 17, 2019

picture6 - Copy (2)

ჯანდაცვის პოლიტიკის ინსტიტუტი

Health Policy Institute

 V სამეცნიერო კონფერენცია

V Scientific Conference

 

ჯანდაცვის პოლიტიკის, ეკონომიკისა და სოციოლოგიის აქტუალური საკითხები

Actual Issues of Health Policy, Economics and Sociology

 

შრომების კრებული

2

Proceedings of Conference

 

 

სარჩევი

ნათია შენგელიძე – მედიცინის სტუდენტების სამედიცინო პროფესიებისადმი აღქმა

ბუცხრიკიძე სალომე, გიუნაშვილი მართა – ოჯახის ექიმთან მიმართვიანობის პრობლემები

ბაგრატი დეისაძე, თაკო გაბუნია – ცეფტრიაქსონი და მისი შემცვლელები – ფასობრივი სტრუქტურა

ბიბილაშვილი ანანო, კანაშვილი რუსუდანი – სექსუალური განათლება საქართველოში და რეპროდუქციული ცხოვრება არასრულწლოვანებში

 მარიამ დეკანოსიძე, მეგი ჟვანია – მოხუცთა თავშესაფრის გამოწვევები საქართველოში

თორნიკე კარკუჩაშვილი, მჭედლიშვილი ნიკა – მშენებარე ობიექტების რეგულირების პრობლემები

შოთა ოტიაშვილი, მარიამ თოდუა – ინტერნეტიდან მიღებული ინფორმაცია და ექიმ-პაციენტის ურთიერთობა

ქრისტინე ლომიძე, მარიამ ჯოლოხავა, ნინო კანდელაკი – სამსახურეობრივი სტრესი პედაგოგიურ საქმიანობაში

ანა გოშაძე, ვახტანგ ნატროშვილი, სალომე გურაშვილი, სოფიო ღლონტი – კლინიკური სიკვდილის შემდგომი ორგანოთა დონაციის პრობლემები საქართველოში

ნინო აბრამიშვილი, ირინე ახობაძე, ნინო კოხრეიძე, ლევან გამყრელიძე – ოჯახის ექიმის ნდობა სტუდენტებში

 

შრომათა კრებულის PDF ვერსია

Older Posts »

Categories

%d bloggers like this: