ევროკავშირის შრომის ბაზარზე დაშვების წინაპირობები და საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების შესახებ შეთანხმება

ნონა გელიტაშვილი

ეკონომიკის დოქტორი, თბილისის ჰუმანიტარული სასწავლო უნივერსიტეტის პროფესორი

2016 წლის 1 ივლისიდან, ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმების ძალაში შესვლის შემდეგ, საქართველოს მოქალაქეებს, ევროკავშირის წევრი ქვეყნების მოქალაქეების მსგავსად, შეუძლიათ ფუნდამენტური თავისუფლებების რეალიზება, თუმცა, – არა სრულყოფილად. 2017 წლის 28 მარტიდან უკვე ამოქმედდა ევროკავშირთან უვიზო მიმოსვლა, რაც 4 ფუნდამენტური თავისუფლებიდან ერთ-ერთის – ადამიანთა თავისუფალი მოძრაობის შემადგენელი ნაწილია. კერძოდ, ქართველებს ახლა უკვე შეუძლიათ, მხოლოდ ბიომეტრიული პასპორტებით, შენგენის ტერიტორიაზე ევროკავშირის ვიზის გარეშე შესვლა. მაგრამ სავიზო რეჟიმის ლიბერალიზაცია გულისხმობს მხოლოდ იმას, რომ საქართველოს მოქალაქეებს ვიზის გარეშე შეუძლიათ გამგზავრება და ევროკავშირში დარჩენა არაუმეტეს  90 დღისა 180 დღის განმავლობაში. [1]

საქართველოს სავიზო რეჟიმის ლიბერალიზაციის წინადადება 2016 წლის 9 მარტს გამოქვეყნდა. კომისიამ დაასკვნა, რომ ქვეყანამ შეასრულა ყველა მოთხოვნა სავიზო რეჟიმის გაუქმების შესახებ. თუმცა, დროის ლიმიტის დაწესება უკვე მიგვანიშნებს იმაზე, რომ გადაადგილების უფლება არ ნიშნავს ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში ხანგრძლივად ცხოვრებისა და დასაქმების უფლებასაც. ეს შეზღუდვა გაურკვეველი ხანგრძლივობით დაწესდა და, სავარაუდოდ, ის მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიცვლება, თუკი საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ურთიერთობები ახალ ეტაპზე გადავა.

გადაადგილების თავისუფლება არის უფლება, რომლითაც შეუძლია ისარგებლოს ევროკავშირის ნებისმიერმა მოქალაქემ და წარმოადგენს ერთ-ერთს ევროკავშირის ოთხი ფუნდამენტური თავისუფლებიდან.  ევროკავშირის ყველა მოქალაქეს უფლება აქვს, თავისუფლად გადაადგილდეს ევროკავშირის ფარგლებში, შევიდეს და ცხოვრობდეს ნებისმიერ სხვა წევრ სახელმწიფოში. ეს უფლება გარანტირებულია ევროკავშირის ხელშეკრულების მე-18 მუხლით. [2] ოთხი ფუნდამენტური თავისუფლების განსახორციელებლად აუცილებელია ქვეყანაში არსებული კანონების ევროკავშირის კანონმდებლობასთან ჰარმონიზაცია.

ფუნდამენტური თავისუფლებების ადრესატები ძირითადად წევრი სახელმწიფოები არიან. ევროკავშირის ტერიტორიაზე თავისუფალი გადაადგილების უფლება ძალაში შევიდა 1993 წლიდან. ადამიანთა თავისუფალი მოძრაობა ევროკავშირის ტერიტორიაზე გულისხმობს საზღვრებზე კონტროლის გაუქმებას, უვიზო მიმოსვლას, ქვეყანაში შესვლის და თავშესაფრის მიღების, ასევე სამუშაო ნებართვის გარეშე დასაქმებისა და ბიზნესის წარმოების ან ფილიალის გახსნის თავისუფლებას.  ევროკავშირში ახლად გაწევრიანებული ქვეყნებისთვის გარკვეული შეზღუდვები არსებობს, რაც ჩვეულებისამებრ, 6-7 წლამდე გრძელდება. თუმცა, ყველა შემთხვევა ფაქტობრივად უნიკალურია, რადგან კონკრეტული ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების დონიდან, მოსახლეობის რაოდენობიდან და ადგილმდებარეობიდან გამომდინარე, ინდივიდუალური სქემების შემუშავება ხდება.

ოთხმოცდაათიანი წლების დასაწყისში, CEC (Central and Eastern European Countries), ანუ ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებმა – უნგრეთმა (1991), პოლონეთმა (1991), რუმინეთმა (1993), ბულგარეთმა (1993), ჩეხეთის რესპუბლიკამ (1993), სლოვაკეთმა (1993), ბალტიისპირეთის სამმა სახელმწიფომ – ესტონეთმა, ლიტვამ და ლატვიამ (1995), ასევე სლოვენიამ (1996) – ევროპის ხელშეკრულებების სახით გააფორმეს ევროკავშირთან ე.წ. სწრაფი და ყოვლისმომცველი ასოცირების ხელშეკრულებები. ევროკომისიის მიგრაციის მართვის დირექტორატის ხელმძღვანელის – მარტინ შიფერის თქმით, აღნიშნული შეთანხმების მიუხედავად, რაც გულისხმობდა ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების მომზადებას ევროკავშირში გასაწევრიანებლად, სამუშაო ძალის თავისუფალ გადაადგილებასთან დაკავშირებით არანაირი ხელშესახები გარანტიები არ არსებობდა, გარდა იმისა, რომ სამუშაო ადგილებზე იკრძალებოდა   სამართლებრივ საფუძვლებზე უკვე დასაქმებული ადამიანების დისკრიმინაცია. [3, გვ.194]

გერმანელი პოლიტიკოსის – ჰანს პეტერ ულის კომენტარების თანახმად, პოლონეთის, რუმინეთის, ბულგარეთის, სლოვაკეთის, ჩეხეთის, უნგრეთის, ასოცირების შესახებ შეთანხმების შესახებ: „დაინტერესებულ მოქალაქეებს აქვთ უფლება, იყვნენ თვითდასაქმებულნი და შექმნან და მართონ კომპანიები, კერძოდ, ისეთი კომპანიები, რომლებსაც ისინი რეალურად გააკონტროლებენ“. [3, გვ.70]

1957 წელს ევროპის თანამეგობრობის (EC – European Community) შექმნის შემდეგ, ევროკავშირის წევრი ქვეყნების მოქალაქეებს აქვთ სრული უფლება, იცხოვრონ და იმუშაონ სხვა წევრ სახელმწიფოებში. კაპიტალისა და საქონლის შეუფერხებელი ტრანსპორტირებისა და მომსახურების გაწევის გარდა, პირთა თავისუფალი მოძრაობა ყოველთვის ცენტრალურ  როლს ასრულებდა ევროკავშირის ძალისხმევაში, რათა შექმნილიყო ერთიანი ბაზარი ყველა წევრი სახელმწიფოსთვის. თუმცა, გერმანიისა და ავსტრიის ზეწოლის გამო, რომლებიც გაწევრიანების ყველაზე დიდი რაუნდის ხელშეკრულების ხელმოწერამდე, ჯერ კიდევ 2003 წელს, ხედავდნენ იმის საფრთხეს, რომ პოლონეთიდან, ჩეხეთიდან, უნგრეთიდან და სხვა პოსტსოციალისტური ქვეყნებიდან მათი მიმართულების მიგრაციის დიდი ნაკადები დაიძვრებოდა, ახალი წევრი ქვეყნების თავისუფალი მოძრაობის პრინციპი შეიზღუდა 2011 წლამდე. ცხრილში 1 ნაჩვენებია გარდამავალი ღონისძიებების ვადები:

ცხრილი 1. ევროკავშირის შრომის ბაზარზე ახალი წევრი სახელმწიფოების დაშვების ფაზების მიმოხილვა (2 + 3 + 2)

Picture2

2004 წლის 1 მაისს, კვიპროსთან და მალტასთან ერთად,  ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის რვა ქვეყანა:  ჩეხეთის რესპუბლიკა, პოლონეთი, სლოვაკეთი, უნგრეთი, ესტონეთი, ლატვია, ლიტვა და სლოვენია შეუერთდა ევროკავშირს. ეს იყო ისტორიული თარიღი – ევროკავშირის გაფართოების ყველაზე დიდი რაუნდით ევროპის გაყოფის დასასრული პოლიტიკურად დადასტურდა და ევროპის კონტინენტის ინტეგრაცია საგრძნობლად დაწინაურდა.

თუმცა, ადამიანების თავისუფალი გადაადგილება ინტეგრაციის საწყის ეტაპზე გამოირიცხა. ევროკავშირმა დამატებით შემოიღო  გარდამავალი შეთანხმებები  ახალ წევრი ქვეყნებიდან მოქალაქეთა მიღების თაობაზე. ამან საშუალება მისცა ძველ წევრ ქვეყნებს, დაახლოებით შვიდი წლის მანძილზე შეეზღუდათ  ახალი წევრი სახელმწიფოებისთვის სამუშაო ძალის  თავისუფალი გადაადგილება. მალტასა და კვიპროსს დაუყოვნებლივ მიენიჭათ გადაადგილების თავისუფლება, მათი მცირე მოსახლეობისა და შედარებით ძლიერი ეკონომიკის გამო.

    სამუშაო ძალის თავისუფალი გადაადგილების გარდამავალი პერიოდი საკმაოდ განსხვავებული იყო წევრი სახელმწიფოების მიხედვით. დიდმა ბრიტანეთმა, ირლანდიამ და შვედეთმა გაწევრიანების შემდეგ დაუყოვნებლივ გახსნეს რვა ახალი წევრი ქვეყნის მოქალაქეებისთვის შრომის ბაზრები. 2006 წლიდან, გარდამავალი პერიოდის მეორე ეტაპზე, სხვა წევრ სახელმწიფოთა უმრავლესობამ უკვე დაუშვა გადაადგილების თავისუფლება. მხოლოდ გერმანიამ და ავსტრიამ ამოწურეს მაქსიმალური შვიდწლიანი გარდამავალი პერიოდი. ძველი ევროკავშირი-15-ის ქვეყნებიდან მათ ყველაზე გვიან მიიღეს გადაწყვეტილება შრომის ბაზრის გათავისუფლების შესახებ. ფედერალური მთავრობა შიშობდა, რომ გაზრდილი შრომითი მიგრაცია  შრომის ბაზარზე უფრო მეტ ზეწოლას და ხელფასების შემცირებას გამოიწვევდა. [4]

    2011 წლის 1 მაისს გერმანიის შრომის ბაზარი სრულად გაიხსნა რვა ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნისთვის. მოსალოდნელი იყო, რომ შრომითი მიგრაციის ზრდა გერმანიის შრომით ბაზარზე კვალიფიციურ მუშახელზე გაზრდილ მოთხოვნას დააკმაყოფილებდა.

    გერმანიის სტატისტიკურმა სამსახურმა, იმავე 2011 წლის აპრილში, ჩაატარა მოსახლეობის გამოკითხვა შრომის ბაზრის გათავისუფლების საკითხზე. კითხვა შემდეგნაირად იყო დასმული: „მიესალმებით თუ არა იმ ფაქტს, რომ 2011 წლის 1 მაისიდან აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების უმრავლესობამ შეიძლება გერმანიაში შეზღუდვების გარეშე მიიღოს მუშაობის უფლება?“ რესპოდენტების 64%-მა დააფიქსირა უარყოფითი პასუხი, 22% დადებითად გამოეხმაურა აღნიშნულ ფაქტს, 11%-ისთვის სულერთი იყო, რას მოიტანდა ეს გადაწყვეტილება, 3%-მა კი უბრალოდ არ იცოდა, რა პასუხი გაეცა დასმულ შეკითხვაზე. [5]

მიუხედავად არსებული შეზღუდვებისა და დასაქმების თვალსაზრისით გარანტიების ნაკლებობისა, EU8-ის ქვეყნებიდან EU15-ის ყველაზე განვითარებულ ქვეყნებში, განსაკუთრებით დიდ ბრიტანეთსა და გერმანიაში, 2005-2013 წლების განმავლობაში მიგრაციული ნაკადების არნახული ზრდა დაფიქსირდა (იხ. ნახ.1).

ნახ. 1. მიგრაციული ნაკადები EU8-ის ქვეყნებიდან EU15-ის ქვეყნებში (რაოდ.1000)

Picture1

წყარო: The European Union Labour Force Survey (EU LFS) based data, 2014.

განსხვავება საქართველოსა და აღმოსავლეთ ევროპის პოსტსოციალისტურ ქვეყნებს შორის იმაში მდგომარეობს, რომ ჯერ კიდევ 1990-იან წლებში, ევროკავშირის მიერ ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის რვა ქვეყანასთან ხელშეკრულებების გაფორმების საწყის ეტაპზევე, ცხადი იყო, თუ რა ნაბიჯები მოჰყვებოდა შემდგომში ასოცირების ხელშეკრულებას. საქართველოს შემთხვევაში კი, პირიქით, ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ასოცირების შესახებ შეთანხმების ყველა მოთხოვნის დაკმაყოფილების მომდევნო ეტაპი ევროკავშირში გაწევრიანება იქნება.

ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმება არეგულირებს საქართველოს მოქალაქეებისთვის ევროკავშირის ტერიტორიაზე თავისუფალი მოძრაობის საკითხებს. კერძოდ, აღნიშნული შეთანხმების მე-4 ნაწილი – „ფიზიკური პირების დროებითი წარმომადგენლობა საქმიანი მიზნებისთვის“ – შეეხება მხარეების მიერ გატარებულ ზომებს მათ ტერიტორიებზე ძირითადი პერსონალის, სტაჟიორების, ბიზნესის გამყიდველების, საკონტრაქტო მომსახურების მიმწოდებლების და დამოუკიდებელი პროფესიონალების შესვლასთან და დროებით ყოფნასთან დაკავშირებით.  [6, გვ.144]

აღნიშნული მე-4 ნაწილის 92-ე მუხლის – “პროფესიონალების” თანახმად, და შეთანხმების XIV-D და XIV-H დანართების შესაბამისად, მხარეებმა უნდა დართონ ნება მათ ტერიტორიაზე მეორე მხარის დამოუკიდებელ პროფესიონალებს მომსახურების მიწოდებაზე, ამ მუხლის მე-2 პუნქტით განსაზღვრული პირობების გათვალისწინებით.

კიდევ უფრო საყურადღებოა იმავე მე-4 ნაწილის 89-ე მუხლი – „ძირითადი პერსონალი და სტაჟიორები“, სადაც ნათქვამია შემდეგი:

იმ სექტორებში, სადაც ვალდებულება აღებულია ამ თავის მე-2 ნაწილის (დაფუძნება) და ამ შეთანხმების XIV-A და XIV-E დანართებით ან, ამ შეთანხმების XIV-C და XIV-G დანართებით განსაზღვრული დათქმების შესაბამისად, თითოეულმა მხარემ უნდა დართოს ნება მეორე მხარის მეწარმეებს, რომ მათ, მათ მიერ დაფუძნებულ მეწარმე სუბიექტში დაასაქმონ ამ მეორე მხარის ფიზიკური პირები, სადაც, ეს დასაქმებულები წარმოადგენენ ძირითად პერსონალს ან სტაჟიორებს, წინამდებარე შეთანხმების 88-ე მუხლის შესაბამისად. ძირითადი პერსონალის ან სტაჟიორების დროებითი შემოსვლა და დროებითი ყოფნა შესაძლებელია პერიოდით, რომელიც არ აღემატება 3 წელიწადს კორპორაციის შიგნით გადაადგილებული პირებისათვის, 90 დღეს ნებისმიერ 12-თვიან პერიოდში ბიზნეს ვიზიტორებისათვის დაფუძნების მიზნით და 1 წელიწადს სტაჟიორებისათვის. [6, გვ.149]

გრძელვადიან პერსპექტივაში, „სიღარიბის მიგრაციის“ შეჩერება ან აღმოფხვრა შესაძლებელია მხოლოდ ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებით წარმოშობის ქვეყნებში. ასოცირების შესახებ შეთანხმება და DCFTA (ღრმა და ყოვლისმომცმველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შეთანხმება) უზრუნველყოფს საქართველოსა და ევროკავშირს შორის მჭიდრო პოლიტიკურ ასოცირებასა და ეკონომიკურ ინტეგრაციას. იგი ითვალისწინებს სავაჭრო ბარიერების გაუქმებას და კანონმდებლობის დაახლოებას, აგრეთვე – acquis communautaire-ის 80%-ის მიღებით საქართველოს ინტეგრაციას ევროპის შიდა ბაზარზე. ყოველივე ამან კი საქართველოში  სათანადო წინაპირობები უნდა შექმნას ევროკავშირის შრომის ბაზრის უფრო მეტად გახსნისთვის.

ბიბლიოგრაფია

  1. The European Council. Press releases 05/10/2016. Visas: Council agrees its negotiating position on visa liberalisation for Georgia
  2. Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union. This is the version of the 1992 Maastricht Treaty on European Union(TEU), originally in force from 1 November 1993 (entry into force of this form: 1 December 2009), as amended by the Treaty of Amsterdam, Treaty of Nice, Treaty of Lisbon and accession treaties to the European Union of 1994, 2003 and 2005.

http://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2016/10/05/visas-georgia/

  1. Hailbronner, Kay (Hrsg.). 30 Jahre Freizügigkeit in Europa. Beiträge anläßlich des Symposiums vom 3.-5.Dezember 1997 in Konstanz. C.F. Müller Verlag. Heidelberg. 1998.
  2. Freizügigkeit für osteuropäische Arbeitnehmer. Arbeitnehmerfreizügigkeit (29.04.2011). Bundeszentrale für politische Bildung.
  3. გერმანიის სტატისტიკური სამსახურის პორტალი. https://de.statista.com/statistik/daten/studie/183219/umfrage/meinung-zur-freizuegigkeit-fuer-arbeitskraefte-aus-osteuropa/
  4. ასოცირების შესახებ შეთანხმება ერთის მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებსა და მეორეს მხრივ, საქართველოს შორის.

Preconditions for access to the EU labor market and the EU-Georgia Association Agreement

Nona Gelitashvili

Doctor of Economics, Professor of Tbilisi Humanitarian Teaching University

             Abstract 

Freedom of movement is a right that belongs to every EU worker and is one of the four fundamental freedoms of the European Union. Every citizen of the Union has the right to move freely within the European Union, to enter and reside in any other Member State. This right is guaranteed by Article 18 of the EC Treaty.

Addressees of the fundamental freedoms are mainly the Member States. In the European Union, the free movement of persons has been guaranteed since 1993 as one of the four fundamental freedoms, in addition to the free movement of goods, the freedom to provide services and the free movement of capital. The free movement of persons includes freedom of movement for workers and freedom of establishment.

Freedom of movement means the abolition of residence and work permit requirements, as well as the abolition of personal checks at the borders, or visa-free movement. For the new accession countries of the EU there were some restrictions up to 6-7 years. In order to realize these freedoms, it is often necessary to harmonize the laws.

From 2016, following the entry into force of the Association Agreement with the EU, Georgia will be able to implement these fundamental freedoms, but not completely. Georgians can enter the Schengen area of ​​the EU from 28 March 2017 without a visa and only with biometric passports.

The difference between Georgia and the Eastern European post-socialist countries, which started agreements with the EU in 1990 years, is that it was clear from the beginning which steps would follow after the association agreement. However, in the case of Georgia it is less likely that at the end of the satisfying all requirements of the association agreement membership in the EU will follow.

 

Advertisements

საზოგადოება, როგორც დამატებითი სტრეს ფაქტორი განქორწინებულ ქალებში

თამთა ჭიჭინაძე და სალომე მუშტაშვილი – ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის სოციოლოგიის მიმართულების მაგისტრანტები.

ხელმძღვანელი – თენგიზ ვერულავა, მედიცინის აკადემიური დოქტორი, პროფესორი.

ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, No 4.

შესავალი

საქართველოში ჯერ კიდევ ძლიერია სტერეოტიპული შეხედულებები განქორწინებული ქალების მიმართ. UNDP-ის 2013 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ საერთო ჯამში, განქორწინებისადმი შეუწყნარებლობა საკმაოდ ძლიერია და მოსახლეობის ნახევარზე მეტი მას გაუმართლებლად მიიჩნევს. [1]

განსაკუთრებით საკითხი რთულდება, როდესაც ვსაუბრობთ მდედრობითი სქესის წარმომადგენლების განქორწინებაზე, რადგან ხდება სქესის ნიშნით სტიგმატიზაცია. ჩვენი საზოგადოების დიდი ნაწილი განქორწინებას გაუმართლებლად მიიჩნევს. გენდერული როლების ტრადიციული აღქმა საქართველოში ჯერ კიდევ ძლიერია – ქალებს უპირველეს ყოვლისა მიიჩნევენ დიასახლისებად, მეუღლეებად და დედებად. საზოგადოების ამგვარი დამოკიდებულების გამო ხშირად საუბრობენ განქორწინების შემდეგ ოჯახში დაბრუნებული ქალის სირცხვილზე, ასევე მეზობლებისა და ნათესავების უარყოფით დამოკიდებულებაზე. სტერეოტიპები გავლენას ახდენენ საზოგადოების წევრებზე და პოტენციურ დამსაქმებლებზეც.

საქართველოში, როგორც წესი განქორწინების შემდგომ ქალებს ექმნებათ საზოგადოებაში ინტეგრირების პრობლემები. საზოგადოების ნაწილისთვის რთული წარმოსადგენია ქალის მიერ ოჯახის დანგრევა და  განქორწინებული ქალი უფრო მიუღებელია, ვიდრე მამაკაცი. აღნიშნული ქალბატონების რესოციალიზაციის პროცესს უფრო ართულებს და დასაქმების შესაძლებლობას ამცირებს.

ოჯახი ქართული საზოგადოების ყველაზე ძლიერი ინსტიტუტია. ადამიანების გარკვეული ნაწილი ოჯახის დანგრევას დიდ ტრაგედიად აღიქვამს. იმისათვის, რომ ოჯახი შეინარჩუნონ ქალებს ხშირად ბევრ დათმობაზე უწევთ წასვლა. დათმობაში შესაძლოა მოიაზრებოდეს ღალატი მეუღლის მხრიდან, ძალადობა, როგორც ფიზიკური, ისევე მორალური და ფსიქოლოგიური. ყოველივე ეს პირდაპირ უკავშირდება სტრესს, რადგან ადამიანს მუდმივად უწევს იცხოვროს დაძაბულ გარემოში.

სტრესი არის  ორგანიზმის ზოგადი რეაქციაა მეტისმეტად ძლიერ ფიზიკურ თუ ფსიქოლოგიურ გამღიზიანებელზე. როდესაც სტრესი დიდი ხანი გრძელდება, ადამიანის ორგანიზმის რესურსები გამოიფიტება, ვითარდება უფრო მძიმე დაავადებები და შესაძლოა სიკვდილიც. სტრესორები სოციალური ფაქტორებია, რომლებიც ხელს უწყობენ სტრესს.  სტრესორების სახეებია: ცხოვრებისეული მოვლენები, ქრონიკული დაძაბულობა. სტრესულ ცხოვრებისეულ მოვლენებს შორის კი არის განქორწინება. განქორწინება, როგორც მოვლენა სტრესის განმაპირობებელია, თუმცა, განქორწინებამდე არსებული სიტუაციაც ადამიანისთვის სტრესულია. აქ ვგულისხმობთ რა თქმა უნდა, ქრონიკულ დაძაბულობას, პრობლემებს მეუღლეებს შორის. განქორწინება და განქორწინების შემდგომი პერიოდი სტრესია, რადგან განქორწინებულ ადამიანს თან სდევს დაძაბულობა. განქორწინებას თან სდევს ახალ ადგილთან შეგუება, რიგ შემთხვევებში მეგობრების დაკარგვა, ბავშვებისათვის სკოლის შეცვლა, ახალი ადამიანების გაცნობა, განქორწინებული მშობლებისთვის ახალი ცხოვრების დაწყება.  [2]

ქალი, რომელიც აღარაა ქორწინებაში, საზოგადოებაში იწვევს ერთის მხრივ თანაგრძნობას და ნუგეშს და მეორეს მხრივ არასერიოზულ დამოკიდებულებას. ქმარი ვერ შეინარჩუნა, არ მოითმინა, მეორედაც იზამს, განათხოვარ ქალთან ადვილია ზედაპირული ურთიერთობების გაბმა და ა.შ. ყოველივე ამის გამო ქალები ითვალისწინებენ არა მხოლოდ ოჯახის, როგორც მათთვის ყველაზე ღირებული ინსტიტუტის შეხედულებებს, არამედ საზოგადოების აზრსაც, რადგან  ისინი გაბატონებული ღირებულებების მიხედვით არიან აღზრდილები და უმთავრესი არის ოჯახის შენარჩუნება. თითოეულ ადამიანს კარგად აქვს გაცნობიერებული, რომ თუ კულტურისათვის დამახასიათებელ ღირებულებებს არ გაიზიარებს, საზოგადოება მის სტიგმატიზაციასა და გარკვეულწილად სოციუმიდან მის გარიყვას მოახდენს.

საზოგადოების აზრი განქორწინებულ ქალებთან ერთად გავლენას ახდენს მათი ოჯახის წევრებზეც. მშობლებს უჭირთ დააბრუნონ ოჯახში განქორწინებული შვილი, რადგან მათთვის საზოგადოების აზრი მნიშვნელოვანი და ხშირად გადამწყვეტია.

დასაქმება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება განქორწინებული ქალისათვის, რადგან ხშირად მარტო უწევს ისეთი ფინანსური პრობლემების გადაჭრა, როგორიცაა შვილების სწავლის ხარჯები, კომუნალური გადახადები და ა.შ. არაიშვიათად, ისინი იძულებული არიან დათანხმდნენ დაბალი ანაზღაურების სანაცვლოდ რთულ სამუშაო პირობებს. ხშირია შემთხვევები, როდესაც დამსაქმებელს არ სურს  დაასაქმოს განქორწინებული ქალი, რომელსაც ჰყავს მცირეწლოვანი შვილები.

საზოგადოება, როგორც დამატებითი სტრეს ფაქტორი განქორწინებულ ქალებში აქტუალური და პრობლემური საკითხია, რომელიც ნაკლებად არის შესწავლილი და საჭიროებს კვლევას.

აღსანიშნავია ის, რომ ქალაქში განქორწინებათა რაოდენობამ  2013 წელს გადააჭარბა 1990 წლის მაჩვენებელს. შეილება ითქვას, რომ ბოლო წლებში ქორწინებათა რაოდენობა სტაბილურია და არ იცვლება, მაშინ როდესაც განქორწინებათა რაოდენობა იზრდება.

კვლევის მიზანია განქორწინებულ ქალებში საზოგადოების, როგორც დამატებითი სტრესის გამომწვევი ფაქტორის ზეგავლენის შესწავლა; კერძოდ, როგორ აღიქვამენ გარშემომყოფები განქორწინებულ ქალებს, როგორია ოჯახის წევრებისა და ახლობლების დამოკიდებულება, არსებობს თუ არა კავშირი განქორწინებასა და დასაქმებას შორის.

ამგვარად, საკვლევი ამოცანებია:

  • გარშემომყოფების დამოკიდებულების შესწავლა განქორწინებული ქალების მიმართ.
  • ოჯახის წევრებისა და ახლობლების დამოკიდებულების შესწავლა განქორწინებული ქალების მიმართ.
  • არსებობს თუ არა კავშირი განქორწინებასა და დასაქმებას შორის.
  • საკვლევი კითხვები:
  • რა დამოკიდებულება გააჩნია საზოგადოებას განქორწინებული ქალების მიმართ?
  • რა დამოკიდებულება გააჩნიათ განქორწინებულთა ოჯახის წევრებსა და ახლობლებს?
  • არსებობს თუ არა კავშირი განქორწინებასა და დასაქმებას შორის?

შესაბამისად, კვლევის ჰიპოთეზაა:

  1. საზოგადოება გარკვეულწილად ახდენს განქორწინებული ქალების მარგინალიზაციას.
  2. ოჯახის წევრებსა და ახლობლება უჭირთ განქორწინებული ქალის უკან მიღება.
  3. განქორწინებულ ქალებს უჭირთ სამსახურის დაწყება.

კვლევის მეთოდოლოგია

კვლევითი ნაშრომი დაფუძნებულია თეორიული მასალის შესწავლასა და ემპირიული მონაცემების შეგროვებაზე. სოციოლოგიური კვლევა ეყრდნობა რაოდენობრივი კვლევის მეთოდებს, შესასწავლი საგნის კითხვარების საფუძველზე შესწავლას და ანალიზს. შესწავლის შემდეგ მოხდება ძირითადი პრობლემების განსაზღვრა.

ემპირიული მონაცემების მოპოვება განხორციელდა ანკეტირების მეთოდით. ემპირიული სოცილოგიური კვლევის ინსტრუმენტია სტრუქტურირებული სოციოლოგიური კითხვარი, რომელიც დაყოფილია თემატურ ბლოკებად.

კვლევაში მონაწილეობა მიიღო თბილისში მცოვრებმა 50-მა  განქორწინებულმა რესპონდენტმა, რომელთა ასაკიც მიეკუთვნება 17-35 წლის ასაკობრივ კეტეგორიას. შერჩევა განხორციელდა თოვლის გუნდის პრინციპით (snowbolling), რომელიც შემდეგში მდგომარეობს: რესპონდენტთა შერჩევა ხდება რესპონდენტების ერთმანეთის ნაცნობობის მეშვეობით. დაცული იყო რესპონდენტების ანონიმურობა. ინტერვიუების ხანგრძლივობა შეადგენდა 12 წუთს. ინტერვიუები ჩატარდა 2017 წლის მაისში.

კვლევის შეზღუდვას წარმოადგენდა ის გარემოება, რომ იგი ვერ იქნება რეპრეზენტატული. რამდენიმე ინტერვიუს მონაცემს ვერ განვაზოგადებთ მთლიან პოპულაციაზე,

ლიტერატურის მიმოხილვა

განქორწინების შემდგომ ქალისათვის იწყება რესოციალიზაციის პროცესი, რაც გულისხმობს ,,თვით-იმიჯისა და ღირებულებების დაკარგვის პროცესს, რომელსაც ჩვეულებრივ თან მოსდევს ღირებულებებისა და თვით-აღქმის განსხვავებულ სისტემაში რესოციალიზაცია“. რესოციალიზაცია კი არის ,,ნორმებისა და ღირებულებების ახალი წყების გათავისება, რომელიც სრულიად განსხვავებულია აქამდე ჩვენთვის არსებული ნორმებისა და ღირებულებებისგან“.[3] იწყება მისთვის ახალი ცხოვრება და რესოციალიზაცია საზოგადოებაში, ხელახალი სოციალიზაცია, ანუ ინდივიდი ითვისებს სოციალურ ნორმებს, კანონებს, ქცევებსა და ღირებულებებს. სოციალიზაცია აქტიური პროცესია. მაგრამ დღევანდელ ქართულ საზოგადოებაში განქორწინებული ქალების ხელახალი სოციალიზაციის პროცესი არც თუ ისე წარმატებულად მიმდინარეობს. განქორწინებული ქალების რესოციალიზაციასა და დასაქმებას ხელს უშლის სტიგმის არსებობა „განქორწინებული“  სტატუსის გამო.

სტიგმა სტერეოტიპულ შეხედულებათა კომპლექსი, სოციალური იარლიყია, რომელიც ამ იარლიყის მქონე ადამიანს უარყოფითად ახასიათებს  და ირგვლივმყოფების თვალში ღირსებაშელახულ ან არასრულფასოვან პიროვნებად აქცევს; ასეთ ადამიანებში სტიგმა  დეპრესიას, გარიყულობის,  არასრულფასოვნების, დაუცველობის განცდას იწვევს. [4]. საზოგადოებაში  სტიგმის გავრცელებას ხელს უწყობს ინფორმაციის  ნაკლებობა.

მცირეა ლიტერატურა, რომელშიც საუბარია საზოგადოებაზე, როგორც დამატებით სტრეს ფაქტორზე განქორწინებულ ქალებში. განქორწინება ოჯახური წყვილის კრიზისული განვითარების შედეგია. დიდი ხნის წინ განქორწინება ცალსახად ნეგატიურ მოვლენად განიხილებოდა. დღეისათვის, ზოგ შემთხვევებში, განქორწინება პოზიტიურადაც კი შეიძლება ჩაითვალოს, როგორც სტრესული სიტუაციიდან თავის დაღწევა. განქორწინება განიხილება როგორც პროცესი და არა მოვლენა. განქორწინების პროცესში შეიძლება გამოვყოთ 4 ფაზა [5]:

  1. ფიქრი განქორწინებაზე და გადაწყვეტილების მიღება – ამ პერიოდში ცოლ-ქმარს შორის ჩხუბი და კონფორტაცია ქრონიკული ხდება. მატულობს შფოთვა, უნდობლობა, ემოციური გულგრილობა, გარიყულობა. ეს პერიოდი შესაძლოა გაგრძელდეს რამოდენიმე დღიდან, რამდენიმე წლის განმავლობაში.
  2. ოჯახის ლიკვიდაციის დაგეგმვა – ეს ფაზა იწყება მაშინ, როდესაც წყვილი მიიღებს განქორწინების გადაწყვეტილებას. ამ ფაზისთვის დამახასიათებელია ემოციური დაძაბულობა და ფრუსტრაცია, რაც ხელს უშლის კრიზისიდან გონივრული და საუკეთესო გამოსავლის პოვნის შესაძლებლობას.
  3. სეპარაცია – წყვილი იწყებს ცალ-ცალკე ცხოვრებას. თუ ისინი ცხოვრებას ერთ ბინაში აგრძელებენ, ხდება ოთახების, ბიუჯეტის, მეურნეობის გაყოფა და ახალი ნორმებისა და წესების შემოღება.
  4. განქორწინების შემდგომი პერიოდი – ამ ფაზის განმავლობაში ხდება ოჯახური სისტემის გარდაქმნა და სტაბილიზაცია, რომელიც გაივლის სამ ეტაპს: 1. უშუალოდ განქორწინების შემდგომი პერიოდი. 2. გარდაქმნის ეტაპი. 3. სტაბილიზაციის ეტაპი. ამ ეტაპზე უკვე ოჯახის სტრუქტურის გარდაქმნა დასრულებულია და ყოფილი წყვილი ამყარებს მშვიდ გაწონასწორებულ ურთიერთობას. [5]

განქორწინება ასოცირებულია ქცევის და ემოციურ ცვლილებებთან, ახალი ცხოვრების დაწყებასთან. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თუ წყვილს ჰყავს შვილები. განქორწინებულ ქალებს ხშირ შემთხვევაში უხდებათ მარტო დარჩნენ ბავშვებთან ერთად. იცვლება საცხოვრებელი გარემო, ჩნდებიან ახალი ნაცნობები და ა.შ.

კვლევამ [1], რომელიც ჩატარდა გაეროს განვითარების პროგრამის დაკვეთით გაეროს ერთობლივი პროგრამის „გენდერული თანასწორობის ხელშეწყობისთვის საქართველოში“ ფარგლებში, ნათლად აჩვენა, რომ საქართველოში ჯერ კიდევ მყარია ტრადიციული შეხედულებები გენდერულ როლებზე: ქალის ფუნქციაა შვილების მოვლა და აღზრდა, საშინაო საქმეების კეთება, ხოლო კაცის-ოჯახის ეკონომიური უზრუნველყოფა. მიუხედავად იმისა რომ ოჯახის მარჩენალთა 30% ქალია, მოსახლეობას მიაჩნია, რომ ეს არ არის იდეალური მდგომარეობა და თუ იქნება შესაძლებლობა უმჯობესია ქალი არ მუშაობდეს ან ნაკლებად დატვირთული „ქალისთვის შესაფერისი“ სამუშაო ჰქონდეს. ასევე ქალი ქმრის მორჩილი უნდა იყოს და დაუთმოს კაცს ლიდერის პოზიცია სხვადასხვა ასპარეზზე. [1]

გამოკითხულთა აზრით, კაცი უკეთესი ლიდერია, ვიდრე ქალი. ქალი პოლიტიკაში წარმოუდგენიათ, თუმცა ისევ „ქალისთვის შესაფერის“ პოზიციებზე და სფეროებში, როგორიცაა ჯანდაცვა, კულტურა და ა.შ. თავად ქალებსაც ისეთი სფეროები, როგორიცაა ბიზნესი წარმოუდგენიათ, როგორც „კაცების სფერო“. [1]

კვლევა აჩვენებს, რომ საზოგადოებისთვის მისაღები ქალის თვისებებია სიკეთე, ოჯახის ერთგულება, სინაზე, პასიურობა, ხოლო კაცი აქტიური და ოჯახის მარჩენალი უნდა იყოს. [1] . კვლევის შედეგებიდან გამომდინარე, ქალებმა იციან, რომ მათი როლი დაქვემდებარებულია და რომ მათ ბევრის დათმობა უწევთ. ამან თავის მხრივ შეიძლება გამოიწვიოს სტრესი. ქალები ირჩევენ ტანჯულის როლს. მათი აზრით, ქართველი ქალი სხვა ქვეყნის ქალებთან შედარებით ამტანია. მით უმეტეს რომ საზოგადოებაც მოითხოვს ქალისგან მოითმინოს შეურაცხყოვა ქმრისგან ოჯახის შენარჩუნების მიზნით და იყოს ამტანი. ამ მდგომარეობას ამტკიცებს ასევე ის ფაქტი, რომ განქორწინება უარყოფითად აღიქმება საზოგადოებაში.

ერთ-ერთი კვლევის მიხედვით რთული ცხოვრებისეული მოვლენები, როგორებიცაა უმუშევრობა, განქორწინება, იწვევენ ქრონიკულ დაძაბულობას; მუდმივი დაძაბულობა უარყოფით ზეგავლენას ახდენს ადამიანის ჯანმრთელობაზე და განაპირობებს სტრესსა და ხშირ შემთხვევაში – დეპრესიას [6].

კვლევის შედეგები

საკითხის შესწავლის მიზნით გამოიკითხა თბილისში მცხოვრები 50 განქორწინებული ქალი, რომელთა ასაკი მერყეობდა 17-35 წლამდე. მათგან უმეტესობას ჰქონდა საშუალო განათლება (62%), უმაღლესი განათლების მქონე რესპოდენტები შეადგენდნენ – 38%-ს.

გამოკითხულთა უმრავლესობისთვის ოჯახი უპირველესად არის ნდობა, ერთგულება, შვილები და პატივისცემა. უმრავლესობა დაქორწინდა ნაადრევ ასაკში, უფრო კონკრეტულად კი მათი დიდი ნაწილის ქორწინება შედგა 16 დან 22 წლამდე. რაც შეეხება განქორწინებას, უმრავლესობა განქორწინდა ქორწინებიდან 10 წლამდე პერიოდში. მათი უმრავლესობა იყვნენ 20-დან 30 წლამდე ასაკის. განქორწინების მიზეზად ძირითადად ასახელებდენ ნდობის დაკარგვას, ოჯახის წევრების ჩარევას და ემოციურ შეუთანხმებლობას. გამოკითხულთა 81%-ს ჰყავს შვილები, ხოლო 29%-ს კი არ ჰყავთ შვილები.

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში მოცემულია რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები (ცხრილი 1). რესპოდენტთა უმრავლესობის (46%) აზრით, საზოგადოებას უჭირს მიიღოს განქორწინებული ქალი. რესპოდენტთა მხოლოდ 15% მიიჩნევს, რომ საზოგადოებას უჭირს მიიღოს განქორწინებული კაცი. უმრავლესობა (54%) თვლის, რომ საკუთარი გამოცდილებიდან გამომდინარე, მათ უგრძვნიათ გარშემომყოფების მხრიდან უარყოფითი დამოკიდებულება. ასევე რესპოდენტთა მეტი ნაწილის (45%) აზრით, საზოგადოების მხრიდან იყო გაკიცხვის შემთხვევები.

რესპოდენტთა 45% მიიჩნევს, რომ მათი მშობლებისათვის რთული იყო განქორწინებასთან შეგუება. ნაწილობრივ რთული იყო რესპოდენტთა 35%-სათვის. რესპოდენტთა 45% თვლის, რომ მათი ნათესავებისათვის ნაწილობრივ რთული იყო განქორწინებასთან შეგუება, ძალიან რთული – 25%-თვის. კითხვაზე: უჭერდნენ თუ არა ახლობლები მხარს თქვენს გადაწყვეტილებას?  უმრავლესობა ანუ 45% აღნიშნავს, რომ „ნაწილობრივ“, 30% – დიახ და 25% – არა.

კითხვაზე, იყო თუ არა ახლობლების მხრიდან ზეწოლა განქორწინების გადაწყვეტილების შეცვლაზე, რესპოდენტთა 40%-მა დადებითი პასუხი გასცა, 40% თვლის, რომ ნაწილობრივ იყო ზეწოლა მათზე. მხოლოდ 20% ამბობს, რომ ზეწოლა არ იყო მათზე.

რესპოდენტთა 30% ცხოვრობს მშობლებთან, 15% – ახლობელთან, 35% – ქირით, 10%-ს აქვს საკუთარი სახლი და მხოლოდ 10%-მა შექმნა ახალი ოჯახი.

რესპოდენტთა უმრავლესობა (68%)  დაქორწინებამდე არ იყო დასაქმებული, მხოლოდ 22%-მა აღნიშნა, რომ იყო დასაქმებული. რესპოდენტთა 47%-ს მოუხდა სამსახურის დატოვება დაქორწინების შემდგომ, ხოლო 53% – არა. რესპოდენტთა უმრავლესობა (74%) ამჟამად დასაქმებულია, მხოლოდ 26% არ არის დასაქმებული. რესპოდენტთა 45% თვლის, რომ საქართველოში განქორწინებული ქალისათვის სამსახურის დაწყება რთულია, 40%-ის აზრით, ნაწილობრივ რთულია და მხოლოდ 15%-თვის არ არის რთული.

ცხრილი 1: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები (%-ლი მონაცემები)

Picture1

დასკვნა და რეკომენდაციები

კვლევის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ქალები განქორწინების შემდგომ აწყდებიან პრობლემებს. წინააღმდეგობები გამოწვეულია მათი სტატუსის გამო. საზოგადოება ახდენს განქორწინებული ქალების სტიგმატიზაციას. მათ პრობლემები ექმნებათ საკუთარი ოჯახის წევრებთანაც, რომელთაც უჭირთ უკან მიიღონ განქორწინებული ქალი. გამოიკვეთა ისიც, რომ განქორწინებული ქალებისათვის რთულია სამსახურის დაწყება. რესპოდენტები აღნიშნავენ, რომ იყო საზოგადოების მხრიდან გაკიცხვის შემთხვევები, რაც ბუნებრივია სტრესული მოვლენაა.

რესპოდენტთა უმრავლესობას აქვს მხოლოდ საშუალო განათლება მიღებული. აგრეთვე, მათი უმრავლესობა დაქორწინდა ადრეულ ასაკში და ქორწინებაში იყო 3-დან 10 წლამდე პერიოდში. უმთავრესად, პრობლემები განქორწინებულ ქალებს ექმნებათ ოჯახის წევრებისგან, ხოლო ახლობლების დამოკიდებულება უმეტეს შემთხვევებში გაცილებით ლოიალურია.

რესპოდენტთა უმრავლესობა აღნიშნავდა, რომ ახლობლები და ოჯახის წევრები ნაწილობრივ მხარს უჭერდნენ მათ გადაწყვეტილებას, თუმცა ისიც გასათვალისწინებელია რომ მათთვის ეს მოვლენა რთულად შესაგუებელი იყო. რესპოდენტთა უმრავლესობა აფიქსირებს, რომ განქორწინების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების შემდგომ მათზე იყო ზეწოლა ოჯახისა და ახლობლების მხრიდან. ეს გამოწვეულია პირველ რიგში იმ სტერეოტიპებით, რაც საზოგადოებაშია გავრცელებული. ისინი თვლიან, რომ ქალმა ოჯახის შესანარჩუნებლად ყველაფერი უნდა გააკეთოს და დათმობებზე წავიდეს.

განქორწინებული ქალების  აზრით, საზოგადოებისათვის უფრო მიუღებელია ქალის განქორწინება, ვიდრე მამაკაცის, რაც იწვევს რესოციალიზაციის პროცესის უფრო გართულებას.

რაც შეეხება განქორწინების შემდგომ ცხოვრებას, გამოკითხულთა უმრავლესობა ცხოვრობს ქირით, დაახლოებით იგივე რაოდენობა კი დაბრუნდა მშობლების სახლში. ძალიან ცოტაა ისეთი რესპოდენტები, რომელთაც გააჩნიათ საკუთარი სახლი.

უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ დაოჯახებამდე არ ყოფილა დასაქმებული, ეს შესაძლოა იმითაც იყოს განპირობებული, რომ რესპოდენტთა უმრავლესობამ ოჯახი შექმნა ადრეულ ასაკში.  განქორწინებული ქალების უმრავლესობა დასაქმებულია, რადგან მათ იტვირთეს პასუხისმგებლობა შვილებზე და ბუნებრივია სჭირდებათ სამსახური. თუმცა უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ სამსახურის დაწყება რთულია.

განქორწინების შემდგომ ქალები აწყდებინ უამრავ პრობლემებს. შვილების აღზრდაზე პასუხისმგებლობის აღება, წინააღმდეგობები საკუთარი ოჯახისგან და საზოგადოების მხრიდან ხელს უწყობენ სტრესის განვითარებას. კვლევის შედეგად დადასტურდა  ჩვენი ჰიპოთეზა, რომ საზოგადოება გარკვეულწილად ახდენს განქორწინებული ქალების მარგინალიზაციას, ოჯახის წევრებსა და ახლობლებს უჭირთ განქორწინებული ქალის უკან მიღება, ხოლო განქორწინებულ ქალებს უჭირთ სამსახურის დაწყება.

აღნიშნული კვლევის შედეგები ეყრდნობა რაოდენობრივ მონაცემებს, რომლებიც ბუნებრივია ვერ მოიცავს ისეთ ნიუანსებს, როგორიცაა: მათ განცდები სამსახურის ძიებისას ან თავად სამსახურში ან ოჯახში და ა.შ. ამისათვის საინტერესო და ინფორმაციული იქნება ჩატარდეს თვისებრივი კვლევა, სადაც გამოყენებული იქნება სიღრმისეული ინტერვიუები, რაც საშუალებას მოგვცემს დავადგინოთ თუ რა სახის პრობლემებს აწყდებიან განქორწინებული ქალები სამსახურის ძიებისას, როგორია მათი გამოცდილება, რა პირობებში უწევთ მუშაობა, როგორ ართმევენ ისინი თავს სამსახურსა და შვილებზე პასუხისმგებლობას და ა.შ.

ბიბლიოგრაფია

  1. საზოგადოებრივი დამოკიდებულებები გენდერულ თანასწორობაზე პოლიტიკასა და ბიზნესში. გაეროს განვითარების პროგრამა „გენდერული თანასწორობის ხელშეწყობისთვის საქართველოში“. თბილისი, 2013

http://www.ge.undp.org/content/dam/georgia/docs/publications/GE_UNDP_Gender_Research_GEO.pdf

  1. თენგიზ ვერულავა, ჯანდაცვის სოციოლოგიის შესავალი, ჯანდაცვის პოლიტიკისა და დაზღვევის ცენტრი, 2017
  2. კალჰუნი, ქრეგ, ლაითი, დონალდ, კელერი, სუზენ, სოციოლოგია, სოციალიზაცია ზრდასრულ ასაკში, დესოციალიზაცია და რესოციალიზაცია, 2008
  3. შიდსი მეგობრობით არ გადადის!“ – რა უნდა გავაკეთოთ, რომ აივ-ინფიცირებულთა მიმართ დისკრმინაციული დამოკიდებულება შეიცვალოს. რეპორტიორი.გე http://reportiori.ge/old/aww.ge/marao.ge?menuid=74&id=62200&lang=1
  4. კუბლაშვილი, ბაია, განქორინება და მისი სოციალურ -ფსიქოლოგიური  მახასიათებლები. ge. ბოლო წვდომა 20.06.17
  5. William R. Avison and R. Jay Turner, Stressful Life Events and Depressive Symptoms: Disaggregating the Effects of Acute Stressors and Chronic Strains, 2016

აბსტრაქტი

ნაშრომში წარმოდგენილია საზოგადოების, როგორც დამატებითი სტრეს ფაქტორის გავლენა განქორწინებულ ქალებზე, გარშემომყოფების მიერ მათი მდგომარეობის აღქმა,  ოჯახის წევრებისა და ახლობლების დამოკიდებულება, კავშირის დადგენა განქორწინებასა და დასაქმებას შორის. ინფორმაცია მოპოვებულია სოციოლოგიური კვლევის რაოდენობრივი მეთოდის გამოყენებით, რომლის დროსაც რესპონდენტებს – თბილისში მცხოვრებ 17 დან 35 წლამდე განქორწინებულ ქალებს დაურიგდათ კითხვარები. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა შეგვესწავლა განქორწინებულ ქალებში საზოგადოების, როგორც დამატებითი სტრესის გამომწვევი ფაქტორის ზეგავლენა. კერძოდ, როგორ აღიქვამენ გარშემომყოფები განქორწინებულ ქალებს, ოჯახის წევრებისა და ახლობლების დამოკიდებულება, არსებობს თუ არა კავშირი განქორწინებასა და დასაქმებას შორის. კვლევა მნიშვნელოვანია განქორწინებული ქალებისათვის, მათი ოჯახებისათვის, დამსაქმებლებისათვის და ამ საკითხით დაინტერესებული პირებისათვის. დღეისათვის არ არსებობს კვლევა, რომელიც ეხება განქორწინების შემდგომ საზოგადოების, როგორც სტრესის გამომწვევი ფაქტორის ზეგავლენას.

საკვანძო სიტყვები: სტრესი, ოჯახი, რესოციალიზაცია, სტიგმატიზაცია, დისკრიმინაცია,  სტატუსი.

 

ციტირება:

თამთა ჭიჭინაძე და სალომე მუშტაშვილი. საზოგადოება, როგორც დამატებითი სტრეს ფაქტორი განქორწინებულ ქალებში. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, No 4. 2018.

სტუდენტების ინფორმირებულობის დონის კვლევა აივ ინფექცია/შიდსის შესახებ

სალომე აბულაშვილი, მარი ჩხაიძე, მარიამ ხუროშვილი, ლიზი კიკნაძე – ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის სოციალური მუშაობის მიმართულების სტუდენტები

შესავალი

თანამედროვე კლასიფიკაციით აივ ინფექცია ეწოდება დაავადებას ვირუსით ინფიცირების მომენტიდან სიცოცხლის ბოლომდე, ხოლო ტერმინით შიდსი აღინიშნება აივ-ინფექციის ბოლო სტადია, როდესაც ადამიანს უვითარდება დაავადების გარკვეული კლინიკური ნიშნები და/ან იმუნური სისტემის მძიმე დაზიანება. [1. გვ.3]

შიდსი კლინიკურად პირველად აღწერეს ამერიკის შეერთებულ შტატებში 1981 წელს, როდესაც ჰომოსექსუალ მამაკაცთა შორის ზედიზედ იქნა დიაგნოსტირებული იშვიათი დაავადებების – პნევმოცისტური პნევმონიისა და კაპოშის სარკომის რამდენიმე შემთხვევა. აღნიშნული დაავადებები მანამდე მხოლოდ იმუნოკომპრომეტირებულ პირებში იყო აღწერილი. 1982 წელს აშშ-ს დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის მიერ ოფიციალურად იქნა რეგისტრირებული შიდსი, როგორც ახალი დაავადება. 1983 წელს შიდსის გამომწვევი ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი ერთდროულად აღმოჩენილი იქნა პარიზში (საფრანგეთი) პასტერის ინსტიტუტში ლუკ მონტანიესა და ბეთესდაში (აშშ) კიბოს ნაციონალურ ინსტიტუტში რობერტ ჰალოს მიერ. აივ-ის წარმოშობის შესახებ განსხვავებული ვერსიები არსებობს. ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ აივ-ინფექცია არ არის ახალი დაავადება – იგი ხანგრძლივად არსებობდა ცენტრალური და დასავლეთ აფრიკის ზოგიერთ რეგიონში, მაგრამ გლობალურად გავრცელდა მხოლოდ უკანასკნელ წლებში, რასაც სხვა ფაქტორებთან ერთად ხელი შეუწყო აფრიკიდან იაფფასიანი სისხლის ექსპორტმა ამერიკისა და ევროპის სისხლის ბანკებში. სისხლის გამოკვლევა ხდებოდა სისხლისმიერ ინფექციებზე, მაგრამ აივ-ზე არა, რადგან აივ ინფექციაზე მაშინ არავინ არაფერი იცოდა. სწორედ აივ ინფიცირებული სისხლით გავრცელდა ინფექცია აშშ-ში, შემდეგ კი – მთელ მსოფლიოში. ყველაზე გავრცელებული ვერსიის თანახმად, აფრიკის კონტინენტზე მცხოვრები მაიმუნების ზოგიერთ სახეობაში ხანგრძლივი დროის მანძილზე ფართოდ იყო გავრცელებული აივ-ის წინამორბედი ვირუსი, რომელიც არ იყო პათოგენური ადამიანისათვის. შემდგომში, მუტაციის ან/და სხვა ფაქტორების შედეგად, მაიმუნის ვირუსმა გადალახა სახეობრივი ბარიერი და გავრცელდა ადამიანებში. ამ ვერსიის სასარგებლოდ ისტორიული ცნობების მიხედვით, ზემოაღნიშნულ მაიმუნებში აღმოჩენილია ე.წ. მაიმუნის იმუნოდეფიციტის ვირუსი (მივ), რომელიც მათში იწვევს შიდსის მსგავს დაავადებას. გარდა ამისა, ადამიანისა და მაიმუნისაგან გამოყოფილი ვირუსები საკმაოდ ჰგვანან ერთმანეთს გენეტიკური და ანტიგენური თვისებებით. კიდევ ერთი ჰიპოთეზის მიხედვით, აივი ხელოვნურად შეიქმნა ამერიკის სამხედრო დანიშნულების ლაბორატორიებში, როგორც ბიოლოგიური იარაღი. ეს ვერსია თავიდანვე ნაკლებ დამაჯერებელი იყო, ამჟამად კი მთლიანად უარყოფილია. აღსანიშნავია, რომ აივი აღმოჩენილია აფრიკის ქვეყნებში მცხოვრებთა 50-იან წლებში აღებულ სისხლში, რომელიც ამ ხნის განმავლობაში სხვადასხვა მიზეზის გამო ინახებოდა გაყინულ მდგომარეობაში. [1. გვ.4-5]

აივი ადვილად ინაქტივირდება გარემოში. მშრალ პირობებში ვირუსი რამდენიმე საათში იღუპება, თუმცა შესაძლოა 1-3 დღე გაძლოს. ქსოვილოვან კულტურაში ვირუსი ოთახის ტემპერატურაზე 15 დღე ძლებს, ხოლო 370 C 11 დღე. 56- 600 C ვირუსი 30 წუთში იღუპება, ხოლო 1000 C რამოდენიმე წუთში. ვირუსი ადვილად ექვემდებარება დეზინფექციას და სტერილიზაციას.  [1. გვ.7]

აივ ინფექცია/შიდსი მსოფლიოში ერთ-ერთ გლობალურ პრობლემად მიიჩნევა. სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციები (სგგი) არის ინფექციები, რომელიც ძირითადად სქესობივი გზით გადადის (თუმცა არსებობს სგგი-ს სხვა გზით გადაცემის რისკებიც). სგგი-ის გამომწვევია: ბაქტერია, ვირუსი ან პროტოზოა.      [2]

   ყოველწლიურად მსოფლიოში დაახლოებით 357 მილიონი ადამიანი ინფიცირდება სქესობრივი გზით გადამდები ოთხი მთავარი ინფექციიდან ერთ-ერთი ინფექციით (სიფილისი, გონორეა, ქლამიდია, ტრიქომონიაზი). საყურადღებოა, რომ ხშირად ეს ინფექციები ფარულად, სიმპტომების გარეშე მიმდინარეობს, მაგრამ ამ შემთხვევაში ინფექცია მაინც შეიძლება იყოს გადამდები. სქესო­ბრივი გზით გადამდებ ინფექციებს აქვთ სერიოზული გავლენა სქესობრივ და რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე და წარმოადგენენ საშვილოსნოსგარე ორსულობების, თვით­ნე­ბუ­რი აბორტების, ნაადრევი მშობიარობების, ახალშობილთა პათოლოგიების განვითა­რე­ბის რისკ-ფაქტორებს. ორსულ ქალებში არანამკურნალები სიფილისი იწვევს მკვდრადშობადობას შემთხვევათა 25%-ში და ნეონატალურ სიკვდილობას შემთხვევათა 14%-ში. [3]

    მსოფლიოში აივ ინფექცია/შიდსის ეპიდემიის დაწყებიდან დღემდე დაინფიცირდა თითქმის 78 მლნ ადამიანი და 35 მილიონი გარდაიცვალა შიდსით გამოწვეული დაავადებების გამო. 2016 წლისთვის აივ ინფიცირებულ და შიდსით დაავადებულ ადამიანთა რიცხვმა 36.7 მილიონს მიაღწია. ყველაზე უფრო “დაზარალებული” რეგიონი სუბსაჰარული აფრიკის ქვეყნებია, სადაც ცხოვრობს აივ ინფიცირებულ ადამიანთა 68%. [4]

   2016 წლისთვის გლობალურად მსოფლიოში დაფიქსირებულია სულ 36.7 მილიონი აივ ინფექცია/შიდსის შემთხვევა. აქედან ახალი შემთხვევები 2,1 მლნ-ს აღწევს. დაინფიცირებულთაგან 1,1მლნ. ადამიანი გარდაიცვალა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, 2016 წლისთვის აივ ინფექციის ახალი შემთხვევების მაჩვენებელმა 2,1 მლნ შეადგინა. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო ხუთი წლის მანძილზე მსოფლიოს უმრავლეს ქვეყნებში აივ ინფიცირების მაჩვენებლები სტაბილური რჩება, აღმოსავლეთ ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში კვლავ შეინიშნება აივ-ის გადაცემის ზრდის მაღალი მაჩვენებელი ნარკოტიკების ინექციურ მომხმარებლებსა და მათ სქესობრივ პარტნიორებს შორის. აივ-ის გავრცელების მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია რეგიონის ორ ქვეყანაში, რუსეთის ფედერაციასა და უკრაინაში, რომლებზეც მოდის აივის ახალი შემთხვევების 90%-ზე მეტი.        [4].

   რაც შეეხება საქართველოში არსებულ მდგომარეობას, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემების მიხედვით, 2008 წლიდან 2016 წლამდე აივ ინფექციით/შიდსით ინფიცირების ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი 5877 ადამიანი 2016 წელს დაფიქსირდა. დროის ამავე მონაკვეთში კი ყველაზე ნაკლები 2008 წელს 1851 ადამიანი აღირიცხა. [5].

    აშკარაა, რომ საქართველოში აივ ინფიცირების რაოდენობა მზარდია, რაც მიგვანიშნებს ჩვენს ქვეყანაში ჯანდაცვის სფეროში არსებულ პრობლემებზე. კერძოდ, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ აღნიშნული მაჩვენებლები ძირითადად გამოწვეულია საზოგადოების დაბალი ინფორმირებულობის დონით. მოსახლეობამ არ იცის, თუ რა გზებით შეიძლება დაინფიცირდნენ აივ-ინფექცია/ შიდსით და იმყოფებიან თუ არა ისინი ამ საფრთხის რისკ-ქვეშ.

 ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის  ინფორმაციით, მსოფლიო სტატისტიკით საქართველო მიეკუთვნება აივ ინფექცია/შიდსის დაბალი პრევალენტობის ქვეყნებს და, რაც კიდევ უფრო საინტერესოა, ამ ქვეყნებს შორისაც ერთ-ერთ ყველაზე ბოლო ადგილზეა. მეორე მხრივ, აივ ინფიცირებულების სავარაუდო რიცხვი საქართველოში 7000-ს უტოლდება. ეს კი ისეთი მცირერიცხოვანი ქვეყნისათვის, როგორიც საქართველოა, უკვე საკმაოდ სოლიდური რიცხვია. [4]

   საქართველოში აივ ინფექცია/შიდსის პირველი შემთხვევა  1989 წელს გამოვლინდა. 2017 წლის 1 დეკემბრის მონაცემებით ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკულ ცენტრში რეგისტრირებულია აივ-ინფიცირების 6711 შემთხვევა. აქედან მამაკაცი არის 5013, ხოლო 1698 ქალია. პაციენტთა უმრავლესობა 29-დან 40 წლამდეა. შიდსი განუვითარდა 3648 პაციენტს, 1339 კი გარდაიცვალა. 2017 წელს გამოვლინდა 577 ახალი შემთხვევა, მკურნალობას გადის 4018 (მათ შორის აფხაზეთში – 465) პაციენტი. [4]

   ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის მიერ 2017 წელს გავრცელებული სტატისტიკის მიხედვით, საქართველოში აივ ინფექცია გადაეცა შემდეგი გზებით:

  1. ჰეტეროსექსუალური კონტაქტი (44.4%)
  2. ინექციური ნარკომანია (43.1%)
  3. ჰომო/ბი-სექსუალური კონტაქტი (9.7%)
  4. ვერტიკალური გზით (1.8%)
  5. დაუდგენელია (0.8%)
  6. სისხლის გადასხმით (0.5%)

   აივ ინფექცია/შიდსის დიაგნოსტიკა და მკურნალობა საქართველოში უფასოა. მას საქართველოს მთავრობასთან ერთად გლობალური ფონდი აფინანსებს. საქართველოში მყოფ ნებისმიერ პირს, მისი სოციალური სტატუსისა და მოქალაქეობის მიუხედავად, შეუძლია საქართველოს ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო პრაქტიკულ ცენტრში გაიკეთოს ანალიზი უფასოდ.

   მიუხედავად ამისა, საზოგადოებაში გავრცელებული სტერეოტიპიპებისა და სტიგმის გამო, მოსახლეობა თვლის, რომ აივ/შიდსი მხოლოდ ჰომოსექსუალებსა და ნარკოტიკების ინექციურ მომხმარებლებს ემართებათ და თუ პირი ამ კატეგორიას არ მიეკუთვნება, მიიჩნევს, რომ მისი დაინფიცირების რისკი არ არსებობს. შესაბამისად, საზოგადოება ნაკლებად ინტერესდება აივ ინფექციის ტესტირებით.

მეთოდოლოგია

კვლევაში გამოყენებულ იქნა ჯვარედინი ანუ კროსსექციური (Cross-sectional)  მეთოდი. რანდომული პრინციპით შერჩეული იქნა ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის 200 სტუდენტი. კითხვარი მოიცავდა დემოგრაფიულ მონაცემებს, აივ ინფექცია/შიდსის რისკის აღქმას, მისგან დაცვის ზომებს, ინფორმაციის მოპოვების პოტენციურ გზებს. კვლევის ინსტრუმენტი იყო ონლაინ, თვითადმინისტრირებადი ანონიმური კითხვარი, რომელიც ჩატარდა Google-ის პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით და რომლის მეშვეობით ავტომატურად ხდება პასუხების ჩაწერა და შენახვა მონაცემთა ბაზაში, სადაც დაცულია რესპოდენტთა კონფიდენციალობა. გამოკითხვა განხორციელდა 2017 წლის ნოემბერ-დეკემბრის თვეს. აღნიშნულ პერიოდში გამოკითხვაში  მოწვევა ორჯერ გაეგზავნათ სტუდენტებს (თითოეულ თვეში თითო-თითოჯერ).

შედეგები

რაოდენობრივი კვლევის ერთ-ერთი მეთოდის ონლაინ-გამოკითხვის მეშვეობით გამოიკითხა 200 რესპონდენტი. გამოკითხული რესპონდენტებიდან 84% (N=169) მდედრობითი სქესის წარმომადგენელია, ხოლო 15% (N=31) მამრობითი სქესის. რესპოდენტთა ასაკი მერყეობდა 18-დან 26 წლამდე.  საშუალო ასაკი შეადგენდა 20 წელს.

ცხრილი 1: რესპოდენტთა ასაკი და სქესი.

ასაკი/სქესი ქალი კაცი სულ
18-20 29.5% (N=59) 7% (N=14) 36.5% (N=73)
21-23 32% (N=64) 5% (N=10) 37% (N=74)
24-26 23% (N=46) 3.5% (N=7) 26.5% (N=53)
სულ 84.5% (N=169) 15.5% (N=31) 100% (N=200)

კითხვაზე, თუ როგორ გადაეცემა აივ ინფექცია/შიდსი 88% პასუხობს, რომ აღნიშნული ინფექცია გადაეცემა სისხლით დაბინძურებული არასტერილური სამედიცინო იარაღებით, დაუცველ სქესობრივ კონტაქტს ასახელებს 97%, აივ ინფიცირებულის საყოფაცხოვრებო ნივთების გამოყენებას – 10%, დაცემინებით – 0%, ინფიცირებული სისხლის გადასხმით 91%, ჰაერწვეთოვანი გზით – 3%, კოღოს ნაკბენით 4%. რესპონდენტებს შეეძლოთ რამდენიმე სავარაუდო პასუხის ერთად მონიშვნა. სტუდენტების პასუხებიდან იკვეთება, რომ სტუდენტთა ნაწილი სრულად არ არის ინფორმირებული, თუმცა გამოკითხულთაგან რესპონდენტთა უმრავლესობა ფლობს ინფორმაციას აივ-ინფექცია/შიდსის გადაცემის გზების შესახებ. სავარაუდოა, რომ აღნიშნულ პასუხების ნაწილს განაპირობებს საზოგადოებაში არსებული სტერეოტიპული შეხედულებები.

ცხრილი 2: აივ ინფექცია/შიდსის შესახებ ინფორმირებულობა

დიახ არა მიჭირს პასუხის გაცემა
აივ ინფექცია/შიდსი გადაეცემა სისხლით დაბინძურებული არასტერილური სამედიცინო იარაღებით 88% (N=176) 8% (N=16) 4% (N=8)
აივ ინფექცია/შიდსი გადაეცემა დაუცველი სქესობრივი კონტაქტით 97% (N=194) 1% (N=2) 2% (N=4)
აივ ინფექცია/შიდსი გადაეცემა ინფიცირებულის საყოფაცხოვრებო ნივთების გამოყენებით 10% (N=20) 82% (N=164) 8% (N=16)
აივ ინფექცია/შიდსი გადაეცემა დაცემინებით 0% (N=0) 98% (N=196) 2% (N=4)
აივ ინფექცია/შიდსი გადაეცემა ინფიცირებული სისხლის გადასხმით 91% (N=182) 9% (N=18) 0% (N=0)
აივ ინფექცია/შიდსი გადაეცემა ჰაერწვეთოვანი გზით 3% (N=6) 90% (N=180) 7% (N=14)
აივ ინფექცია/შიდსი გადაეცემა კოღოს ნაკბენით 4% (N=8) 90%(N=180) 6% (N=12)

რესპოდენტთა გამოკითხვით, აივ-ინფექცია/შიდსის დაავადებების შესახებ ინფორმაციის წყაროებს წარმოადგენენ: ინტერნეტის მასალები – 35% (N=70), ტელევიზია – 18% (N=36), ექიმი/ნარკოლოგის კონსულტაცია – 2% (N=4), სალექციო კურსი – 14%(N=28), სკოლა – 5% (N=10), გაზეთი – 6% (N=12), ხოლო საკითხავი ლიტერატურა – 20% (N=40).

ცხრილი 3: რესპოდენტთა გამოკითხვა, აივ-ინფექცია/შიდსის დაავადებების შესახებ ინფორმაციის წყაროები

ინფორმაციის წყაროები პროცენტული მაჩვენებლები
ლიტერატურა 20% (N=40)
ინტერნეტი 35% (N=70)
ტელევიზია 18% (N=36)
სალექციო კურსი 14% (N=28)
ექიმი/ნარკოლოგი 2% (N=4)
სკოლა 5% (N=10)
ჟურნალ-გაზეთები 6% (N=12)

საყურადღებოა რესპოდენტთა აზრი დამცავი საშუალებების გამოყენების შესახებ სხვა, შემთხვევით ადამიანებთან სექსუალური კონტაქტის დროს. ჩატარებული კვლევიდან გამოიკვეთა, რომ რესპონდენტების 55%-ს ბოლო 1 წლის განმავლობაში ჰქონდათ სქესობრივად აქტიური ცხოვრება სხვა ადამიანებთან. მიუხედავად იმისა, რომ მათი უმრავლესობა ფლობს ინფორმაციას აივ ინფექციით/შიდსით ინფიცირების გზების შესახებ, მათგან 48%-ს კონდომი არ გამოუყენებია. გასათვალისიწინებელია ისიც, რომ დამცავ საშუალებას რესპონდენტთა იგივე 48% არ იყენებდნენ მაშინაც კი, როცა არ იყვნენ დარწმუნებულნი პარტნიორის სექსუალურ ჯანმრთელობაში.

ცხრილი 4: ბოლო 1 წლის განმავლობაში აქტიური სქესობრივი ცხოვრება

პროცენტული მაჩვენებლები
დიახ, მაქვს აქტიური სქესობრივი ცხოვრება 55% (N=110)
არა, არ მაქვს აქტიური სქესობრივი ცხოვრება 45% (N=90)

მნიშვნელოვანია ყურადღება გავამახვილოთ ქცევით ასპექტებზე. რესპონდენტები კონდომის გამოუყენებლობის უმთავრეს მიზეზებად ასახელებენ პარტნიორთან უნდობლობას, მორიდებას. განსაკუთრებით, მდედრობითი სქესის წარმომადგენლები ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ პარტნიორთან კონდომის გამოყენებაზე საუბრით მამაკაცი იეჭვებს, რომ ქალს უკვე აქვს სხვასთან სქესობრივი ურთიერთობის გამოცდილება.

მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია კვლევის ის ასპექტიც, რომ, როგორც ქალბატონები, ასევე მამაკაცები პრაქტიკულად არ მიმართავენ გამოკვლევებს სქესობრივი ურთიერთობის შემდეგ იმის დასადგენად, ხომ არ არიან აივ ინფექციის მტარებლები.

ცხრილი 5:

ოჯახის ექიმთან/გინეკოლოგთან ვიზიტის განუხორციელებლობის მიზეზი

ქალი კაცი
ოჯახის ექიმის არ ყოლა საკუთარ სქესობრივ ჯანმრთელობაში თავდაჯერებულობა
უნდობლობა სამედიცინო პეროსონალის მიმართ ოჯახის ექიმის არასათანადო კვალიფიკაციის დონე
პირადი გინეკოლოგის არყოლა გინეკოლოგთან ვიზიტის სურვილის არქონა
ექიმთან მისვლის სურვილის არქონა/დაზარება ეკონომიკური თვალსაზრისით რესპონდენტი არაა ინფორმირებული რა თანხაა საჭირო გინეკოლოგთან ვიზიტისთვის

დასკვნა

კვლევის ფარგლებში მრავალი საინტერესო ტენდენცია გამოიკვეთა. მიუხედავად იმისა, რომ სტუდენტებს აქვთ სათანადო ინფორმაცია აივ ინფექცია/შიდსის გავრცელების, დაინფიცირების რისკების შესახებ, ხშირად არ მიმართავენ პრევენციულ ღონისძიებებს, დიაგნოსტიკურ ტესტირებას. გამოკითხულ რესპოდენტთა ნაწილი თვლის, რომ აივ-ინფექცია გადაეცემა ჰაერწვეთოვანი გზით (3%) და კოღოს ნაკბენით (4%). ეს შეიძლება დაკავშირებული იყოს, როგორც ინფორმაციის ნაკლებობით, ასევე საზოგადოებაში გავრცელებული სტერეოტიპებით. რესპონდენტთა ნაწილი თვლის, რომ აივ/შიდსი მხოლოდ ჰომოსექსუალებსა და ნარკოტიკების ინექციურ მომხმარებლებს ემართებათ და თუ პირი ამ კატეგორიას არ მიეკუთვნება, მიიჩნევს, რომ მისი დაინფიცირების რისკი არ არსებობს. შესაბამისად, საზოგადოება ნაკლებად ინტერესდება აივ ტესტირებით და არც იმით, თუ რა უნდა გაითვალისწინონ ტესტირების დროს.

საქართველოში საჯარო სკოლებში არ ისწავლება სექსუალური განათლება. აქედან გამომდინარე, მოსწავლეები ვერ იღებენ ადეკვატურ ინფორმაციას აივ ინფექცია/შიდსის შესახებ. ეს კი საფრთხის უქმნის მომავალი თაობის ჯანმრთელობას. ამავე დროს, მოსწავლეებში ინფორმირებულობის დაბალი დონე ზრდის გადაცემის რისკ-ფაქტორებს, სტიგმას, დისკრიმინაციას, სტერეოტიპების გაღრმავებას.  ხაზგასასმელია ისიც, რომ გამოკითხულ რესპონდენტთა მცირე ნაწილს არ აქვს ინფორმაცია, თუ როგორ შეუძლიათ დაიცვან თავი აივ ინფექცია/შიდსისაგნ. მათ არ აქვთ სათანადო ცოდნა, თუ როგორ შეუძლიათ შეამცირონ აივ ინფექცია/შიდსის გადაცემის რისკი კონდომის გამოყენებით.

საჭიროა მოსახლეობის ინფორმირებულობის დონის გაზრდა აივ ინფექცია/შიდსის პრევენციული და დიაგნოსტიკური ღონისძიებების შესახებ.

 

გამოყენებული ლიტერატურა

[1] ცერცვაძე, თბილისი, 2016წ. ბროშურა გამოიცა “აივ/შიდსისა და C ჰეპატიტის შესახებ ცნობიერების ამაღლება და პაციენტთა განათლება” პროექტის ხელშეწყობით.

ბროშურა – https://aidscenter.ge/publications/book_aiv_shidsi_2016.pdf

[2] გიორგი წოწკოლაური, სახელმძღვანელო – სოციალური მუშაობა აივ ინფექცია/შიდსის და სხვა სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციის მქონე პირებთან.

[3] საინფორმაციო ვებგვერდი – „დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი.“

http://www.ncdc.ge/Category/Article/1226

[4] საინფორმაციო პორტალი – „ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრი“

https://aidscenter.ge/epidsit_world_geo.html

[5] საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემები. ჯანდაცვა და სოციალური უზრუნველყოფა. აივ ინფექცია/ შიდსის შემთხვევათა რაოდენობა

 http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=196&lang=geo

 

აბსტრაქტი

შესავალი: აივ ინფექცია/შიდსი მსოფლიოში ერთ-ერთ გლობალურ პრობლემად მიიჩნევა.  საქართველოში აივ ინფიცირების რაოდენობა მზარდია. მისი გამომწვევი ერთ-ერთი ფაქტორია საზოგადოების დაბალი ინფორმირებულობის დონე. კვლევის მიზანია სტუდენტთა ინფორმირებულობის დონის შესწავლა აივ ინფექცია/შიდსის შესახებ. მეთოდოლოგია: გამოყენებულ იქნა ჯვარედინი ანუ კროსსექციური კვლევის მეთოდი. რანდომული პრინციპით შერჩეული იქნა ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის 200 სტუდენტი, რომელთაც ჩაუტარდათ ონლაინ გამოკითხვა თვითადმინისტრირებადი ანონიმური კითხვარის გამოყენებით. შედეგები: კვლევისას გამოიკვეთა ისეთი ტენდენციები, როგორიცაა საზოგადოებაში გავრცელებული სტერეოტიპები და სტიგმა. მიუხედავად იმისა, რომ სტუდენტებს აქვთ სათანადო ინფორმაცია აივ ინფექცია/შიდსის გავრცელების, დაინფიცირების რისკების შესახებ, ხშირად არ მიმართავენ პრევენციულ ღონისძიებებს, დიაგნოსტიკურ ტესტირებას. რეკომენდაციები: საჭიროა მოსახლეობის ინფორმირებულობის დონის გაზრდა აივ ინფექცია/შიდსის პრევენციული და დიაგნოსტიკური ღონისძიებების შესახებ.

საკვანძო სიტყვები: აივ ინფექცია/შიდსი, პრევენცია

Knowledge About HIV/AIDS Among University Students

Salome Abulashvili, Mari Chkhaidze, Mariam Khuroshvili, Liza Kiknadze – Students of Social and Political Sciences Faculty at the Iv. Javakhishvili Tbilisi State University.

Abstract
Introduction: HIV/AIDS is considered one of the global problem in the world. HIV infection level is increasing in Georgia. There are too much factors, which can cause HIV. One of the main reason is low level of public awareness. Our research main aim is to learn students’ awareness level about HIV/AIDS. Methodology: A cross-sectional survey was performed targeting a randomized sample of 200 students at Tbilisi State University. The survey instrument was an on-line, self-administered anonymous questionnaire conducted using Google survey software, which automatically populates and saves digital responses to a secure database protecting participant confidentiality throughout the surveying process. Results: The research has revealed trends such as stereotypes and stigma in the society. Although students have adequate information about the ways of transmission of HIV / AIDS and the risk of infection, they often do not address preventive measures, diagnostic tests. Recommendations: we need to increase public awareness of prevention and diagnostic measures about HIV/AIDS.

Keywords: HIV/AIDS, prevention.

 

ციტირება:

სალომე აბულაშვილი, მარი ჩხაიძე, მარიამ ხუროშვილი, ლიზი კიკნაძე. სტუდენტების ინფორმირებულობის დონის კვლევა აივ ინფექცია/შიდსის შესახებ. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, 2018; 4.

 

ალცჰაიმერის მქონე პაციენტების და მათი ოჯახის წევრების სოციალური პრობლემები

ანა გრძელიშვილი, მარიამ მაღალდაძე, ანა მახარაშვილი, გვანცა ჩიბუხაია – ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის სოციოლოგიის მიმართულების სტუდენტები.

ხელმძღვანელი: თენგიზ ვერულავა, მედიცინის აკადემიური დოქტორი, პროფესორი

“ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა, სოციოლოგია” No 4

შესავალი

ალცჰაიმერის დაავადება არის დემენციის ყველაზე გავრცელებული ფორმა, პროგრესირებადი ნევროლოგიური დაავადება, რომელიც გამოწვეულია ნეირონების შეუქცევადი დაზიანებით. ხასიათდება თავის ტვინის ქერქული ფუნქციების პროგრესული დაქვეითებით. ამ დროს სახეზეა უმაღლესი ფსიქიკური ფუნქციების: მეხსიერების, აზროვნების, ორიენტაციის, დასწავლის, მეტყველების და მსჯელობის შესაძლებლობების მრავალფეროვანი აშლილობები [1]

ალცჰეიმერის დაავადება თანამედროვე ჯანდაცვის გლობალური გამოწვევაა. 2010 წლის მონაცემებით, ალცჰეიმერის დაავადებით მთელს მსოფლიოში დაახლოებით 35.6 მილიონი ადამიანი იყო დაავადებული. ეს რიცხვი იზრდება მსოფლიოში მიმდინარე დაბერების პროცესის შედეგად და 2030 წლისთვის მიაღწევს 66 მილიონს, ხოლო 2050 წლისთვის კი – 115 მილიონს. ავადმყოფთა რაოდენობის ზრდა ძირითადად მოსალოდნელია დაბალ და საშუალო შემოსავლიან ქვეყნებში, სადაც 2050 წლისთვის დემენციის მქონე ადამიანთა 70%-ზე მეტი იცხოვრებს. [4]

დემენციის დიაგნოზის ერთი ახალი შემთხვევა ვლინდება ყოველ 4 წამში, ან წელიწადში 7.7 მილიონი შემთხვევა. ამგვარად, მსოფლიოს მასშტაბით 600 მილიონზე მეტი ადამიანი იცხოვრებს ამ დაავადებით მომდევნო 40 წლის განმავლობაში. ჯანდაცვის სისტემებს გაუჭირდებათ პაციენტთა ამ ნაკადის მომსახურება როგორც სოციალური, ისე ეკონომიკური პერსპექტივებიდან. მსოფლიო ალცჰეიმერის 2010 წლის ანგარიშის მიხედვით, 2010 წელს მასზე გაწეული ხარჯი შეადგენდა 604 მილიარდ აშშ დოლარს, რაც გლობალური მთლიანი შიდა პროდუქტის 1% -ის ეკვივალენტია. [4]

კვლევები ადასტურებენ, რომ ალცჰაიმერის დაავადება გავლენას ახდენს პაციენტების სოციალურ იზოლაციასა და სტიგმაზე. ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანს საზოგადოებასთან ურთიერთობის დროს შესაძლოა ბევრი პრობლემა შეექმნას. მაგ: სამსახურის დაკარგვა, მეგობრებთან კონტაქტის შეწყვეტა, გადაადგილების პრობლემები, რაც თავის მხრივ იწვევს სოციალიზაციის პროცესის შეფერხებას. ეს კი თავის მხრივ ხელს უწყობს პიროვნების სრულ იზოლაციას, რაც კიდევ უფრო ამძიმებს ადამიანის მდგომარეობას. სოციალიზაციის პროცესი ინდივიდის მიერ სოციალური ნორმების, კანონების, ქცევის მოდელებისა და ღირებულებების ათვისების პროცესია, რომლის დროსაც ინდივიდი შეიმუშავებს საზოგადოებაში ცხოვრებისა და სოციალური ნორმების დაცვის ჩვევებს. [2]

სოციალიზაცია აქტიური პროცესია და მთელი სიცოცხლის განმავლობაში გრძელდება. ამა თუ იმ ინდივიდის ზნეობრივი განვითარება შეიძლება განსაზღვრულ ეტაპზე შეჩერდეს, მაგრამ თვით სოციალიზაციის პროცესი არასდროს არ მთავრდება. ყველაზე უფრო ინტენსიურად სოციალიზაცია ბავშვობასა და სიყმაწვილეში ხორციელდება, მაგრამ პიროვნების განვითარება საშუალო და დაბერების ასაკშიც კი გრძელდება. ორვილ გ. ბრიმ-უმცროსმა (1966) ერთ-ერთმა პირველმა გამოთქვა აზრი იმის შესახებ, რომ სოციალიზაცია მთელი ცხოვრების განმავლობაში მიმდინარეობს.

სოციალიზაციის პროცესში მთავარია საზოგადოებისთვის მისაღები ღირებულებების, ნორმებისა თუ ჩვევების დასწავლა. ალცჰაიმერით დაავადების დროს ადამიანის ერთ-ერთ მთავარი პრობლემა არსებული სოციალური ქცევის მოშლაა, რაც სერიოზულ გავლენას ახდენს იმაზე, თუ როგორ მიიღებს ამ ადამიანს საზოგადოება.

თანამედროვე მსოფლიოში ალცჰაიმერის დაავადების მქონე ადამიანთა და მათი ოჯახის წევრთა საჭიროებების გამოსავლენად, მათ მხარდასაჭერად და ინფორმირებულობის ასამაღლებლად შექმნილია ალცჰაიმერის ასოციაციები. [4]

საქართველოში, ისევე როგორც დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში, ამ დაავადებასთან მიმართებით სახელმწიფოს როლი უმნიშვნელოა. სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამებით არ არის გათვალისწინებული ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთა საჭიროებები. ფაქტობრივად, მხოლოდ პაციენტების ოჯახის წევრებს უწევთ მათზე ზრუნვა. [3] ამასთან, დაბალია ამ დაავადებასთან დაკავშირებით საზოგადოების ინფორმირებულობა. სავარაუდოდ, საქართველოს მოსახლეობის მხოლოდ მცირე ნაწილმა იცის ამ დაავადების სიმპტომები და მიმდინარეობა.

საქართველოსგან განსხვავებით, ბევრ ქვეყნებში ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირებისთვის ზუნვის უამრავი საშუალება არსებობს. ჩვენს ქვეყანაში ამ პრობლემასთან დაკავშირებით არ ჩატარებულა კვლევები. ზუსტი სტატისტიკაც არ მოიპოვება ალცჰაიმერის დაავადების გავრცელების შესახებ.

მნიშვნელოვანია, რომ ალცჰაიმერის დაავადების მქონე ადამიანებს არ ჰქონდეთ საზოგადოების მხრიდან აგრესიული რეაქცია და ოდნავ მაინც იგრძნონ საზოგადოების მხარდაჭერა. ამ თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია ცნობიერების ასამაღლებელი კამპანიები და გარკვეულწილად იმ არსებული სტიგმის მოხსნა, რაც დღეს ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანებს აქვთ.

21 სექტემბერი ალცჰაიმერის დაავადების შესახებ ცნობიერების ამაღლების საერთაშორისო დღეა. მიზანშეწონილი იქნებოდა, თუ ამ თარიღს საქართველოში მიენიჭებოდა განსაკუთებული ყურადღება – რაც გაზრდიდა დაავადების მიმართ ინფორმირებულობას. ამ თარიღის და მისი მნიშვნელობის პოპულარიზაციაში წვლილის შეტანა შეუძლია როგორც სამთავრობო, ასევე არასამთავრობო სექტორს და ზოგადად, აქტიური სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებს.

ინგლისში ჩამოყალიბდა „Alzheimer’s Society”-ის ორგანიზაცია, რომელი სხვადასხვა სერვისებს სთავაზობს როგორც პაციენტებს, ისე მათი ოჯახის წევრებს. მიზანშეწონილია მსგავსი სახის სერვისების საქართველოში განვითარება, რათა ალცჰაიმერით დაავადებულებს და მათი ოჯახის წევრებს გაუმარტივდეთ ყოველდღიური ცხოვრება.

კვლევის მეთოდოლოგია

კვლევის მიზანია ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთა და მათი ოჯახის წევრთა პრობლემებისა და საჭიროებების კვლევა რესპონდენტთა ინტერპრეტაციისა და აღქმის საფუძველზე.

კვლევის ამოცანებია:

  • კონკრეტულად რა სირთულეების წინაშე აღმოჩნდნენ ალცჰაიმერის დაავადების მქონე ადამიანები და მისი ოჯახის წევრები?
  • გამოვავლინოთ ის ძირითადი სოციალური სფეროები, რომლებშიც ალცჰაიმერის დაავადების მქონე ადამიანებს და მისი ოჯახის წევრებს გარკვეული სახის ბარიერები ექმნებათ.
  • გამოვავლინოთ სახელმწიფოსა და საზოგადოების როლი აღნიშნული დაავადების მქონე ადამიანთა და მათი ოჯახის წევრთა მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად.

შერჩევის მოდელი: ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთა ოჯახის წევრები.

საცხოვრებელი ადგილი: თბილისი.

ასაკობრივი ჯგუფი: 55 წლიდან ზემოთ.

გენდერი: მდედრობითი სქესი.

კვლევის მეთოდი: საკვლევად გამოვიყენეთ თვისებრივი მიდგომა, კვლევის მეთოდად კი ავირჩიეთ: ბიოგრაფიულ-ნარატიული ინტერვიუ, რადგან ამ მეთოდით ვსწავლობთ რესპონდენტის ბიოგრაფიას (ცხოვრებისეულ გამოცდილებას) საკვლევის პრობლემის კონტექსტში. რესპონდენტი გვიამბობს ყველა იმ სირთულეების შესახებ, რაც ექმნება ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთან ცხოვრების დროს, ასევე  ახდენს ამ ამბების შეფასებასა და ინტერპრეტაციას. ამ მეთოდის გამოყენებით შევძლებთ რესპონდენტთა სუბიექტური გამოცდილების საფუძველზე გამოვავლინოთ ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთა და მათი ოჯახის წევრების ცხოვრებისეული სირთულეები და შევძლებთ არსებული ობიექტური რეალობისა და ტენდენციების გამოვლენას.

მონაცემთა შეგროვებისა და ანალიზის პროცესი: კვლევის ფარგლებში ჩავატარეთ 3 ჩაღრმავებული, ბიოგრაფიულ-ნარატიულ ინტერვიუ, რომელიც თემის სპეციფიკისა და მეთოდისგან გამომდინარე, იყო მაქსიმალურად არასტრუქტურირებული და მოქნილი. მონაცემების შეგროვების შემდეგ მოხდა მათი ტრანსკრიპტების შედგენა და ანალიზი.

მონაცემთა ანალიზის პირველ ეტაპზე, ერთმანეთისგან გამოცალკევდა ფაქტები/ნარატივები და შეფასება/ინტერპრეტაცია, რამაც, მომავალში, მნიშვნელოვნად განსაზღვრა მიზეზობრივი/მიზნობრივი/დროითი კავშირების კლასიფიცირება ფაქტების დონეზე, ეს კი,  მეორე ეტაპის დამახასიათებელი ნიშანია.

მონაცემთა ანალიზის მესამე ეტაპზე შეიქმნა ერთგვარი ანალიზური აბსტრაქცია, ამ საფეხურზე, მოხდა ყველაზე გავრცელებული ბიოგრაფიული სქემების/სქემის გამოვლენა, რაც პირველი ნაბიჯი იყო განზოგადების გზაზე. ამ ეტაპზე შემოვიდა ნარატიული ბიოგრაფიული სქემა და მოხდა ყველა იმ ამბის აბსტრაქცია, რომლებიც ექსკლუზიურად უკავშირდებოდა ბიოგრაფიას. აღნიშნულ ეტაპზე, გამოყენებულ იქნა ისეთი ამბები, რომლებიც 2-ჯერ ან მეტჯერ გამოვლინდა, ეს იყო ერთგვარი ნარატივები, რომლებიც ბიოგრაფიული თვალსაზრისით ანათესავებდა გამოკითხულ რესპონდენტებს.

რაც შეეხება შემდგომ ეტაპს, ცოდნის ანალიზის პროცესში უკვე გათვალისწინებული იყო შეფასებითი ნაწილი. თითოეულ ბიოგრაფიულ სქემას ახლდა რესპონდენტის მიერ გაკეთებული ინტერპრეტაციები. აღნიშნულის მისაღწევად, შეიძლებოდა ორი გზის გამოყენება: 1) შეფასებები დაწერილიყო ცალკეულ ინტერვიუებთან მიმართებით ე.ი ცალკეული ინტერვიუს გაერთიანებით შეფასებებთან; 2) საერთო ბიოგრაფიულ სქემაში იმ შეფასების გათვალისწინებით, რომელიც ეხებოდა აღნიშნულ სქემას – სწორედ ეს უკანასკნელი გახდა მონაცემთა ანალიზის მეოთხე ეტაპის ძირითადი სახელმძღვანელო.

ანალიზის პროცესის დასასრულს, გამოიკვეთა მინიმალური და მაქსიმალური კონტრასტები. მნიშვნელოვანი იყო ე.წ „იდეალური ტიპის“ ფორმირება, რამაც გააერთიანა რესპონდენტთა ყველა ძირითადი მახასიათებელი.

კვლევის შედეგები 

ინტერვიუ N1

ფაქტი/ნარატივი I – ოჯახში არსებული სიტუაცია

ოჯახში ცხოვრობენ რძალი, მეუღლე, მაზლი, 2 შვილი + ალცჰაიმერიანი დედამთილი.

შეფასება/ინტერპრეტაცია I – ოჯახში არსებული სიტუაცია

ოჯახის წევრებს  ერთმანეთთან აქვთ ნორმალური ურთიერთობა.

ფაქტი/ნარატივი II – ალცჰაიმერის გამოვლენამდე პერიოდი

დაახლოებით 10 წლის უკან გაიგეს, რომ მათი ოჯახის წევრს ჰქონდა ალცჰაიმერი. ჰქონდა საშუალო განათლება. დაავადების აღმოჩენამდე, ის მუშაობდა პატარა მაღაზიაში და ამ პერიოდში შეამჩნია, რომ რაღაცები ავიწყდებოდა. რაც შეეხება რეაქციას, ოჯახმა დასახმარებლად მიმართა ექიმს, რომელმაც დაუნიშნა მედიკამენტი – „ბილობილი“. ამის შემდეგ მან მაღაზიაში მუშაობას თავი დაანება და გადავიდა საცხობში, სადაც აცხობდა ღვეზელებს. ოჯახის წევრებს დაავადებული ადამიანი არ წაუყვანიათ თავშესაფარში. სანამ გაიგებდნენ, რომ მათი ოჯახის წევრს ჰქონდა დაავადება, ისინი იცნობდნენ აღნიშული დაავადების მქონე ადამიანს.

შეფასება/ინტერპრეტაცია II -ალცჰაიმერის გამოვლენამდე პერიოდი

ალცჰაიმერის დაავადების აღმოჩენის შემდეგ ოჯახის წევრთა რეაქცია არ იყო კატასტროფული – „ვარდო ჩვენ ოჯახის წევრია და ვერსად ვერ გადავაგდებდით. შვილები ეხმარებიან ძალიან“. ოჯახის წევრებს მარტივად მიიღეს დაავადებული ადამიანის სახლში დატოვების გადაწვეტილება, რასაც ადასტურებს მათი ნათქვამი: „იმიტომ, რომ როდესაც გებულობ, რომ მაგალითად ადამიანს სიმსივნე აქვს, უფრო განიცდი და ნერვიულობ, ამაზე კიდე იცი, რომ ეს დაავადება  ნელა პროგრესირებადია და ადამიანის სიცოცხლეს დიდი ხნის განმავლობაში არ უქმნის საფრთხეს. თუმცა ამ ეტაპზე უკვე ძალიან რთულად აქვს და ოჯახის ყველა წევრი ძალაინ განიცდის“ .

ოჯახის წევრებს ალცჰაიმერით დაავადებულის თავშესაფარში წაყვანა არც უფიქრიათ, რადგან ეგონათ, რომ მსგავსი დაწესებულებები არ არსებობდა საქართველოში.

ფაქტი/ნარატივი III – დაავადების საწყისი პერიოდის თავისებურებები

ამ პერიოდში, დაავადებულ ადამიანს ავიწყდებოდა ნივთების ადგილზე მიტანა და შვილების სახელები. ოჯახი წევრები ექიმის დანიშნულებით პაციენტს აძლევენ დამამშვიდებლებს, რომ ეძინოს.

შეფასება/ინტერპრეტაცია III – დაავადების საწყისი პერიოდის თავისებურებები

აღნიშნული ეტაპი, ოჯახის წევრებისთვის არ არის რთული. ამ ეტაპს ისინი შემდეგნაირად ახასიათებენ: „ხანდახან რაღაცები ავიწყდება და ვახსენებთ ხოლმე. თუკი დაკვირვებული არ ხარ შეიძლება საწყისი ფორმა ვერც კი შეამჩნიო. რთული ახლა უფროა, როდესაც თითქმის მართლაც რომ არაფერი ახსოვს. ისე ძირითადად გამოვლინდა ჭამის ფორმაში. რო აჭმევდი საჭმელს, მოგიბრუნდებოდა და მეორე წუთში გეტყოდა – მშიაო. მიუხედავად ყველაფრისა, ჩვენ მას მოვუვლით, სანამ ცოცხალია“.

ოჯახის წევრების წევრები სირთულეებს შეძლებისდაგვარად, თვითონვე უმკლავდებიან, რადგან მათი თქმით, არ არსებობს სახელმწიფო სერვისები. ოჯახის წევრების თვალსაზრისით, იმ პირობების და გარემოებების გათვალისწინებით, მათ მეტ-ნაკლებად უზრუნველყვეს პაციენტის ცხოვრება: „მასზე უარი არ გვთქვამს, არ გადაგვიგდია და არ ჩაგვიბარებია საგიჟეთში“.

ოჯახი წევრების აზრით, მათ ამ პერიოდში, შეცდომა არ დაუშვიათ, მეტიც, ისინი ფიქრობენ, რომ იმ დროისთვის პაციენტისთვის საჭირო და პოპულარული პრეპარატი მისცეს.

რაც შეეხება რჩევას ამ დაავადების მქონე პირების ოჯახის წევრებისთვის, ისინი ამბობენ, რომ გააჩნია დაავადების ფორმას და საჭიროა ინდივიდუალური მიდგომა. ოჯახისთვის აღნიშნული პაციენტი ძნელი მოსავლელი არ არის.

ფაქტი/ნარატივი IV – დაავადების ამჟამინდელი მდგომარეობა

ოჯახის წევრს უკვე რამდენიმე წელია აქვს ალცჰაიმერის დაავადება.

შეფასება/ინტერპრეტაცია IV – დაავადების ამჟამინდელი მდგომარეობა

ამჟამინდელი მდგომარეობა, კერძოდ, ბოლო 2 წელი, ოჯახის წევრის შეფასებით, არის ძალიან რთული: „თუკი ყურადღება მოაკელით შეიძლება საკუთარი განავალი დაგახვედროს მაგიდაზე თეფშით. ჭამს არანორმალურად. შეიძლება 5 ცალი პური ჭამოს და გითხრას მშიაო. ამ დროს კი წონაში ძალიან დაიკლო. ახლა უკვე ჩაწოლილი არის და ექიმები გვეუბნებიან რომ დიდხანს ვეღარ იცოცხლებს“.

მომავლის იმედი არის ის, რისი მეშვეობითაც ოჯახის წევრები გაუმკლავდნენ და დღესაც უმკლავდებიან არსებულ სირთულეებს. რაც შეეხება რჩევას ამ დაავადების მქონე პირის ოჯახის წევრებისთვის, ისინი მათ ურჩევენ ძალების მოკრებას და მაქსიმალურ ყურადღებას.

ფაქტი/ნარატივი V – ურთიერთობა სახელმწიფო და სხვა ინსტიტუტებთან

ალცჰაიმერით დაავადებულ პირს და მის ოჯახის წევრებს არ მიეწოდებათ არანაირი სახელმწიფო სერვისები. რაც შეეხება არასამთავრობო ორგანიზაციებს და მათ როლს ამ დაავადებასთან მიმართებაში, ოჯახის წევრებს მსგავსი სტრუქტურის შესახებ არც კი სმენიათ. ისინი არ არიან ალცჰაიმერით დაავადებული პირების პრობლემებზე მომუშავე არანაირი ჯგუფის  წევრი და ამ თემასთან დაკავშირებულ არცერთ სოციალურ აქტივობაში, რომელიც ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთა უფლებების დაცვას ეხებოდა, არ მიუღიათ მონაწილეობა. 

II ეტაპი

მიზეზობრივი/მიზნობრივი/დროითი კავშირები:

ქალბატონო X დაიბადა და ცხოვრობს თბილისში, შვილთან რძალთან და შვილიშვილებთან ერთად. აქვს საშუალო განათლება. ალცჰაიმერის დაავადების აღმოჩენამდე მუშაობდა მაღაზიაში. დაავადების საწყის პერიოდში შექმნილი სირთულეებიდან გამომდინარე, მოუწია გადასულიყო საცხობში, სადაც ამზადებდებდა ღვეზელებს. მდგომარეობის გართულების შემდეგ იგი საბოლოოდ ჩამოშორდა საქმიანობის სფეროს. ამის შემდეგ, შეიძლება ითქვას, რომ სრულად მოწყდა სოციალურ სფეროს და შეწყდა მისი სოციალიზაციის პროცესი. იგი მეხსიერების სრულად დაკარგვის შემდეგაც ცხოვრობდა თავის ოჯახის წევრებთან ერთად და არ წაიყვანეს თავშესაფარში. ამის მიზეზად კი, სავარაუდოდ სახელდება სახელმწიფო სერვისების შესახებ არაინფორმირებულობა და იმ სოციალური ნორმების გავლენა, რომლის მიხედვითაც, საქართველოში ოჯახის წევრის ან ახლობლის თავშესაფარში წაყვანა ასოცირდება მის თავიდან მოშორებასთან, ან „გადაგდებასთან“.

ინტერვიუ N2

ფაქტი/ნარატივი I – ოჯახში არსებული სიტუაცია

ოჯახში ცხოვრობენ 97 წლის ალცჰაიმერის მქონე პირი, მისი ნათესავი და ნათესავის ახლობელი, რომელიც ალცჰაიმერიანის მომვლელია.

შეფასება/ინტერპრეტაცია I – ოჯახში არსებული სიტუაცია

ოჯახის წევრებს  ერთმანეთთან აქვთ კარგი ურთიერთობა. როგორც რესპონდენტი ამბობს, ალცჰაიმერიით დაავადებულ ქალს მისი ნათესავი მზრუნველობას არ აკლებს – „მის ნათესავს ის ძალიან ძალიან უყვარს და უვლის დღემდე, როგორც საკუთარ დედას. ალბათ იმიტომ რომ მას არ ჰყავს საკუთარი ოჯახი. მოხუცებულსაც ძალიან უყვარს ის“.

ფაქტი/ნარატივი II – ალცჰაიმერის გამოვლენამდე პერიოდი

ირკვევა, რომ ალცჰაიმერი მათი ოჯახის წევრს დაახლოებით 10 წლის წინ აღმოაჩნდა, თუმცა მომვლელმა ქალმა ამის შესახებ მოგვიანებით გაიგო. ამის გამორკვევაში მას პირადი საუბრები დაეხმარა ალცჰაიმერით დაავადებულთან. დაავადების აღმოჩენის შემდეგ იგი თავშესაფარში არ წაუყვანიათ. მუშაობას თავი დაანება. მოვლაში ნათესავი ეხმარებოდა, შემდეგ კი დამხმარე ქალი, რომელიც ნათესავის მეგობარი და ახლობელია. სანამ გაიგებდნენ, რომ მათი ოჯახის წევრს ჰქონდა დაავადება, ისინი იცნობდნენ აღნიშული დაავადების მქონე ადამიანს.

შეფასება/ინტერპრეტაცია II -ალცჰაიმერის გამოვლენამდე პერიოდი

ალცჰაიმერის დაავადების აღმოჩენის შემდეგ ოჯახის წევრთა რეაქცია არ იყო კატასტროფული. თუმცა როგორც მისი მოვლელი ქალი აღნიშნავს მას თავიდან დაუმალეს დაავადებულის ჯანმრთელობის  მდგომარეობა – „სხვათაშორის თავიდან არ გამიმხილეს თუ რა სჭირდა. შემდეგ მე თვითონ გამოვარკვიე მოგვიანებით. ამაში კი პირადი საუბრები დამეხმარა, როდესაც იგი ეძებდა და ითხოვდა დედას“. ოჯახის წევრებმა მარტივად მიიღეს დაავადებული ადამიანის სახლში დატოვების გადაწვეტილება, რასაც ადასტურებს მათი ნათქვამი: „არც განიხილებოდა ეგ იდეა“.

ოჯახის წევრ მომვლელ ქალს მანამდეც ჰქონდა ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთან ურთიერთობის გამოცდილება, თუმცა, როგორც თვითონ აღნიშნავს მეორე პიროვნების დაავადების ფორმები უფრო რთული იყო – „იყო აგრესიული და საერთოდ არავინ არ ახსოვდა“.

ფაქტი/ნარატივი IV – დაავადების ამჟამინდელი მდგომარეობა

პაციენტს უნდა სახლიდან წასვლა. გაქცევა დედასთან და მის გარდაცვლილ დედმამიშვილებთან. ოჯახის წევრებს იგი ხშირად გაყავთ ეზოში ეტლით სასეირნოდ.

შეფასება/ინტერპრეტაცია IV – დაავადების ამჟამინდელი მდგომარეობა

ამჟამინდელი  მდგომარეობა არც ისე რთულია. ყველაზე დიდ სირთულედ მიაჩნიათ ის, რომ პაციენტს უნდა დედასთან და თავის დედმამიშვილებთან გაქცევა. ნათესავის შეფასებით, პრობლემებთან გამკლავებას ოჯახი  საერთო ძალებით ახერხებს. მისი აზრით, ალცჰაიმერით დაავადებულის ცხოვრება საკმაოდ უზრუნველყოფილია, რასაც შემდეგნაირად გვიდასტურებს – „ჩემი აზრით, მისი დაავადება იმიტომ არ პროგრესირდება, რომ მას აქვს უძვირფასესი მოვლა. დაწყებული კვებით დამთვარებული გარემოთი და მედიკამენტებით. 97 წლის ქალი რაც არ უნდა ცუდი ამინდი იყოს მაინც გაგვყავს გარეთ სასეირნოდ ეტლით და კიდევ ჩემი დაკვირვებით დიდხანს სძინავს და ეს გვშველის“.

რაც შეეხება რჩევას ამ დაავადების მქონე პირის ოჯახის წევრებისთვის, ისინი მათ ურჩევენ დაავადებულს მოექცნენ თბილად. აჩვენონ მზრუნველობა და ყურადღება.

ფაქტი/ნარატივი V – ურთიერთობა სახელმწიფო და სხვა ინსტიტუტებთან

ალცჰაიმერით დაავადებულ პირს და მის ოჯახის წევრებს არ მიეწოდებათ არანაირი სახელმწიფო დახმარების სერვისები. რაც შეეხება არასამთავრობო ორგანიზაციებს და მათ როლს ამ დაავადებასთან მიმართებაში, ოჯახის წევრებს მსგავსი სტრუქტურის შესახებ არც კი სმენიათ. ისინი არ არიან ალცჰაიმერით დაავადებული პირების პრობლემებზე მომუშავე არანაირი ჯგუფის  წევრი და ამ თემასთან დაკავშირებულ არცერთ სოციალურ აქტივობაში, რომელიც ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთა უფლებების დაცვას ეხებოდა, არ მიუღიათ მონაწილეობა. სოც მუშაკი სტუმრობს პაციენტს კვირაში ორჯერ, თუმცა არა დაავადებასთან მიმართებაში.

II ეტაპი

მიზეზობრივი/მიზნობრივი/დროითი კავშირები:

ქალბატონო X დაიბადა და ცხოვრობს თბილისში. ნათესავთან და მომვლელ ქალთან ერთად. აქვს საშუალო განათლება. მსახურობდა დაზვერვაში. იგი იყო მფრინავი. 80 წლამდე მუშაობდა საბჭოთა კავშირის ჯანდაცვის მინისტრის პირად მდივნად. ალცჰაიმერის დაავადების აღმოჩენის შემდეგ მან მუშაობას თავი დაანება. დაავადების მიუხედავად, შეიძლება ითქვას, რომ არ მოწყვეტია სოციალურ სფეროს. მისი მეგობრები ხშირად სტუმრობდნენ მას და თვითონაც ურეკავდა ხოლმე დღესასწაულებისა და დაბადების დღეების მისალოცად. იგი დაავადების აღმოჩენის შემდგომაც ცხოვრობდა თავის ოჯახის წევრებთან ერთად – არ წაიყვანეს თავშესაფარში, ამის მიზეზად კი, სავარაუდოდ სახელდება სახელმწიფო სერვისების შესახებ არაინფორმირებულობა და იმ სოციალური ნორმების გავლენა, რომლის მიხედვითაც,  ოჯახის წევრის ან ახლობლის თავშესაფარში წაყვანა ასოცირდება მის თავიდან მოშორებასთან. თუმცა ჰყავთ მომვლელი, რომელიც ზრუნავს მის ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე.

ინტერვიუ N3

ფაქტი/ნარატივი I – ოჯახში არსებული სიტუაცია

ოჯახში ცხოვრობენ ალცჰაიმერის მქონე პირი, მისი შვილი, შვილიშვილი და შვილთაშვილი. 

შეფასება/ინტერპრეტაცია I – ოჯახში არსებული სიტუაცია

ოჯახის წევრებს  ერთმანეთთან აქვთ კარგი ურთიერთობა. რასაც რესპონდენტის სიტყვებიც ადასტურებს  – „ძალიან ახლო, თბილი ურთიერთბა გვაქვს“.

ფაქტი/ნარატივი II – ალცჰაიმერის გამოვლენამდე პერიოდი

ალცჰაიმერით დაავადებულ პირს დაავადების გამოვლენამდე მიღებული ჰქონდა უმაღლესი განათლება და გახლდათ პიონერთა სასახლეში უცხო ენების კაბინეტის გამგე. დიაგნოზის შესახებ შეიტყვეს 6-7 წლის წინ. დაავადების გამოვლენის შემდეგ იგი თავშესაფარში არ წაუყვნიათ. სანამ გაიგებდნენ, რომ მათი ოჯახის წევრს ჰქონდა დაავადება, ისინი არ იცნობდნენ აღნიშული დაავადების მქონე ადამიანს.

შეფასება/ინტერპრეტაცია II -ალცჰაიმერის გამოვლენამდე პერიოდი

რესპონდენტის თქმით, გამომდინარე იქიდან რომ, ამბის გაგების დროს იგი ძალიან პატარა იყო, მას გაუჭირდა ამ ამბის გააზრება – „ძალიან ახლო, თბილი ურთიერთბა გვაქვს“.

ფაქტი/ნარატივი III – დაავადების საწყისი პერიოდის თავისებურებები

პირველ პერიოდში პაციენტს ავიწყდებოდა სახელები. მისი ოჯახის წევრები მას სახლში მარტო ვერ ტოვებდნენ. დაავადებული პირის შვილს მოუწია სამსახურისთვის თავის დანებება და დამხმარე ქალის აყვანა.

შეფასება/ინტერპრეტაცია III – დაავადების საწყისი პერიოდის თავისებურებები

აღნიშნული ეტაპი, ოჯახის წევრებისთვის ოდნავ რთულად შესაგუებელი იყო. ამ ეტაპს რესპონდენტი შემდეგნაირად ახასიათებს: „თავიდან ეს ყველაფერი სკლეროზით დაიწყო, ავიწყდებოდა სახელები, ურევდა ისტორიებს ერთმანეთში, შემდეგ პერსონაჟების არევა დაიწყო. სახლი თავის გონებაში გაჰყო 2 ნაწილად და პირველ და მეორე სართულს ეძახდა“. ოჯახის წევრების აზრით მათ მეტ-ნაკლებად უზრუნველჰყვეს ალცჰაიმერით დაავადებული პირის ცხოვრება. ისინი, თვლიან, რომ მათ ამ პერიოდში, შეცდომა არ დაუშვიათ. – „მე პირადად არ ვიცი რისი გაკეთება შეიძლებოდა სხვანაირად.“  იმ ადამიანებს კი, რომლებსაც ჰყავთ ალცჰაიმერით დაავადებული ოჯახის წევრი რესპონდენტი შემდეგ რჩევას აძლევს: „ძალიან დიდი მოთმინებაა საჭირო, მოუარო მსგავს ადამიანს. არამარტო მოთმინება, ასევე კარგი ეკონომიკური მდგომარეობა და ბევრი დრო. თუმცაღა უმეტეს შემთვევაში ჯობს მისი თავშესაფარში მიყვანა, როგორც თქვენთვის, ასევე მისთვის“. 

ფაქტი/ნარატივი IV – დაავადების ამჟამინდელი მდგომარეობა

ამჟამად პაციენტი არის ლოგინად ჩავარდნილი, ვერ საუბრობს და ვერავის ცნობს, საკუთარი თავის ჩათვლით. არსებული სირთულეების გამკლავებას ოჯახი მომვლელთან ერთად ცდილობს.

შეფასება/ინტერპრეტაცია IV – დაავადების ამჟამინდელი მდგომარეობა

ამჟამინდელი  მდგომარეობა საკმაოდ  რთულია. როგორც რესპონდენტი ამბობს, პაცინეტი ახლა სავარაუდოდ ბოლო სტადიაშია – „ის ახლა სავარაუდოდ ბოლო სტადიაში, იქიდან გამომდიანრე, რომ მოიტეხა ფეხი, ლოგინად არის ჩავარდინი, ვეღარ საუბრობს, ვერავის ვერ ცნობს საკუთარი თავის ჩათვლით, უჭირს ჭამაც“.

ფაქტი/ნარატივი V – ურთიერთობა სახელმწიფო და სხვა ინსტიტუტებთან

ალცჰაიმერით დაავადებული პირის ოჯახს ძირითადად არ მოეპოვება ინფორმაცია სახელმწიფო და არასამთავრობო სერვისების შესახებ.

შეფასება/ინტერპრეტაცია V – ურთიერთობა სახელმწიფო და სხვა ინსტიტუტებთან

რესპონდენტს არ მოეპოვება ინფორმაცია სახელმწიფო სერვისების შესახებ, თუმცა მათ ერთხელ სცადეს მიემართათ ერთ-ერთი ორგანიზაციისათვის – „ერთხელ ვცადეთ მიგვემართა რომელიღაც ორგანიზაციისთვის, თუმცა ვერ დაგვეხმარნენ, რადგან სიღარიბის პირას მყოფის სტატუსი არ აქვს ჩემს დიდ ბებიას“.

 II ეტაპი

მიზეზობრივი/მიზნობრივი/დროითი კავშირები:

ქალბატონი X დაიბადა და ცხოვრობს თბილისში, შვილთან, შვილიშვილთან და შვილთაშვილთან ერთად. დაავადების გამოვლენამდე მიღებული ჰქონდა უმაღლესი განათლება. იგი იყო დასაქმებული – მუშაობდა პიონერთა სასახლეში უცხო ენების კაბინეტის გამგედ.

დიაგნოზის შესახებ შეიტყვეს 6-7 წლის წინ. დაავადების გამოვლენის საწყის პერიოდში პაციენტს ავიწყდებოდა სახელები. მისი ოჯახის წევრები მას სახლში მარტო ვერ ტოვებდნენ. დაავადებული პირის შვილს მოუწია სამსახურისთვის თავის დანებება და დამხმარე ქალის აყვანა. მიუხედავად იმისა, რომ ოჯახის წევრებისთვის დაავადების საწყისი პერიოდის თავისებურებებთან შეგუება ცოტა ძნელი იყო, ალცჰაიმერის მქონე პირი თავშესაფარში არ წაუყვნიათ.

ამჟამად პაციენტი არის ლოგინად ჩავარდნილი, ვერ საუბრობს და ვერავის ცნობს, საკუთარი თავის ჩათვლით. არსებული სირთულეების გამკლავებას ოჯახი მომვლელთან ერთად ცდილობს.

ალცჰაიმერით დაავადებული პირის ოჯახს ძირითადად არ მოეპოვება ინფომარცია სახელმწიფო და არასამთავრობო სერვისების შესახებ.

III ეტაპი

ჩვენს რესპონდენტებს ერთმანეთთან ანათესავებთ ბიოგრაფიაში გამოკვეთილი შემდეგი ნიუანსები: სამივე ალცჰაიმერით დაავადებული ადამიანი ცხოვრობს ოჯახის წევრებთან ერთად, რომლებიც გამოირჩევიან მზურნველობით. არც ერთი მათგანი არ მიუყვანიათ უჯახის წევრებს მოხუცთა თავშესაფარში.

საინტერესო ტენდენცია იკვეთება განათლების დონესა და დასაქმებასთან დაკავშირებით. დაავადების გამოვლენამდე, კვლევის ობიექტებიდან სამიდან ორს მიღებული ჰქონდა უმაღლესი განათლება, ხოლო სრული უმრავლესობა იყო დასაქმებული სხვადასხვა სფეროებში. აღსანიშნავია, რომ მათ მოუხდათ სამსახურიდან წამოსვლა დაავადების გართულებასთან ერთად, შესაბამისად ამ ეტაპზე შეწყდა მათი სოციალიზაციაც.

მნიშვნელოვანია ის ფაქტიც, რომ, დაავადების სირთულის მიუხედავად, ოჯახის წევრებმა თავად გადაწყვიტეს ალცჰაიმერით დაავადებულის სახლში დატოვება. არ იკვეთება სხვა, გარეშე პირების როლი აღნიშნული გადაწყვეტილების მიღებისას.

გამოკითხულთაგან არც ერთ რესპონდენტს არ ჰქონდა ინფორმაცია ალცჰეიმერის დაავადებასთან დაკავშირებით სახელმწიფო და არასამთავრობო სერვისების ან არასამთავრობო ორგანიზაციის მნიშვნელობისა და როლის შესახებ.

IV ეტაპი

გამოკითხული რესპონდენტებიდან სრული უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ ოჯახებში, რომლებშიც ალცჰაიმერით დაავადებული ადამიანები ცხოვრობენ, არის თბილი და მზრუნველი გარემო. ასევე ისინი ამბობენ, რომ მათი დამოკიდებულება ალცჰაიმერის მქონე ადამიანის მიმართ დაავადების აღმოჩენის შემდეგ შეიცვალა, კერძოდ გაძლიერდა მათ მიმართ ზრუნვისა და ყურადღების ასპექტები.

რესპონდენტების სიტყვებიდან გამომდინარე  ალცჰაიმერის მქონე ადამიანის უპირველესი და მთავარი დაბრკოლება, დაავადების აღმოჩენის შემდეგ იყო სამსახურის მიტოვება. ეს პირდაპირ უკავშირდება დაავადებას, რადგან გარკვეული დროის შემდეგ მათ ფაქტობრივად აღარ შეეძლოთ თავიანთი მოვალეობების შესრულება და იძულებულნი გახდნენ მიეტოვებინათ სამსახური.

რესპონდენტების ინტერვიუებიდან გამომდინარე ჩანს, რომ მათ სრულად აიღეს პასუხისმგებლობა დაავადებული ადამიანის საჭიროებების დაკმაყოფილებაზე, თუმცა საინტერესოა ერთ-ერთი რესპონდენტის ფრაზა, რომელიც ინტერვიუს მსვლელობისას ორჯერ იმეორებს შემდეგ სიტყვებს: „მასზე უარი არ გვითქვამს, არ გადაგვიგდია და არ ჩაგვიბარებია საგიჟეთში“. ინტერვიუდან ირკვევა, რომ რესპონდენტმა დაავადებული ადამიანი არ წაიყვანა თავშესაფარში, ამის მიზეზად კი, შესაძლოა მივიჩნიოთ ან სახელმწიფო სერვისების შესახებ არაინფორმირებულობა ან იმ სოციალური ნორმების გავლენა, რომლის მიხედვითაც, საქართველოში ოჯახის წევრის ან ახლობლის თავშესაფარში წაყვანა ასოცირდება მის თავიდან მოშორებასთან, ან „გადაგდებასთან“.

V-IV ეტაპი

ჩვენს მიერ გამოკითხული რესპონდენტებიდან სამიდან მხოლოდ ერთს აქვს უმაღლესი განათლება. ამ მხრივ იკვეთება გარკვეული კონტრასტი, კერძოდ ის, რომ შეიმჩნევა სხვაობა განათლების დონეებს შორის. გარკვეულ შემთხვევებში კი შესაძლოა დაბალი განათლების დონე ალცჰაიმერის მაპროვოცირებელ ფაქტორადაც მივიჩნიოთ.

განსხვავებულია ოჯახის წევრთა დამოკიდებულება ალცჰაიმერის დაავადების მქონე ადამიანის მიმართ. ამ შემთხვევაშიც იკვეთება კონტრასტი, რადგან დაავადებული ადამიანის თავშესაფარში წაყვანასთან დაკავშირებით საუბრისას, მხოლოდ ერთი ადამიანი ახსენებს სიტყვა ,,გადაგდებას“, და ამბობს: „მასზე უარი არ გვთქვამს, არ გადაგვიგდია და არ ჩაგვიბარებია თავშესაფარში“. ამ სიტყვებიდან გამომდინარე, შესაძლოა ვივარაუდოთ რესპონდენტზე სხვადასხვა სოციალური ნორმებისა და სტერეოტიპების გავლენა, რომელთა მიხედვითაც ჩვენს ქვეყანაში ადამიანის თავშესაფარში წაყვანა არ ასოცირდება მასზე მზრუნველობით მოპყრობასთან და პირიქით, ნიშნავს მის თავიდან მოშორებას. სავარაუდოდ, რესპონდენტი, სწორედ ამიტომ, ამ სტიგმებიდან გამომდინარე იყენებს  თავშესაფართან მიმართებით სიტყვა – ,,გადაგდებას“.

საინტერესოა დასაქმების სფეროსთან დაკავშირებით გამოვლენილი კონტრასტი. კერძოდ კი, გამოკითხულიდან მხოლოდ ერთი ადამიანი ეწეოდა მცირე სამეწარმეო საქმიანობას, ხოლო ორი დასაქმებული იყო საჯარო სამსახურში და ეკავათ შედარებით მაღალი თანამდებობა.

გამოკითხულთაგან მხოლოდ ერთი ადამიანი ამბობს, რომ მას არ ჰქონია მსგავი დაავადების მქონე ადამიანთან ურთიერთობა, ხოლო დანარჩენი ორი ამბობს რომ მათ ჰქონდათ  შეხება ალცჰაიმერის დაავადების მქონე სხვა ადამიანთან.

განსხვავებულია ინფორმირებულობა სახელმწიფო და არასამთვარობო სექტორების სერვისებისა და საქმიანობის შესახებ, რადგან გამოკითხულთაგან ერთ-ერთი ამბობს, რომ მას არ სმენია ისეთი სერვისების შესახებ, რომლებიც მზრუნველობას გაუწევდნენ ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანებს. დანარჩენი ორის მხრიდან კი არ გამოიკვეთა ინტერესი სხვადასხვა სერვისებით სარგებლობისა და აქტივობებში ჩართვის კუთხით.

VII ეტაპი

კვლევის პროცესში გამოიკვეთა შემდეგი იდეალური ტიპის მახასიათებლები:

ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირების სრული უმრავლესობა ცხოვრობს თბილ, მზრუნველ, მოსიყვარულე და ოჯახურ გარემოში.

ანალიზისას ირკვევა, რომ დაავადების აღმოჩენის შემდეგ გამოწვეული რეაქცია არცერთ შემთხვევაში არ ყოფილა ოჯახის წევრებისთვის კატასტროფული და ყველა მათგანი პრობლემას ადეკვატურად მიუდგა და თითოეულ მათგანს განაწილებული აქვს პასუხისმგებლობა დაავადებული ადამიანის მიმართ.

კვლევისას გამოიკვეთა სახელმწიფო სექტორის უმნიშველო როლი დაავადების მქონე ადამიანთა ცხოვრებაში. რადგან ოჯახის წევრთა ინფორმაციით ისინი არ იღებენ სახელმწიფოსგან არანაირ დახმარების სერვისს გარდა პენსიისა. ეს კი, თავი მხრივ, აისახება დაავადებულ ადამიანთა ცხოვრებაზე, რადგან მათი საჭიროებები, როგორიცაა პერიოდული სამედიცინო გამოკვლევები და მედიკამენტებით უზრუნველყოფა, უკავშირდება მთელ რიგ ეკონომიკურ თუ სოციალურ ფაქტორებს, სახელმწიფო სერვისების ან მის შესახებ ინფორმაციის არ არსებობის გამო კი ოჯახს უწევს სრულად აიღოს პასუხისმგებლობა მისი ოჯახის წევრზე, რაც ხშირად კიდევ უფრო ართულებს  ისედაც მძიმე ეკონომიკურ მდგომარეობას.

საბოლოოდ, შეიძლება ითქვას, რომ ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირები არიან ნუკლეარულ ოჯახში მცხოვრებნი. ისინი დაავადების გამოვლენამდე იყვნენ დასაქმებულნი, თუმცა ამჟამინდელი მდგომარეობით დაავადების სირთულიდან გამომდინარე ჩამოშორებულნი არიან სოციალურ სფეროს. სახელმწიფო სერვისების გამოყენებასთან დაკავშირები არ იკვეთება მნიშვნელოვანი ნიუანსები. რაც შეეხება არასამთავრბო სექტორის როლს აღნიშნული დაავადების მქონე პირების ცხოვრებაში, ამ მხრივაც არ არსებობს, ერთი მხრივ, ინფრმირებულობა და მეორე მხრივ, დაინტერესება ოჯახის წევრების მხრიდან.

შემაჯამებელი დასკვნა

კვლევის პროცესში გამოკვეთილი იდეალური ტიპი მოიცავს შემდეგ მახასიათებლებს:

დაავადების გამოვლენამდე, ალცჰაიმერის მქონე პირებიდან ერთს უმაღლესი, ხოლო ორ მათგანს მიღებული აქვს საშუალო განათლება და უმუშავიათ სხვადასხვა, კერძო თუ სახელმწიფო სფეროებში. აღნიშნული დაავადენის მქონე პირების სრული უმრავლესობა ცხოვრობს თბილ, მზრუნველ, მოსიყვარულე და ოჯახურ გარემოში.

ანალიზისას ირკვევა, რომ დაავადების აღმოჩენის შემდეგ გამოწვეული რეაქცია არცერთ შემთხვევაში არ ყოფილა ოჯახის წევრებისთვის კატასტროფული და ყველა მათგანი პრობლემას ადეკვატურად მიუდგა და თითოეულ მათგანს განაწილებული აქვს პასუხისმგებლობა დაავადებული ადამიანის მიმართ.

ასევე, აღსანიშნავია ისიც, რომ ალცჰაიმერის მქონე პირები ოჯახის წევრები, დაავადების გამოვლენამდე იცნობდნენ ამავე დაავადების მქონე სხვა პირებს, თუმცა კვლევისას ამ ფაქტის გავლენა, საკუთარ ოჯახის წევრებთან მიმართებით, არ იკვეთება.

კვლევისას გამოიკვეთა სახელმწიფო სექტორის უმნიშველო როლი დაავადების მქონე ადამიანთა ცხოვრებაში. რადგან ოჯახის წევრთა ინფორმაციით ისინი არ იღებენ სახელმწიფოსგან არანაირ სერვისს, რაც კიდევ უფრო ართულებს დაავადებულ ადამიანთა ცხოვრების ხარისხს. ზოგ შემთხვევებში პაციენტებისათვის ფინანსურად ხელმიუწვდომელია პერიოდული სამედიცინო გამოკვლევები და მედიკამენტებით უზრუნველყოფა. ოჯახები იძულებული ხდებიან თავიანთ თავზე აიღონ პაციენტების ზრუნვაზე სრული პასუხისმგებლობა, რაც ხშირად კიდევ უფრო ართულებს  ისედაც მძიმე ეკონომიკურ მდგომარეობას.

შეიძლება ითქვას, რომ ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირები არიან ნუკლეარულ ოჯახში მცხოვრებნი. ისინი დაავადების გამოვლენამდე იყვნენ დასაქმებულნი, თუმცა ამჟამინდელი მდგომარეობით დაავადების სირთულიდან გამომდინარე, ჩამოშორებულნი არიან თავიანთ პროფესიულ საქმიანობას. ასეთ პაციენტებზე ზრუნვის სერვისები თითქმის არ შედის სახელმწიფო ჯანდაცვით პროგრამებში. ალცჰაიმერის დაავადების საკითხებთან მიმართებით დაბალია მოსახლეობის ინფორმირებულობის დონე.

დასკვნა

  1. ოჯახში არსებული სიტუაცია

ჩვენს მიერ ჩატარებული ინტერვიუების მიხედვით, გაირკვა, რომ ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირები ცხოვრობენ ნუკლეარულ, მოსიყვარულე, თბილ ოჯახებში – ალცჰაიმერის მქონე პირის მომვლელი შემდეგნაირად ახასიათებს ოჯახში არსებულ სიტუციას: მის ნათესავ ქალს ის ძალიან ძალიან უყვარს და უვლის დღემდე, როგორც საკუთარ დედას. მოხუცებულსაც ძალიან უყვარს ის. როდესაც  ნატო სამსახურშია წასული, ერთი სული აქვს სახლში როდის მოვა. თავიდან ჩემთან კონტაქტში შემოსვლა გაუჭირდა, მაგრამ ნახევარი წლის მერე მეც მიმიღო და ახლა ყველას კარგი ურთიერთობა გვაქვს. მიუხედავად მისი დაავადებისა, ჩვენ არასდროს არ ვავიწყდებით“.

რესპონდენტების აბსოლიტური უმრავლესობა დაიბადა თბილისში და დღემდე იქ ცხორობენ.

  1. ალცჰაიმერის გამოვლენამდე პერიოდი

დაავადების გამოვლენამდე, გამოკითხული ალცჰაიმერის მქონე პირების ოჯახის წევრებიდან, მხოლოდ ორ შემთხვევაში დაფიქსირდა ისეთი სხვა პირების ცნობადობა, რომლებსაც იგივე დაავადება ჰქონდათ, თუმცა ამ მხრივ გავლენა არ შეინიშნება: ვიცნობდი, თუმცა იმ პირონებას გაცილებით რთულ ფორმებში ჰქონდა. იყო აგრესიული და საერთოდ არავინ არ ახსოვდა“.

  1. დაავადების საწყის პერიოდის თავისებურებები

დაავადების აღმოჩენასთან დაკავშირებული რეაქციების მხრივ, გამოიკვეთა სურათი, რომლის მიხედვით, არ დაფიქსირდა უარყოფითი დამოკიდებულება დაავადებასთან მიმართებით, თუმცა ამ ყველაფერს თან ახლავს დაავადების სირთულესთან დაკავშირებული განცდები ოჯახის წევრების მხრიდან: ჩვეულებრივი რეაქცია გვქონდა. დიდი კატასტროფა არ შეგვიქმნია. იმიტომ, რომ როდესაც გებულობ, რომ მაგალითად ადამიანს სიმსივნე აქვს, უფრო განიცდი და ნერვიულობ, ამაზე კიდე იცი, რომ ეს დაავადება  ნელა პროგრესირებადია და ადამიანის სიცოცხლეს დიდი ხნის განმავლობაში არ უქმნის საფრთხეს. თუმცა ამ ეტაპზე უკვე ძალიან რთულად აქვს და ოჯახის ყველა წევრი ძალიან განიცდის“.

როგორც კვლევისას გაირკვა, გამოკითხული ოჯახის წევრების სრული უმრავლესობისთვის, საკმაოდ მარტივი აღმოჩნდა ალცჰაიმერის მქონე პირის სახლში დატოვება/თავშესაფარში წაყვანასთან დაკავშირებული დილემის გადაწყვეტა: გადაწყვეტილების მიღება მარტივი იყო, არც განგვიხილავს მისი თავშესაფარში წაყვანის ამბავი“.

  1. დაავადების ამჟამინდელი პერიოდის თავისებურებები

აღნიშნულ პერიოდს, თითქმის ყველა შემთხვევაში თან ახლავს დაავადების სიმძაფრესთან დაკავშირებული სირთულეები, კერძოდ კი მეხსიერებასთან, ჭამასთან დაკავშირებული პრობლემები. ალცჰაიმერის მქონე პირები, ძირითად შემთვევებში, ვერ იხსენებენ საკუთარი ოჯახის წევრების, მათ შორის შვილების სახელებს, ამასთან, ვერანაირ ცხოვრებისეულ მოვლენებს თუ ადგილებს. ერთ-ერთი პირის ოჯახის წევრის საუბრიდან დასტურდება შემდეგი: ის ახლა სავარაუდოდ ბოლო სტადიაშია, იქიდან გამომდინარე, რომ მოიტეხა ფეხი და ლოგინად არის ჩავარდნილი, ვეღარ საუბრობს, ვერავის ვერ ცნობს საკუთარი თავის ჩათვლით, უჭირს ჭამაც“.

აღნიშნულ პერიოდში ოჯახის წევრების მხრიდან იკვეთება სრული მობილიზება და ყურადღება ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირების მიმართ. შეიძლება ითქვას, რომ ოჯახის წევრები სრულად უზრუნველყოფენ მათი საჭიროებების გათვალისწინებით.

  1. ურთიერთობა სახელმწიფო და სხვა ინსტიტუტებთან

კვლევისას გამოიკვეთა სახელმწიფო სექტორის უმნიშველო როლი დაავადების მქონე ადამიანთა ცხოვრებაში. რადგან ოჯახის წევრთა ინფორმაციით ისინი არ იღებენ სახელმწიფოსგან არანაირ დახმარების სერვისს გარდა პენსიისა: არ მიეწოდება სახელმწიფო სერვისები. არანაირი საერთოდ. პენსიას თუ არ ჩავთვლით“. ეს ფაქტი, თავი მხრივ, აისახება დაავადებულ ადამიანთა ცხოვრებაზე, რადგან მათი საჭიროებები, როგორიცაა პერიოდული სამედიცინო გამოკვლევები და მედიკამენტებით უზრუნველყოფა, უკავშირდება მთელ რიგ ეკონომიკურ თუ სოციალურ ფაქტორებს, სახელმწიფო სერვისების ან მის შესახებ ინფორმაციის არ არსებობის გამო კი ოჯახს უწევს სრულად აიღოს პასუხისმგებლობა მისი ოჯახის წევრზე, რაც ხშირად კიდევ უფრო ართულებს  ისედაც მძიმე ეკონომიკურ მდგომარეობას.

რაც შეეხება არასამთავრო ორგანიზაციებს, ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირების ოჯახის წევრებს, ერთი მხრივ, ინფორმაცია არ აქვთ მათ შესახებ, მეორე მხრივ კი, არ ინტერესდებიან მათ მიერ შეთავაზებული პროგრამებით. ამასთან, მათგან არც ერთი მათგანი ყოფილა ოდესმე ჩართული ისეთ სოციალურ აქტივობებში, რომლებიც ალცჰაიმერით დაავადებულ პირთა უფლებებს ეძღვნება.

ბიბლიოგრაფია

  1. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს ანგარიში (2010). თბილისი.

http://www.moh.gov.ge/uploads/guidelines/2017/06/07/e9f9bdf6d6aecffe6acbe3716a61bc7c.pdf

  1. სოციალურ და პოლიტიკურ ტერმინთა ლექსიკონი–ცნობარი / [სარედ.: ჯგუფი: ედუარდ კოდუა და სხვ. ; გამომც.: ლაშა ბერაია] – თბილისი: ლოგოს პრესი.
  2. Monahan, D., & Hooker, K. (1995) Health of Spouse Caregivers of Dementia Patients: The role of Personality and Social Support. Social Work; 40 (3)
  3. Wortmann, (2012) Alzheimer’s research & Therapy. BioMed Central Ltd

 

აბსტრაქტი

ალცჰაიმერი მსოფლიოში ერთ-ერთი გავრცელებული დაავადებაა. დღესდღეობით მისი განკურნება შეუძლებელია. ძირითადად ტარდება სიმპტომური მკურნალობა. ავადმყოფებს და მათი ოჯახის წევრებს სამედიცინო პერსონალი ეხმარება სნეულებასთან შეგუებაში. კვლევის მიზანია ალცჰაიმერით დაავადებულ ადამიანთა და მათი ოჯახის წევრთა პრობლემებისა და საჭიროებების კვლევა რესპონდენტთა ინტერპრეტაციისა და აღქმის საფუძველზე. კვლევის ფარგლებში, თვისებრივი მეთოდის, კერძოდ კი ბიოგრაფიულ-ნარატიული ინტერვიუს გამოყენებით შეგროვდა მონაცემები. კვლევის შედეგების მიხედვით გამოიკვეთა სახელმწიფოს უმნიშვნელო როლი პაციენტთა ცხოვრებაში. შესაბამისად, ოჯახს უწევს სრულად აიღოს პასუხისმგებლობა პაციენტის ზრუნვაზე. ამასთან, ისინი ნაკლებად არიან ინფორმირებულნი სხვადასხვა არასამთავრო ორგანიზაციების მიერ შეთავაზებული პროგრამებით.

საკვანძო სიტყვები: ალცჰაიმერი, დემენცია, სოციალიზაცია, ოჯახი, სახელმწიფო, არასამთავრობო სექტორი

Social issues of the Alzheimer’s patient and family

Ana Grdzelishvili, Mariam Maghaldadze, Anna Makharashvili, Gvantsa Chibukhaia – Students of Social and Political Sciences Faculty at the Iv. Javakhishvili Tbilisi State University.

Supervisor: Tengiz Verulava, Doctor of Medicine, Professor

Abstract

Alzheimer’s is one of the most proliferated disease in the world. It’s possible to diagnose this disease and even in Georgia it’s possible to do so, but the country’s healthcare system can’t offer anything else to its society and usually, the one who takes care of the diseased one is the Family Member of the patient. This is why our research focus was to determine the situation in the families of the diseased ones in Georgia. Particulary, our goal was to research the problems and the requirements of the people with alzhaimer’s and their families using  qualitative method, in particular Biographical-Narrative interview, using which was gathered required data. Analysis of the data showed the small role government plays in the life of a diseased one and it only limits itself with a pension and the only responsible ones for the medical examination and other economical or social factors, which sums up itself with the lack of governmental services or about not enough information about them at all, is the families of the diseased ones. On the other hand families of the diseased ones, do not have information about NGOs at all or they just are not interested in the programs offered by them.

Keywords: Alzhaimer’s, Dementia, Socialization, Family, Government, NGO.

 

ციტირება: 

ანა გრძელიშვილი, მარიამ მაღალდაძე, ანა მახარაშვილი, გვანცა ჩიბუხაია (2018) ალცჰაიმერის მქონე პაციენტების და მათი ოჯახის წევრების სოციალური პრობლემები“ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა, სოციოლოგია” No 4. ჯანდაცვისა და დაზღვევის ცენტრი. 

ამბულატორიული პაციენტის სამედიცინო დახმარების ხარისხით კმაყოფილება 

 თენგიზ ვერულავა – მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სრული პროფესორი

ზურაბ კიკვიძე – სს “ჯიპისი” სამედიცინო წარმომადგენელი

“ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია” N 1

აბსტრაქტი 

შესავალი: პაციენტის კმაყოფილება ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ხარისხის ინდიკატორია, რომელსაც განვითარებულ ქვეყნებში დიდი ყურადღება ეთმობა. 2009 წლის მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის რეკომენდაციებში აღნიშნული ხარისხის ინდიკატორი შეტანილი იყო, როგორც სამედიცინო მომსახურების ხარისხის განვითარებისთვის აუცილებელი კომპონენტი. კვლევის მიზანია, ამბულატორიული მომსახურებით პაციენტების კმაყოფილების შესწავლა, პაციენტის შეხედულებებისა და მოსაზრებების გამოვლენა ამბულატორიული მომსახურეობის ისეთი ასპექტების მიმართ, როგორებიცაა რეგისტრატურა, ლოდინი, მედპერსონალის დამოკიდებულება, ხელმისაწვდომობა სხვადასხვა ამბულატორიულ სერვისებზე, პაციენტის ხარჯები. მეთოდოლოგია: რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა ამბულატორიულ პაციენტთა გამოკითხვა. შედეგები: კვლევის შედეგებით წარმოჩნდა, რომ კმაყოფილების უარყოფით ასპექტებს შორის არის ლოდინი კონსულტაციამდე და პაციენტის ხარჯები. დანარჩენი კრიტერიუმები დადებითად იქნა შეფასებული. დასკვნა, რეკომენდაციები: ლოდინის პრობლემის გადაჭრის გზად, შესაძლებელია, დავასახელოთ ექიმთან ჩაწერა, მითუმეტეს, რომ თვითდინებით მისულ პაციენტებს უფრო დიდი ხნით უწევთ ლოდინი, ვიდრე ჩაწერილებს. ხარჯებთან მიმართებით პაციენტის კმაყოფილების განხილვისას საჭიროა პაციენტის უფრო მეტად ინფორმირება, რა დონის მომსახურებას იღებს ამა და იმ ექიმის, როგორც მაღალი დონის სპეციალისტის მიერ, აგრეთვე იმ თანამედროვე აპარატურის, რომელიც შეესაბამება ყველა სტანდარტს.

ძირითადი საძიებო სიტყვები: სამედიცინო მომსახურეობის ხარისხი, პაციენტთა კმაყოფილება, ამბულატორიული მომსახურება.

 Patient satisfaction with the quality of outpatient care

Tengiz Verulava, Zurab Kikvidze 

Abstract 

Background: Patient satisfaction is one of the significant quality indicators attracting great attention in developed countries. The 2009 recommendations of the World Health Organization mentioned the quality indicator as a necessary component for the development of the quality of medical care in our country. The present research project was designed in order to establish how satisfied patients are with outpatient care. Methodology: The tenets of the research are based on the survey conducted protecting the patients’ anonymity. The questionnaire was designed in order to identify patients’ views and opinions about shortcomings and advantages of outpatient care. Study of patients’ opinions and attitudes enabled us to discuss the occurring problems in outpatient care. In the questionnaire, patient satisfaction is presented as a dependent variable. In addition, the questionnaire reflects patients’ attitude to such aspects of outpatient care as registration office, waiting, attitude of the medical staff, availability of various medical services, patient’s expenses. Result: The results of the investigation demonstrated that pre-consultation waiting and patient’s expenses are among negative aspects of satisfaction. The rest of the criteria were assessed positively.

Key words: quality of medical care, patients’ satisfaction, outpatient service 

შესავალი 

ჯანდაცვის სისტემაში არსებული მომსახურებით გამოწვეული კმაყოფილება, ყველაზე ადეკვატურად შეიძლება განიმარტოს, როგორც ბენეფიციართა პრეფერენციებს, მოლოდინებს და მიღებულ სამედიცინო მომსახურებას შორის შესაბამისობის საზომი. პაციენტის კმაყოფილება წარმოადგენს მიღებული სამედიცინო მომსახურების შეფასებას. ასევე, იგი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს იმის შესაფასებლად, თუ რამდენად კარგად მუშაობს ჯანდაცვის სისტემა (11).

ჯანდაცვის მენეჯერები მომხმარებლის კმაყოფილების გასაუმჯობესებლად ცდილობენ მოიპოვონ რაც შეიძლება მეტი ინფორმაცია. დამატებითი ინფორმაციის მეშვეობით ისინი განსაზღვრავენ კმაყოფილების გააუმჯობესების მეთოდებს (11).  ჯანდაცვის კონკურენტულ ბაზარზე  სამედიცინო ორგანიზაციები პაციენტის კმაყოფილების ამსახველ კოეფიციენტებს იყენებენ არსებული მომხმარებლების შესანარჩუნებლად და პოტენციური მომხმარებლების მისაზიდად.

ხარისხის მუდმივ გაუმჯობესებაზე ორიენტირებული სამედიცინო ორგანიზაციებიs ერთ-ერთ განმასხვავებელ ნიშანს წარმოადგენს ის, რომ ისინი ფოკუსირებული არიან მომხმარებლის კმაყოფილებაზე (11). მომხმარებლის კმაყოფილების შესახებ კვლევა მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია იმის გამოსავლენად თუ რატომ ირჩევენ ისინი მოცემულ სამედიცინო ორგანიზაციას სხვასთან შედარებით და როგორ აფასებენ გაწეულ სერვისებს.

მიუხედავად ჯანდაცვის ბაზარზე არსებული ინფორმაციის ასიმეტრიისა, პაციენტები სულ უფრო მეტად გათვითცნობიერებულები ხდებიან ჯანდაცვის სერვისებზე. მომხმარებლის კმაყოფილება მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს რაიმეს შეძენის გადაწყვეტილების მისაღებაზე (8). საქონლისაგან განსხვავებით, მომსახურეობის შეფასება რთულია. საქონელს აქვს გარკვეული ნიშან-თვისებები, რომელთა განსაზღვრა შესაძლებელია მის შეძენამდე და რომლებიც მნიშვნელოვან ინფორმაციას წარმოადგენენ გადაწყვეტილების მისაღებად (18).  სამედიცინო მომსახურების სირთულე განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ გაწეულ სერვისებს ხელით ვერ შეეხები, ძნელია მათი გაზომვა. მომხმარებლებს უძნელდებათ ჯანდაცვის სერვისების ხარისხის წინდაწინ შეფასება, რადგან ეს მხოლოდ მათი გაწევის შემდეგაა შესაძლებელი (20).

ჯანდაცვის სერვისების ხარისხის შეფასებისას მომხმარებლები იყენებენ ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა პროცედურაზე ლოდინის დროის ხანგრძლივობა, ან ტკივილის არსებობა (20).  კვლევების მიხედვით, ამბულატორიულ კლინიკებში პაციენტთა დალოდების დროის ხანგრძლივობა მათი კმაყოფილების შეფასების ერთ-ერთი მთავარი საზომია. ამიტომაც, ლოდინის დროსთან პაციენტთა დამოკიდებულება გადამწყვეტ როლს თამაშობს სამედიცინო მომსახურების ხარისხის უზრუნველყოფაში (13).

ჯანდაცვის სერვისების მიმართ პაციენტთა კმაყოფილების შესახებ არსებული კვლევების უმეტესი ნაწილი ფოკუსირებულია ჰოსპიტალურ სექტორზე. მკვლევრები ნაკლებ ყურადღებას უთმობენ ამბულატორიულ სექტორში არსებულ ჯანდაცვით სერვისებს, მიუხედავად იმისა, რომ ჯანდაცვითი სერვისების უმრავლესობა ამბულატორიულ სექტორზე მოდის (20).

პაციენტთა კმაყოფილება მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს სამედიცინო მომსახურების უწყვეტობაზე, რადგან თუ პაციენტი კმაყოფილია გაწეული სამედიცინო მომსახურეობით, იგი ცდილობს შეინარჩუნოს ექიმთან უწყვეტი ურთიერთობა და სწორად დაიცვას მისი დანიშნულება (16), რაც ზრდის სერვისების ადექვატურობას და შესაბამისად განაპირობებს პაციენტის უკეთეს შედეგებს (9).  კვლევები ადასტურებენ, რომ სამედიცინო მომსახურებით უკმაყოფილება უარყოფითად მოქმედებს ექიმთან მიმართვიანობაზე (16).  აღნიშნული განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოში პაციენტთა ამბულატორიულ სამედიინო დაწესებულებებში დაბალი მიმართვიანობის გათვალისწინებით.

ზოგიერთ ქვეყნებში პაციენტის კმაყოფილების კვლევა მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს წარმოადგენს ჯანდაცვის ორგანიზაციებისათვის აკრედიტაციის მისაღემად (15). აშშ-ის ხარისხის ზედამხედველობის ეროვნული კომიტეტი (National Committee for Quality Assurance, NCQA) ჯანდაცვის ორგანიზაციებისაგან მოითხოვს, რათა მათ წარადგინონ პაციენტთა კმაყოფილების კვლევის შესახებ მონაცემები, როგორც სააკრედიტაციო პირობა (23).  აშშ-ის ხარისხის ზედამხედველობის ეროვნული კომიტეტი წარმოადგენს დამოუკიდებელ, არაკომერციულ ორგანიზაციას, რომლის მიერ მიწოდებული ინფორმაცია შემსყიდველებსა და მომხმარებლებს შესაძლებლობას აძლევს სერვისების ხარისხის მიხედვით გააკეთონ უფრო ინფორმირებული არჩევანი.

მეთოდოლოგია 

კვლევის საფუძველს წარმოადგენდა პაციენტის კმაყოფილების შესახებ არსებული ლიტერატურა. რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა პაციენტების გამოკითხვა, რომლებიც სარგებლობდნენ ამბულატორიული მომსახურეობით. კვლევისთვის შერჩეულ იქნა თბილისის ერთ-ერთი კლინიკის ამბულატორიული განყოფილება. კვლევა  ჩატარდა 02.02.2015-დან  30.04.2015-მდე.

სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება მოხდა IBMA SPSS Statistics 22 პროგრამით. მონაცემთა აღწერისათვის გამოყენებული იქნა დესკრიპტული სტატისტიკა, მნიშვნელობის რაოდენობრივი (საშუალო) და პროცენტული მაჩვენებლები (ვალიდური და კუმულაციური), დამოკიდებული და დამოუკიდებელი ვარიაციების შედარება, სტანდარტული დევიაცია.

შედეგები 

გამოკითხვაში მონაწილეობდა 217 პაციენტი. გამოიკითხა 134 (61.8%) ქალი და 83 (38.2%) მამაკაცი. მათ შორის საშუალო განათლების იყო 72  (33.2%), ხოლო უმაღლესი განათლების – 145 (66.8%). ცხრილებში (1,2,3) მოცემულია პაციენტის კმაყოფილება მისი ასაკის, განათლების და სქესის მიხედვით. კმაყოფილება ფასდებოდა 1-დან 5-მდე. ცხრილი შედგენილია მონაცემთა შედარების ანალიზის მეთოდით.

ცხრილი 1. როგორ შეაფასებდით სამედიცინო მომსახურების ხარისხით კმაყოფილებას  * ასაკი
ასაკი საშუალო N სტანდა. დევიაცია მთლიანი რაოდ. %
20-30 4.5172 29 .50855 14.1%
31-40 5.0000 8 .00000 3.9%
41-50 4.6545 55 .67270 26.7%
51-60 4.8696 46 .34050 22.3%
61-65 4.0000 7 .00000 3.4%
65-70 5.0000 20 .00000 9.7%
71 და მეტი 4.6829 41 .47112 19.9%
სულ 4.7136 206 .51372 100.0%

ცხრილი 2. როგორ შეაფასებდით სამედიცინო მომსახურების ხარისხით კმაყოფილებას 

თქვენი განათლება

განათლება საშუალო N სტანდა. დევიაცია მთლიანი რაოდ. %
საშუალო 4.7222 72 .45105 33.2%
უმაღლესი 4.7310 145 .53040 66.8%
სულ 4.7281 217 .50442 100.0%

ცხრილი 3. როგორ შეაფასებდით სამედიცინო მომსახურების ხარისხით კმაყოფილებას

 * თქვენი სქესი

სქესი საშუალო N სტანდა. დევიაცია მთლიანი რაოდ. %
მდედრ 4.7537 134 .43245 61.8%
მამრ 4.6867 83 .60340 38.2%
სულ 4.7281 217 .50442 100.0%

ცხრილებში 4, 5 მოცემულია პაციენტის მიერ ზოგადი ინფორმაციის ფლობა კლინიკის შესახებ, საიდან გაიგო და როგორ დაგეგმა ვიზიტი ექიმთან. შედეგებში არ ფიგურირებს ორი პუნქტი: პრესა და ინტერნეტი. როგორც ჩანს, გამოკითხულიდან არცერთს მიუღია ინფორმაცია აღნიშნული საშუალებებით. რაც შეეხება პუნქტ „სხვა“-ს, ამ შემთხვევაში არჩევანი გააკეთა იმ პაციენტებმა, ვინც, წლებია, სარგებლობს კლინიკის მომსახურებით. ეს მათი პასუხებიდანაც გამოჩნდა, რომლის ჩაწერის საშუალებაც ჰქონდათ.

ცხრილი 4.  საიდან გაიგეთ ჩვენი კლინიკის შესახებ
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
ტელევიზიით 27 12.4 12.4 12.4
ნათესავებისაგან 83 38.2 38.2 50.7
ნაცნობებისაგან 89 41.0 41.0 91.7
სხვა 18 8.3 8.3 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 5. ყოფილხართ მანამდე ჩვენს კლინიკაში
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 203 93.5 93.5 93.5
არა 14 6.5 6.5 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

მომდევნო ცხრილში ასახულია,  როგორ ახდენენ პაციენტები შეხვედრის დანიშვნას. სადაც გამოიხატა ტენდენცია, რომ პაციენტების მხოლოდ 21.7% იყენებს ჩაწერას ექიმთან ვიზიტისთვის. პუნქტი „სხვა“ აირჩია მხოლოდ 7-მა პაციენტმა, რომლებმაც ჩაწერეს, რომ მათი ვიზიტი პირველადი იყო.

ცხრილი 6.  როგორ მოახდინეთ შეხვედრის დანიშვნა
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
ტელეფონით 47 21.7 21.7 21.7
ნაცნობობით 32 14.7 14.7 36.4
სასწრაფოდახმარებისმანქანით 21 9.7 9.7 46.1
თვითდინებით 110 50.7 50.7 96.8
სხვა 7 3.2 3.2 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

 ცხრილში 7 ნაჩვენებია მონაცემები იმის შესახებ თუ რამდენად თვლიან პაციენტები რომ ლოდინი არის პერსონალის მოუცდელობით.

ცხრილი 7.  პერსონალის მოუცდელობით მოგიხდათ ლოდინი
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 48 22.1 22.1 22.1
არა 121 55.8 55.8 77.9
ნაწილობრივ 27 12.4 12.4 90.3
მიჭირსპასუხისგაცემა 21 9.7 9.7 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

 მომდევნო გრაფიკში ასახულია პაციენტების ლოდინის დრო, რეგისტრაციის გავლიდან ექიმის კონსულტაციის დაწყებამდე. შედარებულია ერთმანეთს ლოდინის დრო და შეხვედრის დანიშვნის ტიპი. აღნიშნული გრაფიკის მიხედვით, გვინდოდა გაგვეგო ჩაწერილი და ჩაუწერელი პაციენტების ლოდინის ხანგრძლივობები. როგორც ჩანს თვითდინებით მოსული პაციენტების უმრავლესობა 30 წთ-ზე მეტს ელოდება ექიმის კონსულტაციას. თუმც თუ შევადარებთ ცალკე აღებულ 30 წთ-ზე ნაკლებ ლოდინის დროს მაშინ ვნახავთ რომ ჩაწერილ და თვითდინებით მოსულ პაციენტებს შორის მხოლოდ 10%-ია განსხვავება.

გრაფიკი 2. შეხვედრის დანიშვნა * ლოდინი

 Picture10

ქვემოთ მოცემულ გრაფიკებში შედარებულია დაზღვეულ და ჯიბიდან გადამხდელ პაციენტთა დაყოვნება კონსულტაციამდე და კონსულტაციის ხანგრძლივობა. დაზღვეულ პაციენტებს თუ გავითვალისწინებთ მათ რაოდენიბრივ კომპონენტს და არა ლოდინის დროების მიხედვით გადანაწილებას, უფრო დიდი ხნით უწევთ ლოდინი ვიდრე ნაღდ გადამხდელებს.

უნდა აღინიშნოს, რომ გრაფიკებზე აღრიცხული მონაცემები მოცემულია პროცენტებში და X ღერძზე მოცემული თითოეული მნიშვნელის მონაცემი იანგარიშება, როგორც ერთი მთლიანი და მათი მონაცემების ჯამი არის 100%.

გრაფიკი 3. ანგარიშსწორება * ლოდინი

 Picture11

 გრაფიკი 4.ანგარიშსწორება * კონსულტაციის დრო

Picture12

 ცხრილში 8 დესკრიპტული მეთოდით არის ასახული პაციენტის კმაყოფილება რეგისტრატურის მიმართ. საუბარია როგორც სრული და ამომწურავი ინფორმაციის მიღებაზე, ასევე თავაზიან დამოკიდებულებაზე.

ცხრილი 8. დესკრიპტული სტატისტიკა
  N საშუალო სტანდა. დევიაცია
რეგისტრატურაშიმიიღეთთუარასრულიდაამომწურავიინფორმაცია 217 1.1198 0.47573
რეგისტრატურაშიგესაუბრესთუარათავაზიანად 217 1.0415 0.19985

ცხრილები 9,10,11 გვიჩვენებს პაციენტების დამოკიდებულებას კლინიკაში არსებული ინტერიერის, პირობების და სანიტარული მდგომარეობის მიმართ.

ცხრილი 9.  მოსაცდელი კომფორტული და მოსახერხებელია თუ არა
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 166 76.5 76.5 76.5
არა 6 2.8 2.8 79.3
ნაწილობრივ 38 17.5 17.5 96.8
მიჭირსპასუხისგაცემა 7 3.2 3.2 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 10.  მოგწონთ კლინიკის შენობაკომფორტიპირობები
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 177 81.6 81.6 81.6
არა 13 6.0 6.0 87.6
ნაწილობრივ 27 12.4 12.4 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 11  კმაყოფილი ხართ თუ არა სანიტარული მდგომარეობითსისუფთავით
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 183 84.3 84.3 84.3
არა 14 6.5 6.5 90.8
ნაწილობრივ 20 9.2 9.2 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

 ცხრილები 12, 13, 14, 15 ასახავას ექიმის მიმართ კმაყოფილებას. ექიმის შეფასებასთან ერთად, პაციენტებს საშუალება ჰქონდათ დაესახელებინათ მისი სახელი და გვარი, შედეგები ასეთია: 217 გამოკითხული პაციენტიდან 162-მა დაასახელა მკურნალი ექიმის სახელი და გვარი. სულ დასახელდა 11 ექიმი. ყველა, ვინც დაასახელა ექიმის ვინაობა, გამოხატავს კმაყოფილებას.

ცხრილი 12.  კმაყოფილი ხართ თუ არა მკურნალი ექიმის თქვენდამი დამოკიდებულებით
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 197 90.8 90.8 90.8
ნაწილობრივ 20 9.2 9.2 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 13  კმაყოფილი ხართ თუ არა თქვენი ექიმის პროფესიონალიზმით
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 190 87.6 90.5 90.5
ნაწილობრივ 20 9.2 9.5 100.0
პასუხის გარეშე 7 3.2    
სულ 217 100.0    

ცხრილი 14.  ენდობით თუ არა თქვენს მკურნალ ექიმს
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 197 90.8 93.8 93.8
ნაწილობრივ 13 6.0 6.2 100.0
პასუხის გარეშე 7 3.2    
სულ 217 100.0    

ცხრილი 15.  ექიმმა თქვენთვის გასაგები ენით აგიხსნათ თუ არა დაავადების დეტალები
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 184 84.8 87.6 87.6
არა 19 8.8 9.0 96.7
მიჭირსპასუხისგაცემა 7 3.2 3.3 100.0
პასუხის გარეშე 7 3.2    
სულ 217 100.0    

 ექიმებისგან განსხვავებით, ვერცერთმა პაციენტმა  დაგვისახელა ექთნის სახელი და გვარი, მიუხედავად მათ მიმართ მაღალი კმაყოფილებისა (ცხრილი 16).

საინტერესოა პერსონალის მიმართ დამოკიდებულებაც, რომელიც  ცხრილში 17 არის ასახული და სადაც 12.4% პერსონალის მხრიდან უხეშ დამოკიდებულებაზე საუბრობს.

ცხრილი 16.  კმაყოფილი ხართ თუ არა ექთნების თქვენდამი დამოკიდებულებით
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 156 71.9 71.9 71.9
არა 7 3.2 3.2 75.1
ნაწილობრივ 34 15.7 15.7 90.8
მიჭირსპასუხისგაცემა 20 9.2 9.2 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 17.  ყოფილა თუ არა თქვენს მიმართ უხეში დამოკიდებულების ფაქტები კლინიკის სამედიცინო პერსონალის მხრიდან
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 27 12.4 12.4 12.4
არა 190 87.6 87.6 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

 მომდევნო ცხრილები (18,19,20) დაგვეხმარება შევაფასოთ მკურნალობის პროცესი პაციენტების კმაყოფილების კუთხით. აქ ასახულია კონსულტაციის დრო და ექიმის დამოკიდებულება, აგრეთვე სხვადასხვა პროცედურების სანდოობა.

ცხრილი 18.  ყოველთვის საკმაო დროს ხარჯავს თუ არა ექიმი თქვენი აზრით მიღების დროს და ხომ არ გაჩქარებთ იგი
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 92 42.4 42.4 42.4
არა 97 44.7 44.7 87.1
ნაწილობრივ 7 3.2 3.2 90.3
მიჭირსპასუხისგაცემა 21 9.7 9.7 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 19.  რამდენი დრო დაჰყავით ექიმთან კონსულტაციის დროს
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
10 წუთზენაკლები 21 9.7 10.0 10.0
11-20 წთ 88 40.6 41.9 51.9
21-30 წთ 70 32.3 33.3 85.2
31-40 წთ 25 11.5 11.9 97.1
41 წთზემეტი 6 2.8 2.9 100.0
პასუხის გარეშე 7 3.2    
სულ 217 100.0    

ცხრილი 20.  თვენი  აზრით უსაფრთხოა თუ არა კლინიკის სხვადასხვა ქვედანაყოფებში წარმოებული პროცედურები
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 131 60.4 60.4 60.4
არა 7 3.2 3.2 63.6
ნაწილობრივ 45 20.7 20.7 84.3
მიჭირსპასუხისგაცემა 34 15.7 15.7 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

 ცხრილებში 21,22 ასახულია გადამხდელი და დაზღვეული პაციენტების თანაფარდობა და დახარჯული თანხის რაოდენობა.

ცხრილი 21.  როგორ მოახდინეთ ანგარიშსწორება
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
ნაღდიანგარიშსწორებით 169 77.9 77.9 77.9
უნაღდოანგარიშსწორებით (ბარათით) 14 6.5 6.5 84.3
დაზღვეულივარ 27 12.4 12.4 96.8
სხვა 7 3.2 3.2 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 22.  რა რაოდენობის თანხა (ლარიდახარჯეთ ვიზიტის დროს
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
20 ლარამდე 7 3.2 3.4 3.4
21-50 14 6.5 6.9 10.3
51-100 42 19.4 20.6 30.9
101-150 49 22.6 24.0 54.9
151-200 33 15.2 16.2 71.1
201-250 18 8.3 8.8 79.9
251-300 28 12.9 13.7 93.6
300ზემეტი 13 6.0 6.4 100.0
პასუხის გარეშე 13 6.0    
სულ 217 100.0    

 ცხრილებში 23, 24 შეფასებულია ზოგადად კმაყოფილება, ცხრილი 25 ასაავს გადახდილი თანხის და ხარისხის შესაბამისობას. ცხრილში 23 არსებული მონაცემები არის პაციენტთა კმაყოფილების გამომხატველი ერთერთი მნიშვნელოვანი დეტალი. ძირითადმა ნაწილმა ორივე პუნქტი შემოხაზა, რაც ძალიან კარგი მაჩვენებელია, და აღნიშნავს რომ პაციენტი ექიმს და კლინიკას, როგორც ჯანმრთელობის მიღების ერთიან ორგანიზაციას ისე განიხილავს. ცხრილში არაა ნაჩვენები ის მონაცემები რომელიც არ იქნა შემოხაზული. ეს პასუხებია: „სხვა დაწესებულებას“ და „სხვა ექიმს“, რაც კიდე ერთხელ ადასტურებს მაღალ კმაყოფილებას არსებული ამბულატორიული მომსახურეობის მიმართ.

ცხრილი 23.  არჩევანის არსებობის შემთხვევაში თქვენ მიმართავდით
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
მოცემულდაწესებულებას 54 24.9 24.9 24.9
მოცემულექიმს 61 28.1 28.1 53.0
მოცემულდაწესებულებას/ექიმს 102 47.0 47.0 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 24.  როგორ შეაფასებდით სამედიცინო მომსახურების ხარისხით კმაყოფილებას
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
3 6 2.8 2.8 2.8
4 47 21.7 21.7 24.4
5 164 75.6 75.6 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

ცხრილი 25.  მიღებული მომსახურეობის ხარისხი შეესაბამება თუ არა გადახდილ თანხას
  სიხშირე % ვალიდური % კუმულაციური %
დიახ 128 59.0 59.0 59.0
არა 7 3.2 3.2 62.2
ნაწილობრივ 62 28.6 28.6 90.8
მიჭირსპასუხისგაცემა 20 9.2 9.2 100.0
სულ 217 100.0 100.0  

შედეგების ინტერპრეტაცია/დისკუსია 

კითხვარის შედგენისას მაქსიმალურად იქნა გათვალისწინებული ყველა ის ატრიბუტი, რომელიც პაციენტთა კმაყოფილების, როგორც ხარისხის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინდიკატორის, ღრმა შესწავლის საშუალებას მოგვცემდა. კვლევის შედეგებიდან გამომდინარე, კითხვარის ძირითადი ნაწილი სწორად იყო შერჩეული, თუმცა, ზოგ შემთხვევაში გაუგებრობას ჰქონდა ადგილი. შედეგების ინტერპრეტირებისას ვერ მოხდა წინა შედეგებთან შედარება, რადგან ვერ მოვიპოვეთ ასეთი მასალა. მიუხედავად მსოფლიო ორგანიზაციების რეკომენდაციისა, ხარისხის ამ ინდიკატორით შეფასება ჩვენს რეალობაში არ მომხდარა. თანმიმდევრობით წარმოგიდგენთ ყველა საინტერესო დეტალს.

 პირველ რიგში განვიხილოთ კმაყოფილება, პაციენტთა ზოგადი მონაცემებთან მიმართებაში (სქესი, ასაკი, განათლება). კმაყოფილება ფასდებოდა ქულებით 1-დან 5-მდე.  როგორც ცხრილი 1-დან ჩანს, შეფასებებიდან ყველაზე დაბალი ქულით (4) შეაფასეს 61-65 ასაკობრივ ზღვარში მოქცეულმა პაციენტებმა, თუმცა ეს სულაც არ არის იმის ტენდენცია, რომ კმაყოფილება ასაკის მიმართ უკუპროპორციულია. ამის დამადასტურებელია 66-70 ასაკის პაციენტების შეფასება, რომელთა შეფასების საშუალო შედეგი უმაღლესი იყო (5 ქულა). სხვა ასაკის პაციენტების შეფასება საშუალოდ 4.5 ქულა გახლავთ.

განათლების სტატუსის კუთხით ცხრილში 2 საერთოდ არ ჩანს პუნქტი „არ მაქვს“, რადგან ასეთი მონაცემი არ დაფიქსირდა. სხვა შედეგები კი ასეთია: საშუალო განათლება 33.2% საკმაყოფილება 4.74, ხოლო უმაღლესი განათლება 66.8% კმაყოფილება 4.7.

რაც შეეხება სქესს (ცხრილი 3), აქ მონაცემები ასე გადანაწილდა: ქალი 61.8% კმაყოფილება 4.7, მამაკაცი 38.2% კმაყოფილება 4.6.

საინტერესოა პაციენტის ინფორმირებულობის შესახებ შედეგები. ცხრილი 4-ში არსებული მონაცემებიდან გამომდინარე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ პაციენტები ინფორმაციის ძირითად ნაწილს იღებენ ნათესავებისგან (38.2%) და ნაცნობებისგან (41%). რაც შეეხება ინფორმაციის მიღებას ტელევიზიიდან (12.4%), ინფორმაციის მიღება შესაძლებელი არის სამედიცინო თემატიკის გადაცემებიდან (მაგ.: ჯანმრთელობა „ობიექტივში“). ვფიქრობ, აღნიშნულის გათვალისწინებით,  12.4% საკმაოდ კარგი მაჩვენებელია. თუ მასმედიის ამ საშუალებას შევადარებთ პრესას, სრულიად სხვა სურათს მივიღებთ, რადგან ეს პუნქტი არცერთმა არ პაციენტმა  შემოხაზა. პუნქტი „სხვა“ შემოხაზეს იმ პაციენტებმა, (8.3%) რომლებიცძალიან დიდი ხნის მანძილზე სარგებლობენ კლინიკის მომსახურებით. ეს კი მათი კომენტარებიდან გახდა ცნობილი: „თავიდანვე აქ დავდივარ“, „ისედაც ვიცოდი“.

თუ გადავხედავთ მე-5-ე ცხრილს, სადაც ჩანს, რომ 217 პაციენტიდან 14 (6.8% )არის პირველადი, მაშინ ცხრილი 6-ის ერთ-ერთი მონაცემი (სასწრაფო დახმარების მანქანით – 21 (9.7%)), რომელიც ექიმთან მოხვედრის გზას არკვევდა, შეიძლება არავალიდურად ჩაითვალოს. თუმცა, როგორც გავარკვიეთ, ამ შემთხვევაში გულისხმობდნენ პირველად ვიზიტს. მიუხედავად არსებული ჩაწერის ინსტიტუტისა, მხოლოდ 21.7%-მა ისარგებლა აღნიშნული მომსახურებით. პაციენტების ძირითადმა ნაწილმა (50.7%) კი თვითდინებით არჩია მოსვლა ექიმთან ვიზიტზე. გრაფიკი 2-ში ეს მონაცემი დავაკავშირე კონსულტაციამდე ლოდინთან და საინტერესო შედეგი მივიღე. 30 წუთზე ნაკლებს ელოდებიან ჩაწერილი პაციენტების 40%. ხოლო 30დან 1სთ-მდე პაციენტების 55%-ზე მეთი არის თვითდინებით. 1სთ-ზე მეტი ლოდინის მხრივ თვითდინებით მისული პაციენტები გამოირჩევიან (65%).

 შედარებულ იქნა აგრეთვე ლოდინის და კონსულტაციის ხანგრძლივობის მონაცემები, გადამხდელ და დაზღვეულ პაციენტებთან. შედეგებიდან გამომდინარე შეგვიძლია ვიმსჯელოთ, რომ 30წთ-ზე ნაკლები ლოდინი მოუწია ნაღდი გადამხდელების უმრავლესობას და არცერთ დაზღვეულს. დაზღვეული პაციენტები ძირითადად ფიგურირებენ 30-60 წთ-მდე ლოდინის ხანგრძლივობაში.  

პაციენტების დამოკიდებულება რეგისტრატურის მიმართ აღირიცხა დესკრიპტულის სტატისტიკის სახით. ორივე კითხვის შემთხვევაში რიცხვი 1 შეესაბამება პასუხს „დიახ“, რომელიც აღნიშნულით კმაყოფილებას გამოხატავს. სტანდარტული დევიაციაც მცირეა, მაშასადამე დისპერსია მცირეა რაც მათ სარწმუნოებაზე მეტყველებს. პაციენტთა კმაყოფილების განსაზღვრისას რეგიტრატურა ითვლება კლინიკის სავიზიტო ბარათად და მის მიმართ კმაყოფილება საკმაოდ მნიშვნელოვანია.

კლინიკაში არსებული პირობები, მოსაცდელი, კომფორტი და სანიტარული პირობები 80% შემთხვევაში შეფასდა დადებითად. პირობებით 12% დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, თუმც მათი ღია პასუხების განხილვისას რაც ითვალისწინებდა თუ რას შეცვლიდნენ ისინი, ამ კუთხით არაფერი აღმოჩნდა. თუ არ გავითვალისწინებთ ერთეულ შემთხვევას, სადაც საუბარი იყო კლინიკაში „ჩასარიცხი აპარატის“ არ არსებობაზე. თუმც ეს შენიშვნა ვერ იქნება მიღებული რადგან კლინიკის ფოიეში არის ზემოაღნიშნული აპარატი. ეს პაციენტი კი სავარაუდოდ მეორე სართულზე იმყოფებოდა.

მომდევნო 4 ცხრილი (12, 13, 14, 15) ასახავს პაციენტის კმაყოფილებას ექიმის მიმართ. კმაყოფილების სხვადასხვა ასპექტის დასადგენად გამოყენებულია რამოდენიმე კითხვა. ცხრილი 12-ში მოცემულია ექიმის დამოკიდებულებით კმაყოფილება რასაც უმრავლესობა 90.8% დადებითად აფასებს, ნაწილობრივ კი 9.2%, მოცემული პროცენტები სრულიად ვალიდურია და ამას ისიც ამტკიცებს რომ პასუხი „არა“ საერთოდ არ ფიგურირებს. მომდევნო ცხრილებში ასახულია ექიმის პროფესიონალიზმი და  და ნდობა, ორივე შემთხვევაში საშუალოდ 88% დადებითად შეაფასა. ამ შედეგებს დამაჯერობლობას სძენს ცხრილ 15-ის მონაცემები, სადაც საუბარია თუ რამდენად გასაგები ენით უსხნის ექიმი დაავადების დეტალებს. ეს არის სპეციფიკური შეკითხვა რომელიც აჩვენებს რეალურ სურათს ექიმის კონსულტაციით მიერ პაციენტის დაკმაყოფილებისა.  ამ შემთხვევაშიც 84.8% დადებითად აფასებს. ექიმის შეფასებასთან ერთად პაციენტებს საშუალება ჰქონდათ დაესახელებინათ მისი სახელი და გვარი, შედეგები ასეთია: 217 გამოკითხული პაციენტიდან, 162 დაასახელა მკურნალი ექიმის სახელი და გვარი. სულ დასახელდა 11 ექიმი. ყველა ვინც დაასახელა ექიმის ვინაობა გამოხატავს კმაყოფილებას.

ექიმებისგან გასხვავებული მონაცემები არ დაფიქსირებულა ექთნების შეფასებისას, იმ განსხვავებით რომ ამჯერად ვერცერთი ექთნის სახელის და გვარის დასახელება ვერ მოხდა. მიუხედავად ამისა კეთილგანწყობა მაღალია 71.9%.

ცხრილი 18-ში მონაცემები „დიახ“ და „არა“ პასუხებს შორის თითქმის თანაბრად გადანაწილდა, თუმც ამ მონაცემების დამუშავებისას გაირკვა რომ მიღებული შედეგები არ შეიძლება ჩაითვალოს ვალიდურად, რადგან კითხვა შედგება ორი ნაწილისგან და პაციენტებმაც შესაბამისად უპასუხეს, პირველ ნაწილს „დიახ“ და მეორე ნაწილს „არა“.  „მიჭირს პასუხის გაცემა“ ეს პასუხი გასცეს პირველადმა პაციენტებმა, რომლებსაც ჯერ არ ჰქონდათ გავლილი ექიმის კონსულტაცია.

ექიმთან დაყოვნების დრო (ცხრილი 19) საინტერესოდ გადანაწილდა, 9.7%-მა განაცხადა რომ 10 წუთზე ნაკლები დაჰყო ექიმის კაბინეტში. ამ მონაცემის სავარაუდო მიზეზია ის პაციენტები რომლებმაც გადაიღეს ელექტროკარდიოგრამა, თუმც რაოდენობრივად საკმაოდ ბევრი გამოდის (21). კონსულტაციის დროების 11-20 წთ და 21-30 წთ-ს გადანაწილება თითქმის თანაბარია, საშუალოთ 32 წთ. 11.5% -31-40 წუთი დაჰყო ექიმთან, ხოლო 2.8% 40 წუთზე მეტი, რაც რიცხობრივად 6 პაციენტია. სავარაუდოდ კონსულტაციის ხანგრძლივობის ამ ბოლო მონაცემებიდან გამომდინარე არსებობს ლოდინის პრობლემა, რაც ზემოთ განვიხილეთ.

ცხრილი 20-ში საუბარია პროცედურების უსაფრთხოებაზე სადაც 60.4% უსაფრთხოდ თვლის. საინტერესოა 3.2% (7 პაციენტი) მოსაზრება, თუმც არცერთმა ღია ფორმატით არ უპასუხა ნაგულიხმევის შესახებ. 15.7% უპასუხა რომ უჭირთ პასუხის გაცემა, ნაწილმა უპასუხა, რომ არ იციან ყველა ქვედანაყოფში მიმდინარე პროცედურების შესახებ.

ცხრილი 21-ში მოცემულია გადამხდელი და დაზღვეული პაციენტები. ნაღდი და უნაღდო ანგარიშსწორებით არის 77.9% და 6.5% პაციენტები. ხოლოდ დაზღვეული 12.4%. პასუხი სხვა შემოხაზა 3.2%-მა და ნაგულისხმევია თანაგადახდით მყოფნი. ნაღდი გადახდით მყოფი პაციენტების ეს მაღალი რაოდენობა აღრმავებს ინტერესს დახარჯული თანხის მიმართ. ეს მონაცემები კი საკმაოდ მაღალია (ცხრილი 22). საშუალო პროცენტულობა გადანაწილდა 51-200 ლარის ფარგლებში. 8.3% განაცხადა რომ გადაიხადა 201-250 ლარამდე, ხოლო 12.9% გადაიხადა 251-300 ლარი. იმის გათვალისწინებით რომ ამბულატორიულ პაციენტებზეა საუბარი, არც თუ ისე მცირეა ის პაციენტები რომლებმაც 300 ლარზე მეტი თანხა დახარჯეს, ისინი 6% შეადგენენ.

პაციენტებს მათი კმაყოფილების დასადგენათ დავუსვით კითხვა თუ რას მოიმოქმედებდნენ არჩევანის არსებობის შემთხვევაში, პასუხები ასე გადანაწილდა: 24% და 28% მოცემულ დაწესებულებას და ექიმს, ხოლო დანარჩენმა ორივე ერთად შემოხაზა (47% მოცემულ დაწესებულებას/მოცემულ ექიმს). იყო პასუხები „სხვა დაწესებულებას“ და „სხვა ექიმს“, რომლებიც არ იქნა შემოხაზული.

ზოგადი კმაყოფილების შეფასებისას არცერთმა პაციენტმა არ მოახდინა შეფასება 1 და2 ქულით. სხვა ქულების პროცენტულობა კი ასე გადანაწილდა 3 (2.8), 4 (21.7), 5(75.6).

მიხედავად არც თუ ისე დაბალი ხარჯებისა ცხრილი 25-ში პაციენტთა 59% თვლის რომ გადახდილი თანხა შესაბამისია მიღებული მკურნალობის, 28.6% თვლის რომ ნაწილობრივ, 9.2% უჭირს პასუხის გაცემა, ხოლო 3.2 არ თვლის შესაბამისად.

ღია პასუხების ანალიზისას აღმოჩნდა, რომ პაციენტების 40% დადებითად შეაფასა მომსახურება, 28%-მა არ დააფიქსირა აზრი. 31%მა გამოთქვა პრეტენზია, რომელთაგან 15%-ს ხანგრძლივ ლოდინს ეხება, ხოლო 9% თანხის სიდიდეს.

დასკვნა და რეკომენდაციები 

პაციენტის კმაყოფილება არის უთუოდ კომპლექსური საკითხი და საკმაოდ მნიშვნელოვანია მისი რეალურად ასახვა და გაგება. აღნიშნულ კითხვარში, მაქსიმალურად იქნა ჩადებული ყველა ის კომპონენტი, რომელთანაც პაციენტს აქვს შეხება ამბულატორიული მომსახურების მიღების დროს. ესენია: რეგისტრატურა, მოსაცდელი, ლოდინი, პერსონალის დამოკიდებლება, ექიმის დამოკიდებულება და პროფესიონალიზმი. ამ კომპონენტების მიმართ კმაყოფილების მაღალი შეფასება ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ ეს არის საუკეთესო, რაც კი შესაძლებელია, შევთავაზოთ პაციენტს. თუ კარგად გავაანალიზებთ ისეთ შეფასებებს, რომლებიც ღია კითხვის პასუხად გაგვცეს პაციენტებმა და როგორებიცაა:  „თუ ვიმსჯელებთ დღევანდელი სახელმწიფოს მდგომარეობით, თქვენთან ყველაფერი საუკეთესოდაა“, ან პასუხი შეკითხვაზე – რას გვირჩევდით, „თითქმის არაფერს“ და „ამ ეტაპზე არაფერს“, მაშინ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ კმაყოფილების ეს მაღალი შეფასება, რომელიც ამ პაციენტებმა დააფიქსირეს, სულაც არ არის „მაღალი“, არამედ არის „მისაღები“ (27).

განსხვავებით ზემოაღნიშნული გამოხატული კმაყოფილებისა, იყო ისეთი საკითხები, სადაც პაციენტებმა ღიად დაფიქსირეს უკმაყოფილება. ეს საკითხებია: ლოდინი და თანხა. მოცემული შედეგებიდან (დახურული და ღია პასუხები) გამომდინარე, ლოდინი უფრო დიდ უკმაყოფილებას იწვევს, ვიდრე ხარჯები. ამ პრობლემის გადაჭრის გზად, შესაძლებელია, დავასახელოთ ექიმთან ჩაწერა, მითუმეტეს, რომ თვითდინებით მისულ პაციენტებს უფრო დიდი ხნით უწევთ ლოდინი, ვიდრე ჩაწერილებს. მეორეს მხრივ, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ჩაწერით მხოლოდ 21% სარგებლობს და მათ 20%-ს, 30წთ-ზე მეტი ლოდინი უწევსდა თუ ამას დაემატება თვითდინებით მისული პაციენტები, რომელებიც გამოიყენებენ ჩაწერის გზას ექიმთან ვიზიტისთვის, მაშინ შეგვიძლია ვიმსჯელოთ, რომ ჩაწერილი პაციენტების ლოდინის დრო გაიზრდება. საბოლოოდ კი შემცირდება 1სთ-ზე მეტ ხანს მომლოდინეთა რიცხვი და გაიზრდება 30-60წთ-მდე მომლოდინეები.

რაც შეეხება ხარჯებს და პაციენტის კმაყოფილებას, საჭიროა პაციენტის უფრო მეტად ინფორმირება, რა დონის მომსახურებას იღებს ამა და იმ ექიმის, როგორც მაღალი დონის სპეციალისტის მიერ, აგრეთვე იმ თანამედროვე აპარატურის, რომელიც შეესაბამება ყველა სტანდარტს.

სამომავლოდ, პაციენტის კმაყოფილების უკეთ დასადგენად საჭიროა, რომ კითხვარში იყოს პასუხები, რომელიც კმაყოფილების დონის უფრო კონკრეტულად გამოხატვის საშუალებას მისცემს პაციენტს. ასეთ საშუალებად შესაძლებელია, განვიხილოთ პაციენტთა კმაყოფილების კითხვები, სადაც წარმოდგენილი იქნება შემდეგი პასუხები: „ცუდი“, „მისაღები“, „საშუალო“, „კარგი“, „საუკეთესო“.

უფრო დეტალური კვლევისთვის კარგი იქნება ამბულატორიის სხვადასხვა ქვედანაყოფების მიმართ არსებული კმაყოფილების თუ უკმაყოფილების გამოკვლევა. საინტერესო იქნება აღნიშნული კვლევის ჩატარება პოლიკლინიკის ტიპის სამედიცინო ცენტრში და ისეთ კლინიკაში, სადაც ლოდინის პრობლემა მინიმუმამდეა დაყვანილი.

საბოლოოდ, ვფიქრობ, პაციენტთა კმაყოფილების, როგორც ხარისხის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინდიკატორის კვლევა, აუცილებელია ჩატარდეს ყველა წარმატებაზე ორიენტირებულ კლინიკაში, წელიწადში ერთხელ შეფასდეს ზემოაღნიშნული ინდიკატორი და მისი შედეგების შესაბამისად დაიგეგმოს მიზნები და ამოცანები.

ბიბლიოგრაფია

1.ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია. 2009.საქართველო – ჯანდაცვის სისტემის ეფექტურობის შეფასება. გვ.14

2.ვერულავა თენგიზ, კალანდაძე თემურ, გერზმავა ოთარ, 1999 წ. საქართველოს სამედიცინო მოამბე, (მაისი-აგვისტო), 3-4

3.სასანია ირაკლი – ჯანდაცვის ხარისხის სტრუქტურა და მისი გაზომვის შაშუალებები. ივლისი 2010

4.საქართველოს 2007 წლის 8 მაისის კანონი№4722-სსმI,  №18, 22.05.2007წ., მუხლი 4 პუნქტი „დ“და „თ“, მუხლი 5, მუხლი 18

5.გეგეშიძე ნიკოლოზ, ალადაშვილი პაატა. სამედიცინო მომსახურების ხარისხის კონტროლის სამსახურის მოქმედების პრინციპები და კონცეფციები თანამედროვე მოთხოვნების პირობებში. ჟურნალი კავკასიის სამედიცინო მაცნე. 2009. (ივლისი)

6.გერძმავა ოთარ. საზოგადოებრივი ჯანდაცვა და მენეჯმენტი. 2008.

7.Weiss Barry D. and Senf Janet H. – Patient Satisfaction Survey Instrument for Use in Health  Maintenance Organizations, Medical Care

8.Bennett, Peter D. and Robert M. Mandell, 1969. Prepurchase Information Seeking Behavior of New Car Purchases – The Learning Hypothesis. Journal of Marketing Research. (november): 430-433

9.Cleary, Paul D. and Barbara J.McNeil, 1988. Patient Satisfaction as an Indicator of Quality of Care. Inquiry. 25(Spring):25-36.

10.Donabedian, A. (1997). Special article: The quality of care: How cat it assessed

11.Healy, Joseph M. Jr, Laurie A. Govoni, and Ellen D. Smolker, 1995. Patient reports about ambulatory care. Fall:.71-81.

12.Hippocrates  (c. 460 – c. 370 BC)

13.Huang, Xiao-Ming. 1994. Patient Attitude towards Waiting in an Outpatient Clinic and its Applications. Vol.7,No1(February):2-8.)

14.IBERIAN PROGRAM, 1989, EMCA PROGRAM, 1994

15.Joint Commission on Accreditation of Healthcare Organizations Manual on Standards

16.Jones, R.B., A.G. Carnon, H. Wylie, and A.J Hedley. 1993, How do we measure consumer  opinions of outpatient clinics  Jul; 107(4):235-241.

17.La Puma, John and David Schiedermayer. 1996.  McGraw-Hill Health Care Management.

18.Nelson, Philip. 1974.  Advertising as Information. Journal of Political Economy (July/August): 729-754

19.Peterson, Kristine. 1988. Guest Relations: Substance or Fluff. Healthcare Forum (March/April): 23-26

20.Peyrot, Mark, Philip D. Cooper, and Donald Schnapf. 1993. Costumer Satisfaction and Perceived Quality of Outpatient Health Services. Journal of Health Care Marketing. (Winter): 24-33

21.Pica-Furey, Wendy. 1993. Ambulatory Surgery – Hospitalbased VS Freestanding. AORN Journal. Vol.57, No.5 (May): 1119-1127.

22.Rubin, Haya R., Barbara Gandek, William H. Rogers, Mark Kosinski, Colleen A. McHorney, and John E. Ware. 1993. Patients Ratings of Outpatient Visits in Kifferent Practice Settings. JAMA. Vol.270, No.7 (August 18): 835-840.

23.Terry, Ken. 1996. How to get the best reading of patient satisfaction. Medical Economics. (July 15): 101-122)

24.Tony Mayer, Nicholas Steneck – Promoting Research Integrity in a Global Environment

25.Ware, John E Jr. 1995. What Information Do Costumers Want and How Will They Use It    Medical Care. Vol.33, No.1 (January): JS25-JS30.

26.Ware, John E Jr. and Cathy Donald Shernbourne, 1993. The MOS 36-Item Short-form Helth Survey. Medical Care. Vol.30, No.6 (June): 473-483.

27.Williams, B., Coyle, J., & Healy, D. (1998). The Meaning of Pacient Satisfaction: An explanation of high reported levels. Social Science & Medicine, 47(9)

საკეისრო კვეთების ზრდის პრობლემა საქართველოში

თენგიზ ვერულავა – მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

გურანდა გიორგაძე – სადაზღვევო კომპანია უნისონის სამედიცინო დაზღვევის უფროსის თანაშემწე. ანდერაიტინგის სამსახური

“ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია” N 1

აბსტრაქტი 

შესავალი: მსოფლიოს უმეტეს ქვეყნებში, ბოლო ათწლეულებია, შეინიშნება საკეისრო კვეთით მიმდინარე მშობიარობათა რიცხვის ყოველწლიური ზრდა. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეკომენდაციით, საკეისრო კვეთის პროცენტული მაჩვენებელი, მშობიარობათა საერთო რაოდენობის 15%-ს არ უნდა აღემატებოდეს. საქართველოში საკეისრო კვეთის სიხშირე 37.3%-ს შეადგენს. კვლევის მიზანია იმ ფაქტორების გამოვლენა რომლებიც განაპირობებენ საკეისრო კვეთების მაჩვენებლის ზრდას და მიღებული შედეგების საფუძველზე რეკომენდაციების შემუშავება. მეთოდოლოგია: კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია საკეისრო კვეთების შესახებ არსებული ლიტერატურა. თვისებრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა მენა-გინეკოლოგთა ჩაღრმავებითი ინტერვიუირება, ხოლო რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში მეან-გინეკოლოგების და მელოგინე ქალების გამოკითხვა სტრუქტურირებული კითხვარის საშუალებით. შედეგები: დაბალია მელოგინეთა ინფორმირებულობა საკეისრო კვეთების რისკებისა და გართულებების შესახებ. მათი უმრავლესობა უპირატესობას საკეისრო კვეთის ოპერაციას ანიჭებს, რადგან მას მიიჩნევენ უსაფრთხო პროცედურად. მაღალი ფასის გამო ექიმებს აქვთ საკეისრო კვეთის ჩატარების ფინანსური დაინტერესება. რეკომენდაციები: მიზანშეწონილია საკეისრო კვეთის ეროვნული პროტოკოლისა და გაიდლაინის, როგორც რეგულირების მექანიზმის როლის ამაღლება. საზოგადოებისათვის სრულფასოვანი ინფორმაციის მიწოდება საკეისრო კვეთების შესაძლო გართულებების და ფიზიოლოგიური მშობიარობის უპირატესობის შესახებ. ფინანსური დაინტერესების შემცირების მიზნით სასურველია ფიზიოლოგიური მშობიარობისა და საკეისრო კვეთის ოპერაციის ფასებს შორის არსებული სხვაობის შემცირება და გასაშუალოებული ერთიანი ტარიფის დადგენა.

ძირითადი საძიებო სიტყვები: საკეისრო კვეთა, ფიზიოლოგიური მშობიარობა.

Cesarean section raises the problem of Georgia 

Tengiz Verulava, Guranda Giorgadze 

Abstract 

Background: The annual growth of the number of cesarean deliveries has been observed in most of the countries. World Health Organization considers there is no justification for the countries, having more than 15% of caesarean section of the total number of child births. In Georgia, the caesarean section prevalence rate is 37.3%.  The aim of the research is to identify the factors, associated with the high indicator of cesarean section in Georgia. Methods: The structured questioner has been used for interviewing of the obstetricians and women in labor. In-depth interview of the health care field experts has been conducted. Results, conclusion: The high rate of cesarean section is determined by the number of factors. Cesarean section is considered to be safe procedure by absolute majority of women in labor that can be explained by the lack of information on risks and complications of this operation among women. The obstetricians interviewed during the survey believe that the enhancement of the physicians’ qualification is needed in terms of childbirth conservative treatment management.

Kay Words: Cesarean section. Healthcare, High indicator, Medical institution.

შესავალი 

მსოფლიოს უმეტეს ქვეყნებში,  ბოლო ათწლეულებია, შეინიშნება საკეისრო კვეთით მიმდინარე მშობიარობათა რიცხვის ყოველწლიური ზრდა. მიუხედავად იმისა, რომ საკეისრო კვეთა ემსახურება სიცოცხლის გადარჩენას, ხშირად იგი სამედიცინო ჩვენებების გარეშე ტარდება, რაც ზრდის დაავადებათა განვითარების რისკს და  უარყოფითად აისახება  დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობაზე (9).

შეიძლება ითქვას, რომ მე-15 საუკუნემდე საკეისრო კვეთა იწოდებოდა  „სასოწარკვეთის ოპერაციად“, რადგანაც ყოველი ასეთი ჩარევა ქალის სიკვდილით მთავრდებოდა. საკეისრო კვეთა ტარდებოდა მხოლოდ ერთი ჩვენებით და იგი ნაყოფის გადარჩენას ემსახურებოდა, ოპერაცია უკეთდებოდა მომაკვდავ დედას. XIX და XX  საუკუნეებში საკეისრო კვეთის ჩვენებები საკმაოდ გაფართოვდა და იგი იქცა ბუნებრივი გზით მშობიარობის ალტერნატივად. 

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიხედვით, საკეისრო კვეთის ოპერაცია უნდა ჩატარდეს იმ შემთხვევაში როდესაც ბუნებრივი გზით მშობიარობა საფრთხის შემცველია დედის ან ნაყოფის სიცოხლის ან ჯანმრთელობისთვის. საკეისრო კვეთის ჩვენებებია: გახანგრძლივებული მშობიარობა, დისტრეს-სინდრომი,  ნაყოფის პათოლოგიური მდებარეობა. საკეისრო კვეთამ შესაძლოა გამოიწვიოს სერიოზული გართულებები, დაინვალიდება ან ლეტალური გამოსავალი, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში როდესაც უსაფრთხო ქირურგიული ჩარევისთვის და შესაძლო გართულებების მკურნალობისთვის არ არის პირობები და საშუალებები (9).

საკეისრო კვეთით ჩატარებული ოპერაციების რაოდენობის მატება, მაღალი და საშუალო შემოსავლების მქონე ქვეყნებში შეინიშნება (9). აშშ-ში 2010-2012 წწ. საკეისრო კვეთების მაჩვენებელი შეადგენდა 32,8 %-ს (7), საფრანგეთში – 20,2 % (2003 წ.), იტალიაში – 38% (2010), გერმანიაში – 40-50%, ჩინეთში – 36%-დან 58%-მდე, პორტუგალიაში – 36,3%, რუმინეთში – 36,9%, შვეიცარიაში – 33%, დიდ ბრიტანეთში – 25% (8). საკეისრო კვეთის დაბალი მაჩვენებლები ფიქსირდება ისლანდიაში (14,8%), ნიდერლანდებში (17%), ნორვეგიასა (17,1%) და შვედეთში (17,5%) (8).

1985 წელს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ მიღებული რეკომენდაციით, საკეისრო კვეთების რაოდენობა ქვეყნის მასშტაბით მშობიარობათა საერთო რიცხვის 10-15 %-ს არ უნდა აღემატებოდეს (8). საქართველო იმ ქვეყნების ჩამონათვალს მიეკუთვნება, სადაც საკეისრო კვეთის სიხშირე, ჯანმოს მიერ რეკომენდირებულ 15%-იან ზღვარს, საკმაოდ მაღალი ციფრებით სცილდება და სტაბილურად განაგრძობს ზრდას (6). ქვეყანაში საკეისრო კვეთის საშუალო მაჩვენებელმა 2013 წელს 37.3%-ი შეადგინა (3).

სტატისტიკური მონაცემების მიხედვით, საქართველოს რეგიონებს შორის საკეისრო კვეთების მხრივ გამოირჩევიან: სამეგრელო-ზემო სვანეთი (51%), აჭარა (40.6%), იმერეთი (41.8%), შიდა ქართლი (38.4%), კახეთი (38.5%), თბილისი (36.9%), მცხეთა-მთიანეთი (30.3%), გურია (32%), ქვემო ქართლი (27.4%), საკეისრო კვეთების დაბალი მაჩვენებლია სამცხე-ჯავახეთში (10.1%), ხოლო რაჭა-ლეჩხუმსა და ქვემო სვანეთში 48 მშობიარობიდან არცერთი საკეისრო კვეთა არ დაფიქსირებულა (3).

დიაგრამა N1. საკეისრო კვრების მაჩვენებელი, საქართველოს რეგიონები 2013 წ.

 Picture9

 თბილისის და საქართველოს რეგიონების, რამოდენიმე სამეანო სერვისის მიმწოდებელ სამედიცინო დაწესებულებაში, საკეისრო კვეთის თანაფარდობამ 50%-ზე მეტი შეადგინა (იხ. ცხრილი N2)

ცხრილი N2. საკეისრო კვეთით მიმდინარე მშობიარობების წილი 2013წ.

რაიონი დაწესებულება %
თბილისი  შპს ოქროს საწმისი 21 საუკუნე 82.3
თელავი შპს უნიმედი კახეთი რეფერალური საავადმყოფო 75.0
მესტია შპს მედიქალ პარკი რ.პ. ს.ს. მესტია 75.0
სენაკი სამშობიარო სახლი სენა–მედი 70.1
ქუთაისი შპს ბომონდი  სამშობიარო სახლი 59.9
თელავი შპს ავთანდილ ყამბარაშვილის კლინიკა 59.5
მარტვილი მრავალპროფილიანი საავადმყოფო 56.5
ზუგდიდი მრავალპროფილიანი კლინ. საავ. რეპუბლიკა 54.1
თბილისი,  შპს ემბრიო – სამშობიარო სახლი 50.7
ქუთაისი ზ. ცხაკაიას სახ. ინტერვენციული მედ.ერ. ცენტრი 50.6
თელავი შპს  სიხარული სამშობიარო სახლი 50.4

საკეისრო კვეთების რაოდენობის ზრდა დედათა და ბავშვთა ავადობისა და სიკვდილობის მაღალ მაჩვენებელთან ასოცირდება (4). ამასთან, იგი მნიშვნელოვნად ზრდის დანახარჯებს. 2008 წლის მონაცემებით, აშშ-ში 3.18 მილიონი დამატებითი და 6.2 მილიონი არასაჭირო საკეისრო კვეთა ჩატარდა, რომლის საერთო ღირებულებამ შეადგინა 2.32 მილიარდი აშშ დოლარი (10).

საკეისრო კვეთების შემცირებაში მნიშვნელოვანია სახელმწიფოს როლი. ამ მხრივ, სახელმწიფო რეგულაციის უმთავრესი მექანიზმია საკეისრო კვეთის ეროვნული პროტოკოლისა და გაიდლაინის შექმნა. 2013 წლის 30 ოქტომბერს ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ დამტკიცდა საკეისრო კვეთის პროტოკოლი,  ხოლო  2014 წლის 23 მაისის ბრძანებით საკეისრო კვეთის გაიდლაინი (1). საინტერესო იქნებოდა საკეისრო კვეთის მაჩვენებლის შედარებითი ანალიზის ჩატარება პროტოკოლის დამტკიცებამდე და მის შემდგომ. თუმცა, 2014 წლის მონაცემების შესახებ ოფიციალური სტატისტიკა ამ დროისათვის ჯერჯერობით ცნობილი არ არის. შესაბამისად, ვერ მოხერხდა მაჩვენებლების შედარება. აქვე აღსანიშნავია, რომ არაოფიციალური მონაცემებით საკეისრო კვეთების სიხშირის შემცირებას, კლინიკებიდან მიღებული წინასწარი ინფორმაციის მიხედვით, ადგილი არ ჰქონია.

საკეისრო კვეთების პოპულარიზაციაში ძალიან დიდი როლი ითამაშა თანამედროვე ქირურგიულმა მიღწევებმა. დღევანდელი „საკეისრო“ მნიშვნელოვნად განსხვავდება, იმ ოპერაციისგან, რომელიც ტარდებოდა რამოდენიმე ათეული წლის წინათ. როგორც წესი, განაკვეთი მუცლის წინა კედელზე არ აღემატება 10-12 სმ-ს (გაუმჯობესებულია კოსმეტიკური ეფექტი), გარდა ამისა გეგმიური საკეისრო კვეთა ტარდება არა ზოგადი, არამედ ადგილობრივი გაუტკივრებით, რომელიც საშუალებას იძლევა რომ დედამ დაინახოს  ახალშობილი და ქონდეს კონტაქტი მასთან დაბადების პირველივე წუთებში. ამასტან, ოპერაციის ხანგრძლივობა არ აღემატება ერთ საათს, მაშინ როდესაც ვაგინალური მშობიარობა მიმდინარეობს დაახლოებით 18 საათის განმავლობაში. ფაქტია, რომ სწრაფ, უნტკივნეულო პროცედურასა და ხანგრძლივად  მიმდინარე მტკივნვეულ მშობიარობას შორის, თანამედროვე ქალბატონები არჩევანს პირველი ვარიანტის სასარგებლოდ აკეთებენ.

კვლევის მიზანია იმ ფაქტორების გამოვლენა რომლებიც განაპირობებენ საკეისრო კვეთების მაჩვენებლის ზრდას, ასევე, საკეისრო კვეთის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ქალთა ჩართულობის, მათი ინფორმირებულობის დონის შესწავლა, და მიღებული შედეგების საფუძველზე პრობლემის დაძლევის გძების ძიება.

კვლევის მეთოდოლოგია

კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია საკეისრო კვეთების შესახებ არსებული ლიტერატურა. თვისებრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის საკითხებში ექსპერტების ჩაღრმავებითი ინტერვიუირება. რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში მეან-გინეკოლოგების და მელოგინე ქალების გამოკითხვა სტრუქტურირებული კითხვარის საშუალებით, რომელიც შემუშავდა ჯანმრთელობის დაცვის დეპარტამენტისა და დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრის მიერ.

კვლევა ჩატარდა თბილისის იმ სამედიცინო დაწესებულებებში, რომლებშიც მაღალია ორსულთა მიმართვიანობა და ამავე დროს ოფიციალური სტატისტიკით მაღალია საკეისრო კვეთების მაჩვენებელი (30-50%). შერჩეულ სამედიცინო დაწესებულებებში წარდგენილ იქნა დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის სამედიცინო ეთიკის დასკვნა, რომელიც იძლევა უფლებამოსილებას კვლევის ჩატარების შესახებ. კვლევის ჩატარების პერიოდად განისაზღვრა 2015 წლის აპრილისა და მაისის  თვე.

შედეგები, დისკუსია

კვლევაში მონაწილეობა მიიღო ხუთმა სამედიცინო დაწესებულებამ. კვლევის ფარგლებში გამოიკითხა 38 მეან-გინეკოლოგი და 40 მელოგინე.

გამოკითხულ მელოგინეთა საშუალო ასაკი 27 წელია. ორსულების 73.3% პირველმშობიარეა, ხოლო 26.6% განმეორებით მშობიარე, მათგან  62.5%-ში წინა მშობიარობები ფიზიოლოგიური მშობიარობის გზით დასრულდა, ხოლო 37.5%-ში – საკეისრო კვეთის საშუალებით.

გამოკითხვის მიხედვით,  მელოგინეთა 65.6%-ში ჩატარდა გეგმიური საკეისრო კვეთის ოპერაცია, ხოლო 34.3%-ში გადაუდებელი ოპერაცია. გამოკითხულ ორსულებში გეგმიური საკეისრო კვეთა ჩატარდა ორსულობის 38-39 კვირაზე, ერთი მელოგინის შემთხვევაში საკეისრო კვეთის ოპერაცია გეგმიურად გაკეთდა 37 კვირაზე*. გადაუდებელი საკეისრო კვეთის ოპერაციები  ჩატარდა ორსულობის 34-37-38-39-40 კვირაზე.

სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული ანტენატალური მეთვალყურეობის ოთხივე ვიზიტი (ორსულთა პატრონაჟით) ჩაიტარა მშობიარეთა უმრავლესობამ. მელოგინეთა 30%-მა აღნიშნა, რომ დასჭირდათ დამატებითი კონსულტაცია (ექიმთან განხორციელდა საშუალოდ 6 ვიზიტი).

გამოკითხულ ორსულთა უმრავლესობა ადასტურებს რომ ფლობს  ინფორმაციას საკეისრო კვეთების სარგებელისა და რისკების შესახებ და ინფორმაციის წყაროდ ასახელებს როგორც მეან-გინეკოლოგს, ასევე ინტერნეტს.

ჩატარებული კვლევა ადასტურებს, რომ ორსული ქალების საკმაო რაოდენობა უპირატესობას საკეისრო კვეთის ოპერაციას ანიჭებს. გამოკითხულ ქალთა უმრავლესობა (63%) შემდგომი ორსულობის შემთხვევაში ისევ საკეისრო კვეთას ირჩევს. მათი აზრით, პირველი საკეისრო კვეთის შემდეგ ისინი ბუნებრივი გზით მშობიარობას ვერ შეძლებენ. გამოკითხულთა 23.3% გეგმავს ფიზიოლოგიურ მშობიარობას, 9.3% არ აპირებს შვილის გაჩენას, ხოლო 17.3%-ს ჯერ არ აქვს გადაწყვეტილება მიღებული.

საკეისრო კვეთის არჩევის ძირითად მიზეზად მელოგინეები ასახელებენ ფიზიოლოგიური მშობიარობის დროს ტკივილისა და შიშის ფაქტორს. ზოგი მელოგინის აზრით, ფიზიოლოგიურ მშობიარობასთან შედარებით, საკეისრო კვეთის ოპერაციის შემთხვევაში იზრდება როგორც მათი, ასევე ნაყოფის უსაფრთხოება და დაცულობა. აღნიშნულს ხელს უწყობს საზოგადოებაში გავრცელებული აზრი, რომ საკეისრო კვეთა წარმოადგენს სრულიად უსაფრთხო პროცედურას.

მეან-გინეკოლოგთა გამოკითხვით, საკეისრო კვეთების გახშირებას ხელს უწყობს ორსულთა ინფორმირებულობის დაბალი დონე, კერძოდ, ქალთა კონსულტაციებში არ ხდება ორსულთა სრულფასოვანი კონსულტაცია საკეისრო კვეთის გართულებების შესახებ, მელოგინეები არ არიან სრულყოფილად ინფორმირებულნი საკეისრო კვეთის შემდგომი პერიოდის, როგორც დედის ისე ნაყოფისმხრივი გართულებების შესახებ, შესაბამისად მიმართავენ ოპერაციულ ჩარევას.

მეან-გინეკოლოგთა გამოკითხვით, დადასტურდა, რომ სამედიცინო დაწესებულებები, ზოგ შემთხვევებში, არასაკმარისად იცავენ პროფესიულ სტანდარტებს და ქირურგიულ ჩარევას ფინანსური დაინტერესების გამო მიმართავენ. ამ მხრივ, აღსანიშნავია, რომ სამეანო სერვისის მიმწოდებელ სამედიცინო დაწესებულებებში საკეისრო კვეთის ოპერაციის ღირებულება ხშირ შემთხვევებში 1000 ლარს აღემატება. საყურადღებოა ის გარემოება, რომ კვლევის მიხედვით,  შემთხვევათა 26%-ში საკეისრო კვეთის ჩატარების გადაწყვეტილება ცალსახად მიიღო მეან-გინეკოლოგმა, ხოლო შემთხვევათა 70%-ში – ექიმმა და მელოგინემ ერთობლივად.

2013 წლიდან, საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით, ფიზიოლოგიური მშობიარობა ფინანსდება 500 ლარის, ხოლო საკეისრო კვეთა 800 ლარის ოდენობით. სამედიცინო ჩვენების გარეშე, დედის მოთხოვნით საკეისრო კვეთა ფინანსდება ისე როგორც ფიზიოლოგიური მშობიარობა, ამით სახელმწიფო ერთგვარ ბარიერს ქმნის მოთხოვნით საკეისრო კვეთის ზრდის შესაჩერებლად, თუმცა, გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ მეან-გინეკოლოგს მარტივად შეუძლია სამედიცინო ისტორიაში დააფიქსიროს ის ჩვენება, რომელსაც თავადვე ჩათვლის საჭიროდ. სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ ფიზიოლოგიურ მშობიარობასა და საკეისრო კვეთის ოპერაციის ფასებს შორის არის 60%-იანი სხვაობა, შესაბამისად, სამედიცინო დაწესებულებები, უფრო მეტად, საკეისრო კვეთის ოპერაციის ჩატარებით არიან დაინტერესებულნი.

რესპოდენტებმა ასევე დაასახელეს საკეისრო კვეთის ჩატარების სხვა მიზეზები: ასაკობრივი ფაქტორი, დიდი ნაყოფი, ნაყოფის ჯდომით წინმდებარეობა, ვიწრო მენჯი, ჭიპლარის შემოხვევა, წყლების ნაადრევი დაღვრა.

მეან-გინეკოლოგების აზრით, საკეისრო კვეთის მაღალი მაჩვენებელი სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს, რომლის დაძლევის ერთ-ერთ მთავარ საშუალებას წარმოადგენს ორსულთათვის სრულფასოვანი ინფორმაციის მიწოდება. ამისათვის საჭიროა ორსულთა ინტენსიური კონსულტაციები, მშობელთა სკოლების დაარსების ხელშეწყობა, ქალთა კონსულტაციებში საინფორმაციო ბუკლეტების გავრცელება. ასევე მნიშვნელოვანია ექიმების კვალიფიკაციის დონის ამაღლება, მშობიარობის კონსერვატიული მართვისა და ფიზიოლოგიური მშობიარობის ტექნიკის დახვეწის თვალსაზრისით. აუცილებელია საკეისრო კვეთის პროტოკოლებისა და გაიდლაინების გამოყენება, პირველადი საკეისრო კვეთის სამედიცინო ჩვენებების გამკაცრება.

თვისებრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა მეან-გინეკოლოგთა ჩაღრმავებითი ინტერვიურება. მათი აზრით, საქართველოში სიტუაცია დრამატულია, ზოგიერთ სამედიცინო დაწესებულებაში საკეისრო კვეთების წილი მშობიარობათა საერთო რაოდენობის 80%-ს შეადგენს. პრობლემის გადაწყვეტის ერთ-ერთ საშუალებას შეიძლება წარმოადგენდეს სახელმწიფოს მხრიდან მკაცრი რეგულაციის დაწესება, მაგრამ მეორეს მხრივ, იგი გარკვეულ საფრთხეებს შეიცავს. კერძოდ, იმ შემთხვევაში, როდესაც მელოგინეს, რომელსაც უარი ეთქვა საკეისრო ოპერაციაზე, ფიზიოლოგიური მშობიარობისას განუვითარდა რაიმე სახის გართულება, კლინიკებმა შესაძლოა მთელი პასუხისმგებლობა სახელმწიფოს დააკისრონ. ამიტომ, პრობლემის მოგვარების უმთავრესი იარაღია საზოგადოების ინფორმირებულობის გაზრდა ფიზიოლოგიური მშობიარობის უპირატესობის შესახებ. სამედიცინო დაწესებულებები, საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილები უნდა იყოს გამოყენებული ინფორმაციის გავრცელების საშუალებად. საზოგადოებაში უნდა დამკვიდრდეს აზრი, რომ კონკრეტულ სამედიცინო დაწესებულებში მშობიარობა ან მკურნალობა, სადაც საკეისრო კვეთათა რიცხვი საკმაოდ მაღალია, არის არაპრესტიჟული. საზოგადოებას უნდა ავუხსნათ, რომ იქ სადაც კეთდება ბევრი საკეისრო კვეთა, შესაძლოა არ ჰქონდეთ კვალიფიციური სამეანო სერვისების მიწოდების ცოდნა და შესაბამისად ასეთ დაწესებულებებს მელოგინემ სამედიცინო სერვისის მისაღებად არ უნდა მიმართოს.

რეკომენდაციები 

კვლევის შედეგების შეჯამებისა და მოცემული ანალიზის საფუძველზე  შემუშავდა შემდეგი სახის რეკომენდაციები:

საკეისრო კვეთის ეროვნული პროტოკოლისა და გაიდლაინის, როგორც რეგულირების უმნიშვნელოვანესი მექანიზმის როლის ამაღლება;

ორსულთა კონსულტაციებში სრულყოფილი  ინფორმაციის სათანადო დონეზე მიწოდება საკეისრო კვეთის რისკებისა და ფიზიოლოგიური მშობიარობის უპირატესობის შესახებ. ორსულებს საფუძვლიანად უნდა აუხსნან, თუ რა სახის გავლენა შეიძლება იქონიოს ოპერაციამ ახალშობილის ჯანმრთელობაზე და მის შემდგომ სოციო-ფსიქოლოგიურ  განვითარებაზე;

სასურველია სხვადასხვა საინფორმაციო საშუალებების ჩართვა და საზოგადოებისათვის სრულფასოვანი ინფორმაციის მიწოდება. მიზანშეწონილია შეიქმნას ინტერნეტ გვერდი, სადაც განთავსდება ინფორმაცია იმ კლინიკების შესახებ რომლებშიც მაღალია საკეისრო კვეთის მაჩვენებელი. პარალელურად საზოგადოებას უნდა მიეწოდოს ინფორმაცია ამ კლინიკებში მშობიარობის არაპრესტიჟულობის შესახებ. ეს იქნება ერთგვარი ანტიპიარი სამედიცინო დაწესებულებებისთვის;

მელოგინეს მხრიდან საკეისრო კვეთის მოთხოვნის შემთხვევაში სასურველია კომბინირებული მიდგომა. კერძოდ, საჭიროა დადგინდეს ოპერაციის მოთხოვნის მიზეზი. ბუნებრივი მშობიარობის დროს ტკივილისა და შიშის ფაქტორის არსებობისას სასურველია ფსიქოლოგის ჩარევა და სრულყოფილი ინფორმაციის მიწოდება გაუტკივარების მეთოდების, ოპერაციის შესაძლო გართულებების და ფიზიოლოგიური მშობიარობის უპირატესობის შესახებ;

სამედიცინო დაწესებულებების მხრიდან საკეისრო კვეთებზე ფინანსური დაინტერესების შემცირების მიზნით სასურველია ფიზიოლოგიური მშობიარობისა და საკეისრო კვეთის ოპერაციის ფასებს შორის არსებული სხვაობის შემცირება, და გასაშუალოებული ერთიანი ტარიფის დადგენა.

ბიბლიოგრაფია 

  1. საქართველოს შრომის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2013 წლის 30 ოქტომბრის N01-220/ო ბრძანება საკეისრო კვეთის პროტოკოლის დამტკიცების შესახებ. 

http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/jann_sistema/gaidlaini/gaidlain-protokol/129new.pdf

2. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 23 მაისის N01-124/ ო ბრძანება საკეისრო კვეთის გაიდლაინის დამტკიცების შესახებ. 

http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/jann_sistema/gaidlaini/gaidlain-protokol/129-1.pdf

3. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი, (NCDC), საქართველო, 2013წ. სტატისტიკური ცნობარი.

 http://ncdc.ge/AttachedFiles/2013_805e112e-580d-4d2a-9ebc-0dd6551d4c86.pdf

4. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი (NCDC), საქართველო, 2012 საქართველოში საკეისრო კვეთების მაღალი მაჩვენებლის ოპერაციული კვლევა. http://ncdc.ge/AttachedFiles/2012.pdf

5. საქართველოს მთავრობის დადგენილება №36 დანართი №1.1 სამედიცინო მომსახურების პირობები ამ დადგენილების დანართი №1-ის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტით განსაზღვრული მოსარგებლეებისათვის. 

http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/Kanonmdebloba/Dadgenileba/N36-2013.pdf

6. მოზარდთა და ახალგაზრდების ჯანმრთელობა საქართველოში. მოკლე სტატისტიკური მიმოხილვა. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი (NCDC), საქართველო, 2012

7. Menacker Fay, Hamilton Brady E. Recent Trends in Cesarean Delivery in the United States. U.S. department of health and human services. Centers for Disease Control and Prevention. National Center for Health Statistics. Data Brief. No. 35.  March 2010

8. Rates of caesarean vary widely across Europe. BMJ CLINICAL RESEARCH 350. MARCH 2015.

9. World Health Organisation (2015). News release. Caesarean sections should only be performed when medically necessary.

10. World Health Statistics   http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2013/en/ 

*  შენიშვნა: საკეისრო კვეთით დაბადებულ ახალშობილებში რესპირატორული დაავადების რისკი გაზრდილია, თუმცა, ეს რისკი მნიშვნელოვნად კელბულობს ორსულობის 39 კვირის შემდეგ. აქედან გამომდინარე, დაუშვებელია გეგმიური საკეისრო კვეთის რუტინულად ჩატარება 39 კვირის ორსულობის ვადამდე. UNFPA. საკეისრო კვეთა. თბილისი: შპს “ვესტა”, 2014. გვ 20

აგროდაზღვევის პრობლემები საქართველოში 

 თენგიზ ვერულავა – მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

ნატალი ობგაიძე – სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ახმეტის საინფორმაციო-საკონსულტაციო სამსახურის უფროსი სპეციალისტი

“ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია” N 1

აბსტრაქტი 

შესავალი: ქვეყანაში სოფლის მეურნეობის განვითარებისათვის დიდი მნიშვნელობა ენიჭება აგროდაზღვევას. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა აგროდაზღვევის შესახებ ფერმერების ცოდნის, სადაზღვევო კომპანიებისადმი მათი ნდობისა და მომავალში დაზღვევით სარგებლობასთან დაკავშირებით ფერმერთა მზაობის შესწავლა. მეთოდოლოგია: თვისებრივი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა ჩაღრმავებული ინტერვიუ ფერმერებთან. შედეგები: ფერმერთა უმრავლესობამ (98%) იცის აგროდაზღვევის შესახებ. აგროდაზღვევით სარგებლობს რესპოდენტთა მხოლოდ 40%.  დამზღვევთა უმრავლესობა კმაყოფილია აგროდაზღვევით (80%). ფერმერთა 60% მომავალშიც აპირებს აგროდაზღვევით სარგებლობას. თუმცა დიდი ნაწილი აღნიშნავს, რომ ეს იმ შემთხვევაში, თუ სახელმწიფო პროგრამა კვლავ გაგრძელდება და დაზღვეულები მიიღებენ ზარალის ანაზღაურებას. ფერმერები აგროდაზღვევით უკმაყოფილობის უმთავრეს მიზეზად ასახელებენ დაბალ ნდობის ფაქტორს, სადაზღვევო ხელშეკრულების პირობების შესახებ ნაკლებ ინფორმირებულობას. დისკუსია, რეკომენდაციები: აგროდაზღვევის მიმართ უნდობლობის აღმოსაფხვრელად მიზანშეწონილია სადაზღვევო ხელშეკრულების პირობების შესახებ დამზღვევთა (ფერმერთა) ინფორმირებულობის ამაღლება. სადაზღვევო კომპანიებსა და დამზღვევებს შორის არსებული სადაო საკითხების არსებობისას მიზანშეწონილია მედიაციის სამსახურის ამოქმედება, რომელიც შეძლებს დაიცვას დამზღვევთა უფლებები. იმის გამო, რომ სხვადასხვა სადაზღვევო კომპანიები სხვადასხვა სადაზღვევო პირობებს სთავაზობენ დამზღვევებს, მიზანშეწონილია ინფორმაციის გამჭვირვალობის ამაღლება, რომ დამზღვევმა მიიღოს სათანადო, ამომწურავი ინფორმაცია სხვადასხვა კომპანიების მიერ შემოთავაზებული სადაზღვევო პირობების შესახებ. იგი ხელს შეუწყობს სადაზღვევო კომპანიებს შორის კონკურენციის ამაღლებას, რაც დადებითად იმოქმედებს დამზღვევის მიერ მისთვის სასურველი სადაზღვევო კომპანიის თავისუფალი არჩევის უფლებაზე.

ძირითადი საძიებო სიტყვები:  აგროდაზღვევა, დაზღვევა, სოფლის მეურნეობა

Agricultural insurance in Georgia 

Tengiz Verulava, Natali Obgaidze  

Abstract 

Introduction: The agricultural insurance is very important for development of agriculture in the country. The aim of the research is to study farmers ‘knowledge about agricultural insurance. Methodology: Within Qualitative research were conducted in-depth interviews with farmers. Results: The majority of farmers (98%) are aware of the agricultural insurance. Most of the farmers’ plans to use agricultural insurance. Discussion, Recommendations: It is recommended to develop appropriate mediation service that will be able to follow farmers rights. Because the different insurance companies offer different insurance conditions for insurers, it is recommended to increase the transparency of information for the insured to receive a proper, comprehensive information from the various companies. It will help to increase competition among insurance companies.

Keywords:  agricultural insurance, insurance, agriculture

აგროდაზღვევის მნიშვნელობა და მისი ძირითადი ფუნქციები 

აგროდაზღვევის წარმოშობას ხელი შეუწყო სხვადასხვა ფაქტორების, მათ შორის სტიქიური უბედურებების მიერ სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობის შეფერხებამ. აგროდაზღვევა წარმოადგენს დაზღვევის უაღრესად სპეციალიზირებულ და კომპლექსურ ჯგუფს, რომელიც მოიცავს მოსავლის, პირუტყვის, აკვაკულტურისა და სათბურების დაზღვევას. აგროდაზღვევის ძირითადი მიზანია დაიცვას ფერმერები და მოახდინოს მათი შემოსავლის სტაბილიზაცია, ისე რომ ფერმერების აქტივობები შეუწყვეტლად გრძელდებოდეს წლების განმავლობაში, მათი ფინანსური ზარალის ანაზღაურების გზით, იმ შემთხვევაში, თუ ფერმერის მიერ დაზღვეული მოვლენა გახდა მოსავლის დანაკლისის ან მოუსავლიანობის მიზეზი. სოფლის მეურნეობაში მოსავლის დაზღვევას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება, ამდენად აგროდაზღვევის განხორციელება ფერმერისათვის ძალზედ აქტუალურია და ისინი აუცილებლად კარგად უნდა ერკვეოდნენ აგროდაზღვევის პროდუქტებში.

სოფლის მეურნეობის ძირითადი საფრთხეებისა და რისკების ჩამონათვალი ძალიან დიდია. იმისათვის, რომ უკეთესად და მარტივად გავიაზროთ საფრთხეები და რისკები, აუცილებელია განიმარტოს ეს ტერმინები:

  • საფრთხე – მოვლენა ან გარემოება, რომელიც რისკის ქვეშ აყენებს ფერმას ან მოსავალს;
  • რისკი – იმის შესაძლებლობა, რომ ფერმა ან მოსავალი განიცდის ზარალს.

საჭიროა ყურადღება გამახვილდეს იმ რისკებზე, რომლებიც მნიშვნელოვანია საქართველოს სოფლის მეურნეობისთვის. რისკები შემდეგია:

  • წარმოების რისკები;
  • ბუნებრივი რესურსების რისკები;
  • ფინანსური რისკები;
  • მარკეტინგის და ფასის რისკები.

წარმოების რისკებთან დაკავშირებული საფრთხეებია:

არახელსაყრელი კლიმატური პირობები: გვალვა, ჭარბი ნალექი, წყალდიდობა, ქარიშხალი, ყინვა, სეტყვა, მწველი მზე, თოვლი;

პარაზიტები ან დაავადებები;

ხანძარი.

 ბუნებრივი რესურსების რისკებია:

ნიადაგის არახელსაყრელი პირობები _ სიმშრალე, ზედა ქანების ეროზია და არანოყიერი ნიადაგი;

წყლის ხარისხის გაუარესება _ წყლის დაბინძურება;

სარწყავი წყლის ნაკლებობა.

შესაძლებელია დაზღვეულ იქნეს კულტურების ოთხი ძირითადი ჯგუფი:

ერთწლიანი მინდვრის მოსავალი;

მრავალწლიანი მოსავალი (ხეხილის ჩათვლით);

სათბურის მოსავალი;

ტყეები.

ეს კულტურები შესაძლებელია დაიზღვას შემდეგი საფრთხეებისაგან:

სახელადი საფრთხეებისაგან (ცალკეული საფრთხე ან კონკრეტული საფრთხეების კომბინაცია);

მრავალი საფრთხისგან.

აგროდაზღვევის პროდუქტებია:

წარმოების ხარჯების დაზღვევა. იგი აზღვევს ფინანსური რესურსების ოდენობას, რომელიც გამოყენებულ იქნა მოსავლის მთელი ციკლისათვის (თესვა, მოვლა, მოსავლის აღება);

მოსავლის დაზღვევა. იგი აზღვევს სავარაუდოდ მისაღები მოსავლის ოდენობას.

დაზღვევის განსახორციელებლად ფერმერი ავსებს ე.წ. განაცხადი–ანკეტას, სადაც ხდება მოსავლის დაზღვევის მოთხოვნა, პოლისში კულტურის ტიპების და რისკების/საფრთხეების განსაზღვრა.

დაზღვევის დაფარვის პერიოდი იწყება პოლისის გაცემის საწყისი თარიღიდან და სრულდება პოლისის ვადის გასვლის თარიღით. ცხადია, თუ არ მოხდა პოლისის ვადამდელი გაუქმება ან შეწყვეტა, ამავე პოლისის პირობების მიხედვით. სადაზღვევო პრემია განისაზღვრება პოლისით და გამომდინარეობს სადაზღვევო თანხიდან. პოლისი უქმდება, თუ პრემია არ დაიფარება გრაფიკის მიხედვით.

მოსავლის დაზღვევის მთავარი ფუნქციები შეიძლება შემდეგნაირად ჩამოვაყალიბოთ:

  • შემოსავლის სტაბილიზაცია, რაც აძლევს დაზღვეულ ფერმერს შესაძლებლობას, აინაზღაუროს ფინანსური დანაკარგი, გამოწვეული მოსავლის შემცირებით თუ დაკარგვით, რაც განაპირობა დაზღვეულმა რისკმა. დაზღვევა სთავაზობს ფერმერს ფინანსურ სარგებელსა და ეხმარება მას მძიმე წლის შემდეგ სასოფლო სამეურნეო საქმიანობის წამოწყებასა თუ გაგრძელებაში;
  • მოსავლის ზარალით გამოწვეული შოკი;
  • ფერმერის მიერ გაწეული საწარმოო ხარჯების ანაზღაურება, რაც დაზღვეულ ფერმერს საშუალებას აძლევს დაიბრუნოს თუნდაც ის თანხა, რაც მან დახარჯა კულტურის თესვასა და მოვლაზე;
  • კრედიტის შემთხვევაში, ანაზღაურება გამიზნულია კრედიტის ჯერ გადაუხდელი ნაწილის დასაფარად ისე, რომ ფერმერს ეძლევა საშუალება ცუდ აგრო წელიწადშიც კი დაფაროს მოსავლის კრედიტი, შეინარჩუნოს დადებითი საკრედიტო ისტორია, რაც გულისხმობს მაღალი რისკის, მაგრამ მაღალი მოსავლიანობისა და ღირებულების კულტურების ათვისებას. მაღალი ღირებულების კულტურები ფერმერული მეურნეობის მომგებიანობის საწინდარია. მათი მეშვეობით პროდუქცია აჭარბებს ფერმერის შიდა მოხმარებას და ჭარბი პროდუქტი მიედინება კომერციულ გზებზე;
  • დაზღვევა არის სოციალური უსაფრთხოების პროგრამების მნიშვნელოვანი კომპონენტი;
  • უმჯობესდება ფერმერული რისკების მართვა.
  • მოსავლის დაზღვევა წარმოადგენს მცირე ჯგუფის მიერ განცდილი ზარალის ხარჯების გადანაწილებას მრავალთა შორის. თუმცა მას არ მოეთხოვება და არ შეუძლია ეკონომიკური დანაკარგების გამომწვევი მოვლენების პრევენცია.

სოფლის მეურნეობაში არსებული პრობლემები 

საქართველოს დიდი და მდიდარი ტრადიციების მქონე სოფლის მეურნეობა აქვს. საქართველო წარმოადგენს ხორბლისა და ვაზის ერთ–ერთ სამშობლოს. ქართველებისთვის მიწათმოქმედება იყო არა მხოლოდ სამეურნეო საქმიანობა, არამედ ცხოვრების წესი და მენტალიტეტის განმსაზღვრელი ფაქტორი (8).

საბჭოთა კავშირის პერიოდშიც, კონსოლიდირებული  და სპეციალიზებული სოფლის მეურნეობის პირობებში, საქართველო დახურული საბჭოთა ბაზრის ძირითადი მომმარაგებელი იყო ჩაით, ღვინით, ციტრუსებითა და სხვადასხვა სახის ხილ-ბოსტნეულით. სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ექსპორტი იმპორტს 70%-ით აღემატებოდა. საბჭოთა კავშირის რღვევამ და კოლმეურნეობების გაუქმებამ გარანტირებული, სახელმწიფოს მიერ მართული მიწოდებისა და მოთხოვნის მექანიზმების მოშლა გამოიწვია. შეიცვალა ბაზრის სასოფლო-სამეურნეო ნედლეულით უზრუნველყოფის მექანიზმები და მასთან ერთად სოფლის მეურნეობის დაფინანსებისა და მართვის მთელი სტრუქტურა.

საქართველოს სოფლის მეურნეობის რეფორმის პირველივე მცდელობები მიწისა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო აქტივების პრივატიზაციის გზით, ცენტრალიზებული სასოფლო-სამეურნეო კოლექტიური მეურნეობების ადგილზე კერძო სასოფლო მეურნეობების შექმნას ისახვადა მიზნად. კოლმეურნეობებში დასაქმებული გლეხების ფერმერებად გარდაქმნით და შესაბამისი ბიზნესგარემოს შექმნით სასოფლო-სამეურნეო წარმოების აღმავლობა უნდა დაწყებულიყო, მაგრამ ეს მიზანი ვერ იქნა მიღწეული და დღეისათვის ამ უმნიშვნელოვანეს სექტორში მცირე ზომის ნატურალური მეურნეობები დომინირებენ (3).

2005 წლის აღწერით 140 000 პირს აქვს მიწა მფლობელობაში, რომლის ფართობი საშუალოდ 0,2 ჰა-ზე ნაკლებია, დამატებით 360 000 პირის მფლობელობაში არსებული მიწა კი 1 ჰექტარსაც ვერ აღწევს. როგორც მონაცემებდან ჩანს, სასოფლო-სამეურნეო მიწა ძალიან დანაწევრებულია, პატარ-პატარა ნაკვეთები კი არაეფექტურია სასოფლო-სამეურნეო წარმოების თვალსაზრისით.

2014 წლის მონაცემებით საქართველოდან ექსპორტირებულია 825,9 მილიონი აშშ დოლარის ღირებულების აგროსასურსათო პროდუქცია, (ძირითადად თხილი და ღვინო) ხოლო იმპორტირებულია 1,3 მილიარდი აშშ დოლარის ღირებულების აგროსასურსათო პროდუქცია (ძირითადად ხორბალი, თამბაქო). როგორც ვხედავთ, იმპორტი 36,5%-ით აღემატება ექსპორტს (10). ამავე წლის მონაცემებით სოფლის მეურნეობის წილი მთლიან შიდა პროდუქტში 9,2%-ია, ამ სფეროში დასაქმებულთა წილი კი დაახლოებით 54%, რაც ამ სფეროში არსებულ საკმაოდ მძიმე მდგომარეობაზე მეტყველებს, რადგან გამოდის, რომ  მოსახლეობის ნახევარზე მეტი მთლიანი შიდა პროდუქტის მხოლოდ 9,2%-ს ქმნის (12). შედარებისათვის: აშშ-ის სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულია მოსახლეობის 1,6%, გერმანიაში – 2,9%, ევროკავშირის ქვეყნებში საშუალოდ – 5,0%. აშშ-ში ერთი ფერმერული მეურნეობა სურსათით უზრუნველყოფს საშუალოდ 126, გერმანიაში – 144, ევროკავშირის ქვეყნებში – 51 ადამიანს, ხოლო საქართველოში ერთ დასაქმებულს საშუალოდ თავის გამოკვებაც კი უჭირს.

2013 წლის მონაცემებით, თვითუზრუნველყოფის კოეფიციენტი მაღალია მხოლოდ ზოგიერთ პროდუქტზე, კერძოდ, ყურძენზე – 130%, კარტოფილზე – 100%, სიმინდზე – 96%, რძე და რძის პროდუქტებზე – 91%, ცხვრისა და თხის ხორცზე – 85%,  ბოსტნეულზე – 75% (5).

მსოფლიო ბაზარზე დღითი-დღე იზრდება მოთხოვნა ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქციაზე. საქართველოს ბუნებრივ კლიმატური პირობები ამის განხორციელების სერიოზულ შესაძლებლობას იძლევა. ქართულმა პროდუქციამ პოპულარობა, რაოდენობრივად და ხარისხობრივად, ჯერ ადგილობრივ ბაზარზე, მერე კი, უცხოეთში უნდა მოიპოვოს. საქართველოს აგრარული პოლიტიკის სტრატეგია მოიცავს ხედვას, თუ როგორ უნდა გამოიყურებოდეს ეს სექტორი პერსპექტივაში. იგი მიმართული უნდა იყოს შემდეგი მიზნების მიღწევისაკენ:

  • საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო პოტენციალის სრულად ათვისება და პროდუქციის კონკურენტუნარიანობის ამაღლება;
  • ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქციის წარმოება;
  • ადგილობრივი პროდუქციით იმპორტის ჩანაცვლება;
  • საექსპორტო პროდუქციის გაზრდა და ახალი ბაზრების ათვისება;
  • სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის განახლება;
  • აგრარული სექტორის ინფრასტრუქტურის განვითარება (2).

საქართველოს მოსახლეობის მიერ მოხმარებული აგროსასურსათო პროდუქციის 80%-მდე იმპორტირებულია. ამის გამო ქვეყანაში პროდუქციის რეალიზაციიდან მიღებული ვალუტა, საზღვარგარეთ გაედინება, რაც მნიშვნელოვნად აფერხებს ადგილობრივ წარმოებას. ქვეყანაში სიღარიბე და უმუშევრობა ჯერ კიდევ უმძიმეს პრობლემად რჩება. მთლიან ფართობში სახნავ-სათესი ფართობების წილით საქართველო მსოფლიოში ერთ-ერთ ბოლო ადგილზეა 6,4%-ით. სომხეთში ეს მონაცემი 16%-ია, აზერბაიჯანში – 22,7%, თურქეთში -27,7%, უკრაინაში კი – 56,1% (6).

როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საქართველოში ფერმერთა უმეტესობა ფლობს 1 ჰა-მდე მიწის ნაკვეთს, ამ ზომის მიწაზე კი თანამედროვე ტექნიკისა და ტექნოლოგიების გამოყენება პრაქტიკულად შეუძლებელია. ფერმერულ მეურნეობათა ეს კატეგორია ორიენტირებულია მხოლოდ თვითუზრუნველყოფაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ამ დარგს საქართველოში უზარმაზარი პოტენციალი გააჩნია, მაინც უამრავი პრობლემა აქვს, რომელთა გადასაჭრელადაც აუცილებელია სახელმწიფოს ფინანსური დახმარება, განვითარებული ინფრასტრუქტურა, მექანიზაციის მაღალი დონე, დაზღვევის სისტემის განვითარება და სხვ.

2010 წელს საქართველოს სოფლის მეურნეობას ბიუჯეტიდან გამოეყო 40 მლნ ლარი, 2011 წელს – 86 მლნ, 2012 წელს -119,9 მლნ, 2013 წელს 182,2 მლნ, ხოლო 2014 წელს – 265 მლნ. აქედან უდიდესი ნაწილი – 217 მლნ ლარი უშუალოდ სოფლის მეურნეობის განვითარების პროგრამაზე დაიხარჯა, 27 მლნ – სურსათის უვნებლობაზე და მცენარეთა დაცვაზე, 21 მლნ – მევენახეობა-მეღვინეობის განვითარებაზე.

აგრარული სექტორის განვითარებას ხელს უშლის სოფლის მეურნეობის დაკრედიტების დაბალი დონე. კომერციული ბანკები, აღნიშნული სექტორის რისკებიდან გამომდინარე, თავს იკავებენ სოფლის მეურნეობის დაკრედიტებისაგან. ეკონომიკის ამ უმნიშვნელოვანეს დარგზე საბანკო კრედიტების 2%-ზე ნაკლები მოდის.

თითქმის ყველა განვითარებულ ქვეყანაში ფერმერებზე განსაკუთრებით ზრუნავენ, რაც უწინარესად უპროცენტო სესხის გამოყოფით გამოიხატება. ქართველ გლეხობასა და ფერმერებს ასეთი დახმარებები დღემდის არ ჰქონია. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ შეიმუშავა “შეღავათიანი აგროკრედიტის პროექტი”, რომელსაც დააფინანსებს “სოფლისა და სოფლის მეურნეობის განვითარების ფონდი” და განახორციელებს “სოფლის მეურნეობის მართვის სააგენტო”.  პროექტი ამოქმედდა 2013 წლის მარტიდან. პროექტის მიხედვით გაიცემა: უპროცენტო სასაქონლო კრედიტი (განვადება) მცირე ფერმერებისათვის 0%; შეღავათიანი აგროკრედიტი საშუალო და მსხვილი ფერმერებისათვის – არაუმეტეს 8%-ის (საბრუნავი საშუალებების და მარაგების შესყიდვის დაფინანსება მოკლე ვადით); შეღავათიანი აგროკრედიტი სასოფლო-სამეურნეო საწარმოებისათვის არაუმეტეს 3%-ის (ძირითადი საშუალებების და ტექნოლოგიების დაფინანსება ხანგრძლივი პერიოდით)  აღნიშნულ პროექტში 11 ბანკი და 2 მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია ჩაერთო და 2013 წლის მარტიდან 2014 წლის სექტემბრამდე 318 მლნ ლარის მოცულობის 14 100 აგროკრედიტი გაიცა.

გარდა ზემოთ აღნიშნულისა, საქართველოში სურსათის წარმოების ზრდისა და სოფლად სიღარიბის შემცირების მიზნით ევროკავშირმა შეიმუშავა ევროპის სამეზობლო პროგრამა სოფლის მეურნეობისა და სოფლის განვითარებისათვის, რომელიც 2013 წლის მარტში დაიწყო და 2016 წლის მარტამდე გაგრძელდება. პროექტის მთავარი პარტნიორებია სოფლის მეურნეობის სამინისტრო სხვა დარგობრივ სამინისტროებთან/ სახელმწიფო სექტორსა და სასოფლო-სამეურნეო მომსახურების ცენტრებთან ერთად. იგი ხელს შეუწყობს მცირე ფერმერებს შორის თანამშრომლობის გაღრმავებას, სოფლის მეურნეობის სექტორში ჩართული ინსტიტუტების ფუნქციონირების გაუმჯობესებას, სოფლის მეურნეობის ეროვნული სტრატეგიის განხორციელებას. პროგრამის მიზანია გააძლიეროს მცირე ფერმერები, რომლებიც შესაძლოა ქვეყანაში სოფლის მეურნეობის ხერხემალი გახდნენ. სოფლის მეურნეობის განვითარება არის საფუძველი სურსათის უვნებლობის სისტემის განვითარებისათვის, რომელიც თავის მხრივ, ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შეთანხმების  შესახებ მოლაპარაკების მთავარი ელემენტია. ბიუჯეტის ოდენობაა 40 მლნ ევრო (საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო).

სოფლის მეურნეობის კულტურების და განსაკუთრებით ხორბლეულის მეტი წილი გადაშენების გზაზეა. სპეციალისტების აზრით, საქართველოს აქვს რესურსი ხორბლეულის ის რაოდენობა აწარმოოს, რომელიც ძირითადად ქვეყნის მოსახლეობის მოთხოვნას დააკმაყოფილებს. ეს ეხება არა მარტო ხორბლეულს, არამედ თითქმის ყველა სახეობის სოფლის მეურნეობის პროდუქტს.  სწორედ ამ დარგების განვითარებაზე უნდა იყოს მიმართული ქვეყნის რესურსული პოტენციალის ადეკვატური ნაწილის გამოყენება და სხვადასხვა სახის ინვესტიციები.

ძალზე მცირეა პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების წილი სოფლის მეურნეობაში. ქვეყნის მთლიან პირდაპირ ინვესტიციებში სოფლის მეურნეობის წილი 2007 წელს – 0,8%-ს, 2009 წელს _ 1,2 %-ს, 2010 წელს – 1,1%-ს, 2011 წელს _ 1,2%-ს, 2012 წელს – 1,8%-ს, 2013 წელს – 1,3%-ს შეადგენდა (www.eurostat.com) ეს გამოწვეულია იმით, რომ დარგი რისკიანი და დაბალმომგებიანია, აგრარული წარმოების შედეგები კვლავაც არაპროგნოზირებადია: გვალვა, წყალდიდობა, მცენარეთა და ცხოველთა დაავადებები და მავნებლები აგრარულ სექტორს კაპიტალის ჩადებისათვის შედარებით მაღალრისკიან სფეროდ აქცევს.

აგროდაზღვევის მნიშვნელობა

სოფლის მეურნეობის განვითარების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი ქვეყანაში აგროდაზღვევის განვითარებაა. ამ მხრივ სასიკეთო ძვრები უკვე შეიმჩნევა. ეს სოფლის მეურნეობაში არსებულ რისკებს მნიშვნელოვნად შეამცირებს და ხელს შეუწყობს სოფლის მეურნეობის დაკრედიტების მოცულობის ზრდას.

აგროდაზღვევა სოფლის მოსახლეობას დაეხმარება სტიქიური მოვლენებით მიყენებული ზარალის შემცირებაში, რაც სტაბილურს გახდის მათ შემოსავლებს. აგროდაზღვევის ამოქმედება სოფლის მეურნეობის სექტორის მიმართ საფინანსო ინსტიტუტების ინტერესს გაზრდის. ფერმერისათვის ხელმისაწვდომი გახდება ფინანსური რესურსი, რაც დარგის სტაბილურ განვითარებას ხელს შეუწყობს.

       სოფლის მეურნეობაში დაზღვევის დიდ მნიშვნელობაზე მეტყველებს თუნდაც ის ფაქტი, რომ ყოველწლიურად უამრავი ფერმერი, რომელთათვისაც  მოყვანილი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქცია შემოსავლის ერთადერთი წყაროა,  სხვადასხვა სტიქიური უბედურებით გამოწვეული ზარალის გამო მთელი წლის სარჩო-საბადებელს კარგავს.  მხოლოდ 2014 წელს, სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინფორმაციით, სტიქიის (სეტყვა, გვალვა, ქარიშხალი, წვიმა და ა.შ.)  შედეგად მიყენებული ზარალი ციფრებში შემდეგნაირად გამოისახება: დაზარალებული ადამიანების სავარაუდო რაოდენობა -108 360, დაზიანებული ფართობები – 107 043 ჰა, მიყენებული ზარალი – 136 236 343 ლარი. აქედან, მარცვლოვნების დაზიანებული ფართობი შეადგენს – 63 695 ჰა-ს, მზესუმზირა – 9 516 ჰა, ლობიო – 384 ჰა, კარტოფილი – 3 194 ჰა, ბაღჩეული კულტურები 1 708 ჰა, ვენახი – 10 957 ჰა, ხეხილი – 1 595 ჰა, თხილი – 15 898 ჰა, კაკლოვნები -79 ჰა, ფრინველი – 2 661 ფრთა და 95 ფუტკრის ოჯახი.

აგროდაზღვევის თავისებურებები 

სოფლის მეურნეობის დაზღვევის განვითარებაზე მსჯელობისას, უნდა გავითვალისწინოთ ამ დარგისათვის დამახასიათებელი თავისებურებები, რომელიც თვითონ პირველადი სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ბუნებიდან გამომდინარეობს. სოფლის მეურნეობაში წარმოების ეკონომიკური პროცესი წარმოების ბუნებრივ პროცესებთან არის გადაჯაჭვული.

სოფლის მეურნეობა მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებულია:

ა) წარმოების ბუნებრივ გარემო-პირობებზე (ნიადაგები, ჰიდრორესურსები, კლიმატური პირობები, ეკოსისტემები);

ბ) ბუნებრივი კატაკლიზმების ინტენსიურობასა და ხარისხზე; გ) მავნებელ-დაავადებათა გავრცელებაზე.

  სტაბილური კლიმატური პირობების შემთხვევაში სწორი მეურნეობით ნიადაგის ნაყოფიერება და ეკოსისტემების მდგრადობა შეიძლება შენარჩუნდეს და გაუმჯობესდეს კიდეც. რაც შეეხება ბუნებრივ კატაკლიზმებსა და მავნებელ დაავადებებს, მათი კონტროლი მეტ-ნაკლებად შესაძლებელია სწორი მეურნეობის მეშვეობით, თუმცა მავნე შედეგების თავიდან აცილება ყოველთვის არ არის შესაძლებელი. სწორედ ასეთ ექსტრემალურ მდგომარეობაში ენიჭება სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევას განსაკუთრებული მნიშვნელობა მეურნეობის ეკონომიკური სტაბილურობის შენარჩუნებისათვის.

სასოფლო-სამეურნეო წარმოება, განსაკუთრებით კი მემცენარეობა, სეზონურია. მემცენარეობაში პროდუქციას იღებენ წელიწადის განსაზღვრულ პერიოდში და არა უწყვეტად მთელი წლის მანძილზე, ხოლო რძის წარმოებაში პროდუქტიულობა სეზონზეა დამოკიდებული. ამასთან, მრავალწლიანი კულტურები გაშენებიდან რამდენიმე წელი არ იძლევა მოსავალს. სოფლის მეურნეობის ეს თავისებურება გასათვალისწინებელია სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევაში.

აგრორისკები ძირითადად იყოფა სოფლის მეურნეობის ორი მსხვილი მიმართულების მიხედვით: ა) მემცენარეობა და მასთან დაკავშირებული რისკები ბ) მეცხოველეობა და მასთან დაკავშირებული რისკები.

მიუხედავად ამ უხეში დაყოფისა, თითოეული ქვედარგისათვის და წარმოების პირობებისათვის (მაგ. ტრადიციული მეფრინველეობა და მეფრინველეობა ბროილერებში, ბოსტნეულის მოყვანა სათბურებში და ღია ცის ქვეშ, თევზის მოშენება ტბორებში და სხვ.) აუცილებელია დამახასიათებელი რისკების გათვალისწინება.

  გარდა უშუალოდ სოფლის მეურნეობისათვის დამახასიათებელი სპეციფიკური რისკებისა, აგროდაზღვევის პროდუქტების შემუშავებისას გასათვალისწინებელია ისეთი რისკებიც, რომლებიც დაკავშირებულია უბედურ შემთხვევასთან ან მესამე პირის კრიმინალურ ქმედებასთან.

სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევა უზრუნველყოფს, რომ მსოფლიო ბაზრებზე ფასების რყევამ ეროვნული ეკონომიკისათვის მნიშვნელოვან სასოფლო-სამეურნეო დარგებს დამანგრეველი ზიანი არ მიაყენოს.

სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევის პროდუქტები შეიძლება მოიცავდნენ ერთ ან რამდენიმე (კომბინირებული დაზღვევა) რისკს, ასევე მთელ მეურნეობას ან  მის რომელიმე ნაწილს. სოფლის მეურნეობის სექტორის ფინანსური მდგრადობის შესანარჩუნებლად ყველაზე მნიშვნელოვანია სისტემური ხასიათის ბუნებრივ კატაკლიზმებთან (სეტყვა, გვალვა, ღვარცოფი, წყალდიდობა) და ეპიზოოტურ დაავადებებთან დაკავშირებული რისკების დაზღვევა (4).

სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევა საზღვარგარეთ 

მსოფლიოში სოფლის მეურნეობის დაზღვევის ათამდე სისტემა მოქმედებს. ამავე დროს, დაზღვევაში სახელმწიფოს მონაწილეობა დიდ გავლენას ახდენს ამ მიმართულების განვითარებაზე. კომპანიები, როგორც წესი, მხოლოდ განსაზღვრულ რისკებს აზღვევენ (ჩვეულებრივ, ეს არის სეტყვა და ხანძარი), ვინაიდან სისტემური რისკების დაზღვევის შემთხვევაში მათ არარეალურად მაღალი სადაზღვევო პრემიების დაწესება დასჭირდებოდათ. ამიტომ იქ, სადაც სახელმწიფოს ჩარევა იზრდება, იზრდება დაზღვეული რისკების რაოდენობაც. მეორე მხრივ, სახელმწიფოს მონაწილეობა გარკვეულ რისკებთან არის დაკავშირებული დარგის მდგრადი განვითარების თვალსაზრისით – სახელმწიფოს ჩარევამ სადაზღვევო საქმიანობაში არ უნდა შეაფერხოს საბაზრო კონკურენცია და სადაზღვევო პროდუქტების განვითარება. აღნიშნულის გათვალისწინებით, ევროპის ქვეყნებში დაზღვევის სამი მოდელი ფუნქციონირებს (4):

  • სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი (საბერძნეთი);
  • სახელმწიფოსა და კერძო სექტორის თანამშრომლობაზე დაფუძნებული (ესპანეთი, პორტუგალია);
  • კერძო სექტორის მიერ კონტროლირებადი (გერმანია, დიდი ბრიტანეთი).

 განვითარებულ ქვეყნებში, მთელი რიგი ეკონომიკური ფაქტორების გამო, მოქმედებს სასოფლო-სამეურნეო რისკების მრავალპროფილიანი დაზღვევა. საპირისპირო სურათია განვითარებად ქვეყნებში, სადაც ფერმერებს არ აქვთ საშუალება სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობაში ინვესტირებისა და მათი ეკონომიკური სტაბილურობა არ არის გარანტირებული გარკვეული პერიოდის განმავლობაში, მაგალითად, მათ მიერ აღებული კრედიტის გადახდამდე.

ზოგადად, სასოფლო-სამეურნეო რისკები, რომლებმაც შეიძლება ფერმერულ მეურნეობებს ზიანი მიაყენონ, დიდად არის განპირობებული ისეთი ადგილობრივი ფაქტორებით, როგორიცაა ლანდშაფტი, ნიადაგის ტიპი, სასოფლო-სამეურნეო წარმოების პრაქტიკა. განვითარებად ქვეყნებში ამას ემატება მთელი რიგი სხვა ფაქტორები, მათ შორის ეფექტური სადრენაჟე, წყალდიდობის კონტროლისა ან ირიგაციის სისტემების არსებობა. შესაბამისად, ჩვეულებრივ, განვითრებად ქვეყნებში სადაზღვევო კომპანიები ახდენენ სასოფლო-სამეურნეო რისკების შერჩევას, რომელთა დაზღვევასაც განახორციელებენ.

ამ მდგომარეობის გასანეიტრალებლად სოფლის მეურნეობის პროდუქციის მთავარმა ექსპორტიორმა ქვეყნებმა ფერმერული მეურნეობების რისკების ეფექტური კომპენსირებისათვის შექმნეს კერძო დაზღვევის ეროვნული სისტემები, რომელთაც ამავე დროს ძლიერი სახელმწიფო ფინანსური მხარდაჭერა აქვთ. ამ ტიპის სადაზღვევო სისტემებში სადაზღვევო პრემიის ნაწილს ჩვეულებრივ სახელმწიფო ანაზღაურებს, რაც ზღუდავს სასოფლო-სამეურნეო რისკების შერჩევითი დაზღვევის პრაქტიკას. ეს საშუალებას იძლევა, მიუხედავად კომპანიის მიერ მომხმარებლისათვის შეთავაზებული სადაზღვევო პროდუქტების სახეობისა, მოხდეს თანხების გადანაწილება სოფლის მეურნეობის დაზღვევაში მონაწილე სადაზღვევო კომპანიებს შორის.

მიუხედავად ამისა, სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევის ეს ფორმა შეიძლება სადავო იყოს, რადგან ის ავტომატურად მხარს უჭერს იმ რისკებს, რომლებიც სტატისტიკურად ყველაზე წამგებიანია. შესაბამისად, ეს რისკები შეიძლება გაიზარდოს, რადგან, მაგალითად, ფერმერებს ეძლევათ ფინანსური საშუალება, დაიწყონ ამა თუ იმ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის მოყვანა არახელსაყრელ გარემო პირობებში. სხვა სქემით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს გადაზღვევის ხელმისაწვდომობას სადაზღვევო კომპანიებისათვის და განსაკუთრებულად არახელსაყრელი კლიმატური პირობების დროს იცავს მათ კატასტროფული დანაკარგებისაგან. ეს პირობა სადაზღვევო კომპანიებს, კომპანიის კაპიტალის მისაღები რენტაბელურობის პირობებში, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების დაზღვევის ბაზარზე შესვლის საშუალებას აძლევს. ამ ტიპის სახელმწიფო გადამზღვევი სისტემის შექმნა ძალიან რთულია, რადგან მას პირდაპირი ზეგავლენა აქვს სტრუქტურირებული დაზღვევის ეროვნული ბაზრის ფორმირებაზე. მაგალითისთვის, მსგავსი სადაზღვევო სისტემის შექმნამ ზოგიერთ ქვეყანაში ხელი შეუწყო ბაზრიდან მცირე სადაზღვევო კომპანიების გაქრობას. ამის გამო, მსგავსი ტიპის სისტემის დანერგვისას, მნიშვნელოვანია, რომ ყველა სადაზღვევო კომპანიას ქვეყანაში თანაბარი პირობები შეექმნას ბაზარზე დასამკვიდრებლად. ამავე დროს ბევრი ქვეყნის ბაზრისათვის ამგვარად დაცული სადაზღვევო სისტემის დანერგვა პრობლემის მისაღები გადაწყვეტაა. იმ ქვეყნებში სადაც სოფლის მეურნეობის დაზღვევის სახელმწიფოს მიერ დაცული სქემები შემოიღეს, ასევე იქმნებოდა სპეციალური სტრუქტურები, რომლებიც უმეტესად სოფლის მეურნეობისა და ფინანსთა სამინისტროებს ექვემდებარებოდა. მათ ჰქონდათ უფლება, განესაზღვრათ, ან შეეფასებინათ, კერძო სექტორის მიერ შემოთავაზებული სადაზღვევო პროდუქტის შესატყვისობა სახელმწიფოს ინტერესებთან და ამის მიხედვით გაეწიათ დახმარება.

სტატისტიკური მონაცემები ცხადყოფს, რომ აგროდაზღვევა წარმატებით მთავრობის აქტიური სუბსიდირებით ხორციელდება. მაგალითისთვის, ამერიკის შეერთებული შტატები აგროსადაზღვევო პრემიების პორტფელის მოცულობით მსოფლიოში ლიდერი ქვეყანაა. აშშ აგროდაზღვევაში 11 650 მილიონ აშშ დოლარს გასცემს. მეორე ადგილზეა – იაპონია 3 900 მილიონი აშშ დოლარით. შემდეგ ბრაზილია –  640 მილიონი აშშ დოლარით, მექსიკა – 500 მილიონი, არგენტინა – 280 მილიონი და თურქეთი 245 მილიონი აშშ დოლარით (13).

პოლონეთში ძირითადად განვითარებულია აგროდაზღვევის ორი მიმართულება: მოსავლისა და საქონლის დაზღვევა. 2009 წლიდან აგროდაზღვევაში სახელმწიფო მონაწილეობს და აფინანსებს მოსავლის დაზღვევის 40%-ს და საქონლის დაზღვევის 50%-ს.

ავსტრიაში სადაზღვევო პრემიის 50%-ს იხდის ფერმერი, 50%-ს კი სახელმწიფო. ავსტრიაში დაზღვეულია მთლიანი მინდვრების 75%, ვენახების – 60%, ბოსტნეულის – 90%, ბაღჩეულის – 80% და მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის 30% (eurogeorgia.info, 3.09, 2014).

ყველაზე გავრცელებული სადაზღვევო პროდუქტი ევროპაში მცენარეული კულტურების დაზღვევაა. მასზე მოდის სადაზღვევო პრემიების 90%, მესაქონლეობის დაზღვევას უკავია 4%, ხოლო თითო პროცენტს შეადგენს აკვაკულტურის, მეტყევეობისა და სათბურების დაზღვევა.

აღმოსავლეთ ევროპის უმეტეს ქვეყანაში მოქმედებს როგორც ერთი რისკის, ასევე კომბინირებული დაზღვევა. გამონაკლისია ბალტიისპირეთის ქვეყნები, სადაც ერთი რისკის დაზღვევაა გავრცელებული.

ერთი რისკის დაზღვევა გულისხმობს ა) ერთი საფრთხის ან რისკის დაზღვევას (მაგ. სეტყვა), ბ) ორი საფრთხის ან რისკის დაზღვევას, რომელთაგანაც ერთ-ერთს არასისტემური ხასიათი აქვს (მაგ. ერთი მხრივ სეტყვა, და, მეორე მხრივ, ხანძარი, ყინვა ან ქარი, როგორც დამატებითი რისკი).

 კომბინირებული, ანუ მრავალრისკიანი დაზღვევა, რამდენიმე რისკის ერთდროულ დაზღვევას გულისხმობს. ამ ტიპის დაზღვევა ფარავს, მაგალითად, ყინვისა და სხვა მეტეოროლოგიური მოვლენებისაგან მიყენებულ ზარალს. ეს სქემა გულისხმობს გარანტირებული მოსავლის (მოსალოდნელი მოსავლის 50-70%) ღირებულების ანაზღაურებას.

მესაქონლეობის დაზღვევა ევროპაში უმთავრესად ერთი რისკის დაზღვევის სისტემით ხორციელდება და მოიცავს ძირითადად არაეპიდემიური ხასიათის დაავადებებსა და უბედურ შემთხვევებს. ეპიზოოტურ დაავადებებს უფრო იშვიათად აზღვევენ, უმეტესად საელმწიფოს მონაწილეობით.

მემცენარეობაში სადაზღვევო კომპანიები ანაზღაურებენ ძირითადი რისკებით (შტორმი, სეტყვა, ნაადრევი ყინვა, მეწყერი) გამოწვეულ ზარალს, ხოლო სახელმწიფო ერევა და ანაზღაურებს ზარალს, რომელიც გამოწვეულია ბუნებრივი კატასტროფების შედეგად (ძლიერი გვალვა, წყალდიდობა, ძლიერი ყინვა) (4).

„განვითარებადი ქვეყნების გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ აგროდაზღვევის სფეროს განვითარებისათვის უნდა გადაიჭრას ორი ძირითადი პრობლემა, რომლებიც ხელს უშლიან სოფლის მეურნეობის სადაზღვევო ბაზრის შექმნასა და შემდგომ განვითარებას. ეს პრობლემებია:

1.ურთიერთნდობის მიღწევა და რისკის კონტროლის ეფექტური სისტემის შექმნა. ურთიერთნდობის მიღწევა მთავარი ფაქტორია აგრობიზნესის დაზღვევის ბაზრის საფუძვლის შექმნასა და განვითარებაში. დაზღვევის ბაზრის შექმნა, განსაკუთრებით, იმ პირობებში, როდესაც დაზღვევის მომხმარებლები ხშირად 1 ჰა-მდე მიწის ფართობს ფლობენ, ძალიან რთული ამოცანაა. იმ ქვეყნებში, სადაც ასეთი უკიდურესად მცირე მეურნეობები დომინირებენ სოფლის მეურნეობის პირველადი წარმოების სადაზღვევო ქსელი ხშირად არც არსებობს ამ სეგმენტის დაბალშემოსავლიანობის გამო. დაზღვევის შესახებ ცოდნის გავრცელება და დაზღვევის სისტემისადმი ნდობის ამაღლება შესაძლებელია, მიღწეულ იქნას სხავდასხვა ბერკეტების მეშვეობით:

-ცენტრალური მთავრობა და მუნიციპალიტეტები – ცენტრალური და ადგილობრივი ხელისუფლება მთავარი წარმმართველი ფაქტორია სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევის სქემის განვითარებაში. ამას გარდა, ფერმერები მაქსიმალურად უნდა იყვნენ ინფორმირებულნი, რა განსხვავებაა სახელმწიფო უზრუნველყოფასა და დაზღვევას შორის.

– საფინანსო ინსტიტუტები – სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულთათვის ნატურალური სასოფლო მეურნეობიდან საბაზროზე გადასვლისას ბუნებრივი შუამავლები საფინანსო ინსტიტუტები არიან. საფინანსო ინსტიტუტები ყველაზე ეფექტური საშუალებაა დაზღვევის განვითარებისათვის. მათ მოეპოვებათ ყველაზე მეტი ინფორმაცია სასოფლო მეურნეობის ფინანსური ისტორიის შესახებ და გააჩნიათ ყველაზე დიდი დეცენტრალიზებული ფილიალების ქსელი. მათ შეუძლიათ მოითხოვონ დაზღვევა, როგორც სესხის მიღების სავალდებულო ეტაპი. ამით შესაძლებელია დაზღვევა გახდეს სავალდებულო, რითაც მაქსიმალურად მცირდება დაზღვევის შერჩევითობა.  სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევაზე მომუშავე კომპანიების ბანკებთან თანამშრომლობა მსოფლიოში მიღებული პრაქტიკაა. მაგრამ, ამავე დროს, უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ბანკების ინტერესები განსხვავებულია მზღვეველთა ინტერესებისაგან.  ბანკისათვის დაზღვევა კრედიტის უზრუნველყოფაა მაშინ, როდესაც იპოთეკა ხელმისაწვდომი არაა. ამ შემთხვევაში რისკის დიდი ნაწილი ბანკიდან სადაზღვევო კომპანიაზე გადადის. ამ დროს მნიშვნელოვანია, რომ დასაზღვევი ობიექტების შერჩევა და რისკის კონტროლი, დანაკარგების რეგულირების ჩათვლით, დაექვემდებაროს მზღვეველის პასუხისმგებლობასა და ინიციატივას.  მაგალითისთვის მოვიყვანთ გასული საუკუნის 90-იან წლებში თურქეთში იმპორტირებული მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის კრედიტზე მიბმულ დაზღვევას, რომელიც ძირითადად ბანკების მიერ იყო ინიცირებული და კატასტროფული შედეგები გამოიწვია სოფლის მეურნეობისა დაზღვევისა და გადაზღვევის ბაზარზე.

რისკის კონტროლის სისტემები სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევის სფეროში. 

რაც შეეხება რისკის კონტროლის სისტემებს, აქაც არსებობს საინტერესო მოდელები, რომელთა ადგილობრივ პირობებთან ადაპტირება და დანერგვა შესაძლოა, მასტიმულირებელი ყოფილიყო სოფლის მეურნეობის დაზღვევის განვითარებისათვის:

 – სადაზღვევო კოოპერატივები და ურთიერთკონტროლი- კოოპერატივების ქსელი ურთიერთდამზღვევი კომპანიებისათვის ბუნებრივი ნიადაგია. სადაზღვევო კოოპერატივების სისტემა ძალიან ეფექტური აღმოჩნდა, რადგან საშუალებას აძლევს ფერმერებს, შეინარჩუნონ კონტროლი საკუთარ აქტივებზე. საკუთარი სადაზღვევო ორგანიზაციების მართვის მეშვეობით წევრები სადაზღვევო გადასახადს მოსავლის გასაღებიდან მიღებული შემოსავლით იხდიან. ფერმერთა ურთიერთკონტროლის მექანიზმი წარმოადგენს რისკის მართვის ეფექტურ ინსტრუმენტს, რადგან არაკეთილსინდისიერი მოქმედება მზღვეველის მიმართ მთელი სასოფლო თემის მიმართ თაღლითობად განიხილება. მსოფლიოში არსებობს ამ ტიპის სადაზღვევო გაერთიანების მრავალი წარმატებული მაგალითი და ეს გაერთიანებები ძირითად როლს ასრულებენ საერთაშორისო სადაზღვევო ბაზარზე. ფრანგული მზღვეველი „გრუპამა“-ს (სასოფლო-სამეურნეო ურთიერთდაზღვევის კომპანიათა ჯგუფი) ბრუნვა ყოველწლიურად 14 მილიარდ აშშ დოლარს აღწევს. „გრუპამა“ რეგიონული ურთიერთდაზღვევის პატარა კომპანიათა გაერთიანებაა, რომელიც ფერმერების ინიციატივით 100 წლის წინ შეიქმნა. კომპანია პირამიდის პრინციპითაა აგებული. მთელს საფრანგეთში 10 000 მცირე ადგილობრივი სადაზღვევო კომპანია ჰყავს დაზღვეული 20 რეგიონულ კომპანიას, რომლებიც თავის მხრივ გადაზღვეულნი არიან პარიზში განთავსებულ ცენტრალურ კომპანიაში. თითოეული ერთეული თავის დონეზე მართავს რისკებს და რეზერვებს. ცენტრალური კომპანიის დირექტორთა საბჭო ფორმირდება რეგიონული კომპანიების თავმჯდომარეებისაგან. კლასიკური სქემისაგან განსხვავებით, ეს უფრო შედეგზე ორიენტირებული მოდელია.

– ანდერაიტინგული კონტროლი და რისკების მართვა- ანდერაიტინგული კონტროლი და რისკების მართვა მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორია სოფლის მეურნეობის დაზღვევის ეფექტური სისტემის ასამოქმედებლად. ეფექტური სასოფლო-სამეურნეო ანდერაიტინგი შესაბამისი რისკების შერჩევასა და ზარალის პროფესიულ რეგულირებას უნდა  ეფუძნებოდეს. სადაზღვევო კომპანია, სულ ცოტა, დარწმუნებული უნდა იყოს, რომ, მაგალითად, დაზღვეულმა ფერმერმა კულტურა შესაბამის ფართობზე დარგო და მიიღო საჭირო ზომები დანაკარგების თავიდან ასაცილებლად. ზარალის რეგულირება უნდა მოხდეს დროულად, მკაცრად განსაზღვრული პროცედურების გამოყენებით, რომელთა საშუალებითაც სამართლიანად ანაზღაურდება დანაკარგი. ეს პროცესი დაკავშირებულია ადმინისტრირების საკმაოდ მაღალ დანახარჯებთან, რაც სადაზღვევო კომპანიების მხრიდან მოითხოვს ინვესტირებას კვალიფიციური აგროდაზღვევის სპეციალისტების დასაქმებისათვის.

  ზარალის რეგულირება გაყიდვის შემდგომი სერვისია და მთავარ როლს ასრულებს მომხმარებლის ნდობის შენარჩუნებაში. ეს ფაქტორი აუცილებლად უნდა იყოს გათვალისწინებული სადაზღვევო პროდუქტის შემუშავებისას, რაც ამავე დროს შემზღუდავ გარემოებასაც წარმოადგენს. გამოუსადეგარია ძალზე დახვეწილი სადაზღვევო პოლიტიკის მიწოდება მოქმედების  რთული მექანიზმის გამოყენებით და დანაკარგის გარანტირების ფორმულის შეთავაზებით იმ ქვეყნებში, სადაც შესაძლო დანაკარგებს მძიმე შედეგები მოყვეს მრავალი სასოფლო მეურნეობისათვის და შეიძლება მოიცვას ქვეყნის მოსახლეობის დიდი ნაწილი. უპირატესობა უნდა მიენიჭოს იმ სადაზღვევო მექანიზმებს, რომლებიც იძლევა ზარალის გამჭვირვალე და სწრაფი შეფასების საშუალებას.

  აქვე უნდა გავითვალისწინოთ სოფლის მეურნეობის სფეროში დასაქმებულთათვის დამახასიათებელი ინდივიდუალიზმი და კონსერვატიულობა, რის გამოც მათი ნდობის მოპოვება საკმაოდ დიდ სირთულეებთან არის დაკავშირებული. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ მცირე ფერმერები ხშირად მხოლოდ ბაზისურ განათლებას ფლობენ, ისინი, უმეტეს შემთხვევაში, რისკის აცილებისა და შემცირებისაკენ მიმართულ მექანიზმებს შედარებით იოლად ნერგავენ.“ (3).

აგროდაზღვევის სახელმწიფო პროგრამა 

საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 19 აგვისტოს #1462 განკარგულებით 1 სექტემბრიდან ამოქმედდა სახელმწიფო აგროდაზღვევის საპილოტე პროგრამა, რომელიც ითვალისწინებს სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსავლის დაზღვევას შემდეგი რისკებისაგან: სეტყვა, ჭარბი ნალექი, ქარიშხალი და საშემოდგომო ყინვა. პროგრამის მიზანია:

ა) აგროსექტორში სადაზღვევო ბაზრის განვითარება;

ბ) სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობის ხელშეწყობა;

გ) სასოფლო-სამეურნეო სფეროში დასაქმებული პირების კონკურენტუნარიანობის ამაღლება;

დ) სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობით დაკავებული პირებისათვის შემოსავლის შენარჩუნება და რისკების შემცირება. პროგრამის განმახორციელებელია – სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო, რომელიც აფორმებს ხელშეკრულებებს საქართველოში კანონმდებლობით დადგენილი წესით ლიცენზირებულ შესაბამის სადაზღვევო კომპანიებთან.

  სადაზღვევო რისკის – საშემოდგომო ყინვა – დაზღვევა ეხება მხოლოდ ციტრუსოვან კულტურებს და გულისხმობს 1 სექტემბრიდან 10 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში ტემპერატურის მკვეთრი ვარდნის შედეგად ციტრუსოვანი კულტურების თბურ დაზიანებასა ან განადგურებას.

    ქარიშხალი – ქარი სიჩქარით 15მ/წმ. ან მეტი, რომელიც იწვევს მცენარეების გაძლიერებულ ტრანსპირაციას, ნიადაგის ზედა ფენების გამოშრობას, მცენარეების მექანიკურ დაზიანებებს.

  ჭარბი ნალექი – უხვი ნალექების დროს იმ მიწის ზედაპირის გადარეცხვა ან/და დატბორვა გრუნტის ან/და შლამის, ან/და წყლის ნაკადით, რომელიც ჩვეულებრივ არ არის დაფარული წყლით. იწვევს მცენარეთა დაზიანებას ან/და განადგურებას მათ მიწისქვეშა და მიწისზედა ნაწილებზე მექანიკური ზემოქმედების შედეგად.

სეტყვა – ატმოსფერული ნალექები ყინულის წარმონაქმნების სახით, რომელიც იწვევს სასოფლო-სამეურნეო კულტურების დაზიანებას ან განადგურებას მცენარეთა მიწისზედა ორგანოებზე უშუალო მექანიკური ზემოქმედების შედეგად.

სააგენტოს მიერ ერთ დამზღვევზე გადასახდელი სადაზღვევო პრემიის თანადაფინანსების თანხა შეადგენს მაქსიმუმ – 30 000 ლარს, ხოლო სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივის შემთხვევაში – 50 000 ლარს. პროგრამაში ჩადებულია ფრანშიზა – სადაზღვევო ლიმიტის 10%, რომელიც არ ექვემდებარება მზღვეველის მიერ ანაზღაურებას და მისი გამოქვითვა ხორციელდება ყოველი/თვითოეული სადაღვევო შემთხვევისათვის.

დაზღვევის მოქმედების პერიოდში ცალკეულ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მიმართ მზღვეველის ვალდებულება ძალაში შედის:

ა) ერთწლიან კულტურებთან მიმართებაში, თუ სადაზღვევო რისკი მომხდარია მას შემდეგ, რაც ნაკვეთზე ჩატარებულია სასოფლო-სამეურნეო კულტურის აგროწესებით და აგროვადებით გათვალისწინებულ ყველა საჭირო ღონისძიება, სასოფლო-სამეურნეო კულტურის 90% თანაბრად აღმოცენებულია და იმყოფება სავეგეტაციო პერიოდის მიწისზედა ორგანოების (მინიმუმ 10 სმ) განვითარების ფაზაში და მოქმედებს მოსავლის აღებამდე; სანერგე მასალის (ჩითილი) დარგვის შემთხვევაში – სანერგე მასალის ღია გრუნტში გადარგვიდან არა უადრეს 10 კალენდარული დღისა;

  ბ) მრავალწლიან კულტურებთან მიმართებაში, თუ სადაზღვევო რისკი მომხდარია მას შემდეგ, რაც:

 ბ. ა) ხილი – დაზღვეულ ტერიტორიაზე ხეებზე ნაყოფის 50% მიაღწევს 0.8 სმ-ს დიამეტრში, გარდა ბალისა, ალუბლისა და თხილისა, რომელთა შემთხვევაშიც დაზღვევა ძალაში შედის იმ მომენტიდან, როცა ნაყოფი მიაღწევს 0.4 სმ-ს დიამეტრში;

  ბ.ბ) კენკრა – მცენარეს გავლილი აქვს ყვავილობის ფაზა, ნაყოფი ხდება მკვეთრად გარჩევადი და ფორმირებულია ბუჩქზე;

  ბ.გ) ყურძენი – გამოტანილია მტევანი (როდესაც მტევანი გაშლილი და ვიზუალურად გარჩევადია). (სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო,“აგროდაზღვევის პროგრამა“)

2014 წლის პროგრამის განხორციელბისათვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან   გამოიყო 5 მილიონი ლარი. სახელმწიფო აგროდაზღვევის პროგრამაში თავდაპირველად მონაწილეობდა ხუთი სადაზღვევო კომპანია: „აი-სი ჯგუფი“,  „ალდაგი“,  „ირაო“, „ქართუ დაზღვევა“, „ჯი-პი-აი ჰოლდინგი“, თუმცა „ქართუ დაზღვევამ“ ოქტომბერში შეწყვიტა პროგრამაში მონაწილეობის მიღება.

ცხრილი #1. სადაზღვევო პრემიაში თანამონაწილეობის განსაზღვრა კულტურების მიხედვით

სასოფლო-სამეურნეო კულტურა სააგენტოს თანადაფინანსება დამზღვევის თანადაფინანსება სადაზღვევო პრემიის (ტარიფის) ზედა ზღვარი
მარცვლეული კულტურები 6% 0,5-2% 8%
პარკოსანი კულტურები 6% 0,5-2% 8%
ბოსტნეული კულტურები 8% 0,5-4% 12%
ბაღჩეული კულტურები 10% 0,5-6% 16%
ვაზი 8% 0,5-4% 12%
ხეხილი 8% 0,5-4% 12%
კენკროვანი კულტურები 10% 0,5-4% 14%
კაკლოვანი კულტურები 6% 0,5-2% 8%
სუბტროპიკული კულტურები 10% 0,5-4% 14%
ციტრუსი 8% 0,5-3% 11%

 წყარო: სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო. აგროდაზღვევა.

ცხრილი #2. გაცემული პოლისები სადაზღვევო კომპანიების მიხედვით 2014

# სადაღვევოკომპანია პოლისებისრაოდენობა ნაკვეთებისრაოდენობა სადაზღვევოლიმიტი სადაზღვევოპრემიადამზღვევისმიერგადახდილი ფართობი (ჰა)
1 ალდაგი 3 556,00 7 416,00 44 310 535,91 223 483,12 4 708,43
2 ჯიპიაი-ჰოლდინგი 6 409,00 9 077,00 56 757 577,16 296 372,34 8 865,08
3 ირაო-ქართუდაზღვევა 10 424,00 11 760,00 37 374 928,44 186 874,64 3 771,62
4 აისიჯგუფი 765,00 1 260,00 12 395 202,75 61 976,01 1 238,71
ჯამი 21 154,00 29 513,00 150 838 244,26 768 706,12 18 583,84

წყარო: სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო. აგროდაზღვევა.

 ცხრილი #3. დაზღვეული ნაკვეთების რაოდენობა, ფართობი და მოსავლის ღირებულება  კულტურების მიხედვით 2014 წლის 30 დეკემბრის მდგომარეობით

# კულტურა

 

ნაკვეთებისრაოდენობა

 

მოსავლისღირებულება

 

დაზღვეულიფართობი

 (ჰა)

1  ვაზი 7 342,00 63 242 360,41 5 740,75
2  ხეხილი 2 755,00 26 745 623,41 1 891,77
3  ციტრუსი 12 410,00 28 705 887,89 3 205,14
4  ბაღჩეულიკულტურები 104,00 1 716 884,44 184,79
5  კენკროვანიკულტურები 140,00 609 418,95 89,81
6  პარკოსანიკულტურები 20,00 220 133,68 149,70
7  სუბტროპიკულიკულტურები 33,00 425 041,32 46,77
8 მარცვლეული   კულტურები 566,00 6 678 678,59 4 203,43
9  ბოსტნეულიკულტურები 347,00 4 412 726,54 364,20
10  კაკლოვანიკულტურები 5 796,00 18 081 489,03 2 707,49
სულ ჯამი 29 513,00 150 838 244,26

 

18 583,84

 

 წყარო: სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო. აგროდაზღვევა.

როგორც ცხრილიდან ჩანს, ყველაზე მეტი დაზღვეულია ვაზის ფართობი, თუმცა რაოდენობით  მეორე-მესამე  ადგილზე მარცვლეული და ციტრუსოვანი კულტურებია  წარმოდგენილი, რაც იმით უნდა იყოს განპირობებული, რომ პროგრამა შემოდგომით დაიწყო და მოსახლეობამ სეზონისთვის შესაბამისი კულტურები დააზღვია.

მთლიანობაში  აგროდაზღვევის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში 2014 წელს  გაცემულია 21 ათასზე მეტი პოლისი,  დაზღვეულია  150 მილიონ ლარზე მეტი ღირებულების 34 სხვადასხვა კულტურა 19 ათას ჰა. მიწის ფართობზე.

რაც შეეხება აგროდაზღვევის სახელმწიფო პროგრამას, რომელიც 2015 წელს ხორციელდება,  მის პირობებში გარკვეული ცვლილებებია შესული.  მონაწილეობის უფლება აქვთ მხოლოდ იმ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირებს, რომელთაც საკუთრებაში, სარგებლობასა ან ფაქტობრივ მფლობელობაში გააჩნიათ არა უმეტეს 5 ჰექტარი (ხორბლის მოსავლის დაზღვევის შემთხვევაში არაუმეტეს 15 ჰა) ფართობის სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ფართობი. 2014  წლის პროგრამაში ზემოთ აღნიშნული შეზღუდვა არ მოქმედებდა. (მიწის ფართობის ოდენობის შეზღუდვა არ ვრცელდება სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივებზე). სახელმწიფო სუბსიდირება 60%-მდეა.

ასევე, ფრანშიზა ითვლება რეალური მოსავლიანობიდან. 2014 წლის პროგრამაში ფრანშიზა ითვლებოდა სადაზღვევო ლიმიტიდან, ხოლო ზარალი რეალური მოსავლიანობიდან, რაც უმეტეს შემთხვევაში ზარალის გადაფარვას იწვევდა. ზარალის შეფასების საერთო მეთოდი დაინერგა თითოეული კულტურის შესაბამისად, რაც მანამდე საერთოდ არ არსებობდა.

აგროდაზღვევის საპილოტე პროგრამის ბიუჯეტი 2015 წელს გაორმაგდა და 10 მილიონი ლარით განისაზღვრა. 2014 წლის პროგრამაში მონაწილე ოთხ სადაზღვევო კომპანიას:  „ჯიპიაი ჰოლდინგი“, „ალდაგი“, „აი სი ჯგუფი“ და „ირაო“ –  2015   წელს  კიდევ ორი კომპანია დაემატა: „არდი“ და „უნისონი“.

ცხრილი #4. სადაზღვევო პრემიაში თანამონაწილეობის განსაზღვრა კულტურების მიხედვით (2015 წელი)

სასოფლო-სამეურნეო კულტურა სააგენტოს თანამონაწილეობა დამზღვევის თანამონაწილეობა ფიქსირებული სადაზღვევო ტარიფი
მარცვლეული კულტურები 60% 40% 6.5
პარკოსანი კულტურები 60% 40% 6.5
ბოსტნეული კულტურები 60% 40% 8.5
ბაღჩეული კულტურები 60% 40% 10.5
ვაზი 40% 60% 8.5
ხეხილი 60% 40% 8.5
კენკროვანი კულტურები 60% 40% 10.5
კაკლოვანი კულტურები 60% 40% 6.5
სუბტროპიკული კულტურები 60% 40% 10.5
ციტრუსი 60% 40% 8.5

 წყარო: სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო. აგროდაზღვევა.

პროექტების მართვის სააგენტოს მონაცემებით, დღეისათვის მთელი საქართველოს მასშტაბით გაცემულია 1488 პოლისი და დაზღვეულია 1661 ჰა მიწის ფართობი.

ცხრილი #5.    აგროდაზღვევა 2015 მონაცემები

რეგიონი პოლისი (ც) ლიმიტი

(ლ)

საშუალო ლიმიტი(ლ)1პოლისზე ფართობი (ჰა) საშუალო ფართობი (ჰა)1 პოლისზე მიწის ნაკვეთი (ც) საშუალო ფართობი (ჰა)1 მიწის ნაკვეთზე
აჭარა 75 124 995,00           1 666,60 21,81         0,29 81         3,71
გურია 66 163 236,00           2 473,27 38,99         0,59 86         2,21
იმერეთი 33    39 037,50           1 182,95 17,29         0,52 44         2,54
კახეთი 604     6 129 686,30         10 148,49 827,73         1,37 1 046         1,26
რაჭა-ლეჩხუმი
სამცხე-ჯავახეთი 125    1 414 163,04         11 313,30 124,29         0,99 471         3,79
სამეგრელო 450   2 331 404,00           5 180,90 397,09         0,88 664         1,67
ქვემოქართლი 39   126 732,50           3 249,55 42,53         1,09 56         1,32
შიდაქართლი 96   1 416 853,54 14758,89104 192,06         2,00 199         1,04
1488 11 746 107,88           7 893,89 1 661,79         1,12 2 647         1,59

 წყარო: სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო. აგროდაზღვევა.

მეთოდოლოგია 

კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია აგროდაზღვევის საკითხებზე არსებული ლიტერატურა, მათ შორის სამეცნიერო ნაშრომები, კვლევები, პუბლიკაციები, ასევე პერიოდული ბეჭდვითი გამოცემების სტატიები, ინტერნეტით მოძიებული მონაცემები. კვლევის საინფორმაციო ბაზას შეადგენენ: საქართველოს საკანონმდებლო აქტები, საქართველოს მთავრობის დადგენილებები.

თვისებრივი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა ჩაღრმავებული ინტერვიუ ფერმერებთან. კვლევა მიმდინარეობდა 2015 წლის აპრილისა და მაისის თვეში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. წინასწარ შეირჩა 50 ფერმერი დარგობრივი სპეციალიზაციისა და მეურნეობის ზომის მიხედვით. ვინაიდან საქართველოში არ არსებობს სასოფლო მეუნეობის ზომის განმსაზღვრელი კრიტერიუმები, პირობითად ისინი დაიყო შემოსავლების მიხედვით. 1000 ლარამდე წლიური შემოსავლის მქონე მეურნეობა ჩაითვალა მცირე მეურნეობად, საშუალო მეურნეობა – 3000 ლარამდე შემოსავლით და 3000 ლარზე მეტი შემოსავლის მომცემი მეურნეობა დიდი მეურნეობის რიგს მიეკუთვნა.

კვლევის შედეგები

კვლევის მიზანს წარმოადგენს აგროდაზღვევის შესახებ ფერმერების ცოდნის, სადაზღვევო კომპანიებისადმი მათი ნდობისა და მომავალში დაზღვევით სარგებლობასთან დაკავშირებით ფერმერთა მზაობის შესწავლა. კვლევის გეოგრაფიული არეალის მცირე მასშტაბის მიუხედავად (კვლევა ჩატარდა მხოლოდ ახმეტის მუნიციპალიტეტში) გარკვეული სურათი მაინც შეიქმნება ზოგადად ქვეყანაში აგროდაზღვევის კუთხით არსებულ მდგომარეობაზე.

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილი გვიჩვენებს ახმეტის მუნიციპალიტეტში მცხოვრები ფერმერების პროცენტულ განაწილებას სოფლის მეურნეობის დარგების მიხედვით. აქვე აღსანიშნავია, რომ ფერმერთა ნაწილი რამდენიმე დარგს ერთდროულად მისდევს.

ცხრილი #6. ახმეტის მუნიციპალიტეტის ფერმერთა პროცენტული განაწილება ძირითადი დარგების მიხედვით

სოფლის მეურნეობის დარგები პროცენტული განაწილება
მემცენარეობა 92%
მათ შორის: მევენახეობა 37%
მეძროხეობა 47%
მეცხვარეობა 16%
მეღორეობა 1%
მეფრინველეობა 1%
მეფუტკრეობა 10%

 წყარო: სოფლის მეურნეობის სამინისტრო.

ჩაღრმავებული ინტერვიუირების მეთოდით გამოიკითხა ახმეტის მუნიციპალიტეტის 50 ფერმერი დარგობრივი სპეციალიზაციისა და მეურნეობის ზომის მიხედვით.

კვლევისას აქცენტი გაკეთდა შემდეგ ძირითად საკითხებზე:

1.სმენიათ თუ არა აგროდაზღვევის შესახებ?

2.უსარგებლიათ თუ არა როდისმე აგროდაზღვევით?

3.რამდენად კმაყოფილები არიან აგროდაზღვევით?

4.რისთვის სჭირდებათ აგროდაზღვევა?

5.გამოიყენებენ თუ არა მომავალში დაზღვევის პროდუქტებს მეურნეობის დაზღვევის მიზნით?

გამოკითხული 50 მეურნეობიდან მცირე მეურნეობას წარმაოდგენდა 29 (58%), საშუალო სიდიდის მეურნეობას – 12 (24%) და დიდი ზომის სასოფლო მეურნეობას – 9 (18%).

        ცხრილი #6.  გამოკითხული მეურნეობების სიდიდე

მეურნეობის სიდიდე გამოკითხულთა რაოდენობა პროცენტი
მცირე მეურნეობა 29 58%
საშუალო მეურნეობა 12 24%
დიდი 9 18%
სულ 50 100

გამოკითხულთაგან მხოლოდ  მევენახეობას მისდევს  10 ფერმერი (20%), რომელთაგან 6 დიდი მეურნეობის მფლობელია. რესპოდენტთაგან მხოლოდ მეცხვარეობას მისდევს 5 გამოკითხული (10%). დანარჩენი ფერმერები კი რამდენიმე დარგს ერთდროულად მისდევენ.

რესპოდენტთა 98%-ს სმენია აგროდაზღვევის შესახებ.  აღსანიშნავია, რომ მათი დიდი ნაწილი (74%) ამ საკითხს აგროდაზღვევის სახელმწიფო პროგრამის შემოღებას უკავშირებდა. როგორც ჩანს, სახელმწიფოს ამ ინიციატივამ დადებითად იმოქმედა მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებაზე აგროდაზღვევის კუთხით.

        ცხრილი #7.  გსმენიათ თუ არა აგროდაზღვევის შესახებ?

გამოკითხულთა რაოდენობა პროცენტი
დიახ, მსმენია 49 98%
არ მსმენია 1 2%
სულ 50 100

რესპოდენტთა 40%-ს (20 ფერმერი) უსარგებლია აგროდაზღვევით, მათგან 60%-მა პირველად დააზღვია მოსავალი სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში. აქვე, აღსანიშნავია, რომ, იმ ფერმერებს შორის რომლებიც სარგებლობენ აგროდაზღვევით, 15 მევენახეა, რაც იმითაც უნდა იყოს განპირობებული, რომ ბოლო წლებში საგრძნობლად აიწია ყურძნის სარეალიზაციო ფასმა.

        ცხრილი #8.  გისარგებლიათ თუ არა აგროდაზღვევით?

გამოკითხულთა რაოდენობა პროცენტი
დიახ 20 40%
არა 30 60%
სულ 50 100 %

ახმეტის მუნიციპალიტეტში სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინფორმაციით  2014 წელს ვენახის საერთო ფართობი იყო 2000 ჰა, აქედან: რქაწითელის ჯიშის ვენახი 1400 ჰა–მდე, საფერავი – 350 ჰა, მწვანე და ქისი 200 ჰა. აღნიშნულ ფართობზე მხოლოდ 2014 წელს მიღებულმა ყურძნის მოსავალმა შეადგინა 9700 ტონა. აქედან მხოლოდ ღვინის ქარხნებს ჩაბარდა 2  700 ტონა საფერავი, 1 950 ტონა რქაწითელის ჯიშის ყურძენი და 500 ტონა მწვანე და ქისი. მიღებულმა შემოსავალმა სულ დაახლოებით 7 850 000 ლარი შეადგინა. ამას თუ დავუმატებთ ყურძნის რეალიზაციას ბაზრობებზე, ადგილზე ვენახებიდან და ოჯახებში დაწურული ღვინის გაყიდვით მიღებულ შემოსავალს, მართლაც შთამბეჭდავ ციფრებს მივიღებთ.

ამ სტატისტიკური მონაცემების მიხედვით, ადვილი შესამჩნევია, რომ ყურძნის მოსავალი მნიშვნელოვან მოგებას აძლევს მის მწარმოებლებს.  აქედან შეიძლება დავასკვნათ, რომ  იმ შემთხვევაში, როდესაც მეურნეობა შემოსავლიანია, ფერმერიც უფრო მეტად ზრუნავს მასზე და დაზღვევას მიმართავს. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ ახმეტის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მდებარეობს აღმოსავლეთით – კავკასიონის მთისწინეთში და სამხრეთდასავლეთით – გომბორის ქედის განშტოებას შორის, რაც განაპირობებს ამინდის (ტემპერატურის) კონტრასტულობას  და სწრაფ ცვალებადობას. ეს კი ხშირად ხდება ისეთი სტიქიური მოვლენების მიზეზი, როგორიცაა სეტყვა, ქარიშხალი და წყალდიდობა.

სოფლის  მეურნეობის სამინისტროსა და ახმეტის მუნიციპალიტეტის ინფორმაციით, მხოლოდ ბოლო 3 წელიწადში დაისეტყვა 1378 ჰა ვენახი (69%) მათ შორის ზოგიერთი ფართობი რამდენჯერმე – ანუ თითქმის ყოველწლიურად . 2013 წელს სტიქიური უბედურებებით (ძირითადად სეტყვა) მიყენებულმა ზარალის  საერთო თანხამ შეადგინა – 1 458 300 ლარი, 2014 წელს – 833 700 ლარი . მხოლოდ წელს, ამ გაზაფხულზე მოსული სეტყვის შედეგად, დაზიანდა 693 ჰა ვენახი, ზარალის თანხა კი  –  1 752 600 ლარია. ეს ფაქტიც მნიშვნელოვნად განაპირობებს მევენახეების დაზღვევით დაინტერესებას.

კითხვაზე, თუ რატომ არ უსარგებლიათ დაზღვევით, რესპოდენტთა 28% მიიჩნევს, რომ ფერმერებს შორის არ არის ნდობა სადაზღვევო კომპანიების მიმართ და აქვთ ზარალის არ ანაზღაურების ან მისი შესაზლო დაკლების გარკვეული შიში. ფერმერთა 16%-მა ხაზი გაუსვა დაზღვევის არახელსაყრელ პირობებს. ფერმერთა 12%-მა მიზეზებს შორის მიუთითა სადაზღვევო პროდუქტების შესახებ ცოდნის არქონა. ასევე 12%-მა – სასურველი რისკებისაგან დაზღვევის შესაძლებლობის არ არსებობა (საგაზაფხულო წაყინვა,ხანძარი, წყალდიდობა, დატბორვა, პირუტყვის დაზღვევა), ხოლო ფერმერთა 8%-მა საკმარისი თანხის არქონა სადაზღვევო პრემიის შესატანად.

                                ცხრილი #9. რატომ არ უსარგებლიათ დაზღვევით?

რაოდენობა %
ნდობის არქონა (შიში სადაზღვევოს მხრიდან ზარალის არ ანაზღაურებისა და ზარალის პროცენტის შესაძლო დაკლების თაობაზე) 7 28%
დაზღვევის არახელსაყრელი პირობები 4 16%
საკმარისი თანხის არქონა სადაზღვევო პრემიის შესატანად 2 8%
„რო არ დაისეტყვოს?!“ 4 16%
სადაზღვევო პროდუქტების შესახებ ცოდნის არქონა 3 12%
სასურველი რისკებისაგან დაზღვევის შესაძლებლობის არ არსებობა (საგაზაფხულო წაყინვა,ხანძარი, წყალდიდობა, დატბორვა, პირუტყვის დაზღვევა) 3 12%

ფერმერებს შორის, რომელთაც უსარგებლიათ დაზღვევით, 80% კმაყოფილია   აგროდაზღვევით, ხოლო 20% არ არის კმაყოფილი.

        ცხრილი #8.  რამდენად კმაყოფილი ხართ აგროდაზღვევით?

გამოკითხულთა რაოდენობა პროცენტი
დიახ 16 80%
არა 4 20%
სულ 20 100

 კითხვაზე – ისარგებელებენ თუ არა მომავალში დაზღვევით, გამოკითხულ ფერმერთა 60%-მა  დადებითად უპასუხა. თუმცა, დიდი ნაწილი აღნიშნავს, რომ ეს იმ შემთხვევაში, თუ სახელმწიფო პროგრამა კვლავ გაგრძელდება და წელს დაზღვეულები მიიღებენ ზარალის ანაზღაურებას. ფერმერთა 24%-მა უარყოფითი პასუხი გასცა.

                             ცხრილი #8. ისარგებლებთ თუ არა მომავალში დაზღვევით?

გამოკითხულთა რაოდენობა პროცენტი
დიახ 30 60%
არა 12 24%
არ ვიცი 8 16%
სულ 50 100%

დისკუსია, ინტერპრეტაცია 

კვლევით გამოვლინდა, რომ გამოკითხულ ფერმერთა უმრავლესობამ იცის აგროდაზღვევის შესახებ, რასაც მათი დიდი ნაწილი აგროდაზღვევის სახელმწიფო პროგრამის შემოღებას უკავშირებს. როგორც ჩანს, სახელმწიფოს ამ ინიციატივამ დადებითად იმოქმედა მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებაზე აგროდაზღვევის კუთხით.

აღსანიშნავია, რომ რესპოდენტთა მხოლოდ 40% სარგებლობდა აგროდაზღვევით. ამის უმთავრესი მიზეზია ნდობის ფაქტორი. ცალკეული ფერმერები სკეპტიკურად არიან განწყობილი დაზღვევის მიმართ, რის მიზეზადაც ასახელებენ   შემთხვევებს, როდესაც ზარალი არ აანაზღაურეს წინასწარ სიტყვიერად  დაუთქმელი იმ პირობების გამო, რაც შემდგომ ხელშეკრულებაში იქნა ასახული და შინაარსი ფერმერისათვის არ იყო დეტალურად მიწოდებული. ფერმერების თქმით,   არის აგრეთვე შემთხვევები, როცა  ზარალის შეფასების დროს ვერ თანხმდებიან დაზიანების პროცენტზე, რის გამოც დამზღვევი (ფერმერი) უკმაყოფილო რჩება.

ასევე, მნიშვნელოვანია დაზღვევის არახელსაყრელი პირობების თემაც. ცალკეული სადაზღვევო კომპანიები სხვადასხვა განსხვავებული პირობით ახდენენ სადაზღვევო ხელშეკრულების გაფორმებას. ერთ–ერთი მაგალითი იყო ვაზის დაზღვევასთან დაკავშირებით, რომელიც გულისხმობს ზარალის ანაზღაურებას ვაზის ყვავილობიდან გამოსვლის შემდეგ დაზიანების შემთხვევაში. თუმცა საქართველოს მთავრობის განკარგულებაში აგროდაზღვევის პროგრამის შესახებ, მითითებულია რომ  ვაზის დაზიანების შემთხვევაში მზღვეველის ვალდებულება ძალაში შედის, „როდესაც მტევანი გაშლილი და ვიზუალურად გარჩევადია“.  აგრონომები და სპეციალისტები კი, (რომ აღარაფერი ვთქვათ ფერმერებზე)  თანხმდებიან, რომ მტევანი არათუ ყვავილობის პერიოდში, არამედ მანამდეც – ოთხი–ხუთი ფოთლის გამოჩენის შემდეგ, უკვე ვიზუალურად გარჩევადია. ეს  პერიოდი არის ვაზის ვეგეტაციის პერიოდის დასაწყისიდან 2-3 კვირაში (დაახლოებით 10-12 აპრილიდან), ხოლო ყვავილობის დამთავრება ხდება დაახლოებით 5-15 ივნისის ფარგლებში. სეტყვის მოსვლის ყველაზე დიდი ალბათობაც სწორედ ამ პერიოდზე მოდის. გამოდის, რომ როცა სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის ყველაზე დიდი ალბათობაა, სწორედ მაშინ არის მოსავალი, ასე ვთქვათ, დაუზღვეველი.  ყვავილობამდე პერიოდში დაზიანებით გამოწვეული ზარალი  გაცილებით დიდია, ვიდრე მის მერე.

აგრეთვე, გამოკითხული მეცხვარეების აზრით, მათ არ აქვთ საშუალება დააზღვიონ ცხვარი სხვადასხვა სტიქიური უბედურებისგან, რომელიც მომთაბარეობის პირობებში (მთაში ხშირი სეტყვა, ქარიშხალი, ზვავსაშიშროება და სხვ.) მათ დიდ სირთულეს უქმნით. სადაზღვევო კომპანიები კი არ სთავაზობენ  მათ სასურველი რისკებისაგან დაზღვევას.

ფერმერების უმრავლესობა (80%), რომლებსაც უსარგებლიათ დაზღვევით, კმაყოფილები არიან აგროდაზღვევით. უარყოფითი პასუხის გამცემი ფერმერის  უკმაყოფილების მიზეზს მოვიყვანთ მაგალითისთვის, რომელიც ასევე განმარტავს ზემოთ ნახსენებ მიზეზებს დაზღვევისადმი უნდობლობისა და  დაზღვევის არახელსაყრელი პირობების   შესახებ. ერთ–ერთ მევენახეს წინა წელს დაზღვეული ჰქონდა 3 ჰა ვენახი 30 000 ლარის სადაზღვევო ლიმიტის ფარგლებში, რისთვისაც მან სადაზღვევო პრემია –   2760 ლარი გადაიხადა. მოსული სეტყვით მიყენებული ზარალი (აღნიშნული ფართობი მას დაესეტყვა თითქმის 80%–ით 2014 წლის 1 მაისს) ფერმერს არ აუნაზღაურეს  იმ მიზეზით, რომ მისი ყურძენი ჯერ არ იყო ყვავილობიდან გამოსული. ამასთან, ზარალი შეუფასეს 19 დღის დაგვიანებით, რის გამოც დაზიანების პროცენტიც არ იყო ფერმერისთვის მისაღები. წერილობით კითხვაზე ამ საკითხთან დაკავშირებით, სადაზღვევო კომპანიამ უპასუხა, რომ ხელშეკრულების პირობები არ ითვალისწინებს კონკრეტულ ვადას ზარალის შეფასებასთან დაკავშირებით. აღსანიშნავია ისიც, რომ თუ წინა წელს მისი საჰექტარო მოსავლიანობა შეადგენდა 90 ც/ჰა–ს, 2014 წელს დასეტყვის გამო ჩამოვიდა 18 ც/ჰა–მდე.

რაც შეეხება  დაზღვევით კმაყოფილთა  დიდ პროცენტს, სავარაუდოდ უკავშირდება იმ ფაქტს, რომ მათი ნაწილი მონაწილეობს სახელმწიფო პროგრამაში. წელს ახმეტის მუნიციპალიტეტში მოსული სეტყვის შედეგად ბევრი ფერმერი დაზარალდა ზუსტად იმ პერიოდში, როდესაც ვაზი ჯერ არ იყო გამოსული ყვავილობიდან. მაგრამ  წელს ეს პირობა არ მიიღეს მხედველობაში და ზარალი მაინც აუნაზღაურდებათ, ამასთან დაზიანების პროცენტიც  მათი აზრით სამართლიანად შეფასდა.

დასკვნა, რეკომენდაციები 

როგორც კვლევიდან ირკვევა, ფერმერთა აგროდაზღვევის უკმაყოფილების მთავარ მიზეზს წარმოადგენს დაზღვევისადმი უნდობლობა. ამ მხრივ მიზანშეწონილია სადაზღვევო ხელშეკრულების პირობების შესახებ დამზღვევთა (ფერმერთა) ინფორმირებულობის ამაღლება. ფერმერებს უნდა მიეწოდოს დეტალური ინფორმაცია სადაზღვევო ხელშეკრულების პირობების შესახებ. ასევე მიზანშეწონილია, სადაზღვევო კომპანიებსა და დამზღვევებს შორის არსებული სადაო საკითხების, საჩივრების შემთხვევაში დამოუკიდებელი ორგანოს, მედიაციის სამსახურის ამოქმედება, რომელიც შეძლებს დაიცვას დამზღვევთა უფლებები.

როგორც კვლევიდან ირკვევა, სხვადასხვა სადაზღვევო კომპანიები სხვადასხვა სადაზღვევო პირობებს სთავაზობენ დამზღვევებს, რაც ხშირ შემთხვევაში გაურკვევლობას იწვევს ფერმერებს შორის. ამ მხრივ, მიზანშეწონილია სადძრვევო კომპანიის მხრიდან ინფორმაციის გამჭვირვალობის ამაღლება, რომ დამზღვევმა მიიღოს სათანადო, ამომწურავი ინფორმაცია სხვადასხვა კომპანიების მიერ შემოთავაზებული სადაზღვევო პირობების შესახებ. იგი ხელს შეუწყობს სადაზღვევო კომპანიებს შორის კონკურენციის ამაღლებას, რაც დადებითად იმოქმედებს დამზღვევის მიერ მისთვის სასურველი სადაზღვევო კომპანიის თავისუფალი არჩევის უფლებაზე.

გამოყენებული ლიტერატურა 

1.გველესიანი რ, გოგორიშვილი ი. ეკონომიკური პოლიტიკა, წიგნი II. თბილისი. 2012;

2.ერქომაიშვილი გ. საქართველოს ეკონომიკური განვითარების პრიორიტეტები. თბილისი. 2013;

3.ჩარკვიანი ვ, ჭინჭარაული თ, შატბერაშვილი ე. სასოფლო-სამეურნეო კრედიტებისა და დაზღვევის კვლევის შედეგები. თბილისი. 2010.

4.შატბერაშვილი ე, ალასანია ბ. სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევა და კრედიტები. ბიომეურნე. 2011

5.ევროპის სამეზობლო პროგრამა სოფლის მეურნეობისა და სოფლის განვითარებისათვის (ENPARD –GEORGIA), 2013;

http://www.ge.undp.org/content/georgia/ka/home/operations/projects/poverty_reduction/agriculture-development-in-ajara.html

6.ხარაიშვილი ე. კონკურენციისა და კონკურენტუნარიანობის პრობლემები საქართველოს აგროსასურსათო სექტორში. თბილისი. 2011;

7.ნაცვალაძე მ. სოფლის მეურნეობის მდგრადი განვითარების მექანიზმი. თბილისი. 2009;

8.თვალჭრელიძე ა, სილაგაძე ა, ქეშელაშვილი გ, გეგია დ. საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პროგრამა.  2011

9.Chavleishvili M, Erkomaishvili G, Seturidze R. Strategic Tendencies of Food Safety in Georgia in Globalization Context. World Acadgulnaz erqomaiSvili emy of Science, Engineering and Technology, 27-28 June 2013, Paris , http://www.Waset.org;

10.საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; http://www.moa.gov.ge

11.ღვინის ეროვნული სააგენტო. http://www.georgianwine.gov.ge

12.საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. სოფლის მეურნეობა  2013; http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=244&lang=geo

რენტგენო-რადიოლოგიური სამედიცინო მომსახურების ხარისხის პრობლემები  საქართველოში 

თენგიზ ვერულავა – მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი

 ირაკლი თორთლაძე – სოციალური მომსახურების სააგენტოს საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის მართვის დეპარტამენტის მონიტორინგის სამმართველოს მთავარი სპეციალისტი.

“ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია” N 3

აბსტრაქტი

შესავალი. პაციენტთა უსაფრთხოების თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია როგორც სამედიცინო მომსახურების ხარისხის, ასევე, სადიაგნოსტიკო-სამკურნალო აპარატურის პერიოდული შემოწმება. კვლევის მიზანია სამედიცინო დაწესებულებებში რადიოლოგიური მომსახურების შესაბამისობის შესწავლა კანონით გამნსაზღვრულ უსაფრთხოების ნორმებთან. მეთოდოლოგია. კვლევის თეორიული საფუძველია: რენტგენოლოგიური მომსახურების შესახებ  არსებული  ლიტერატურის მონაცემები. რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა სამედიცინო დაწესებულებათა ხარისხსის მართვის სამსახურების, ექიმი რადიოლოგების და პაციენტების გამოკითხვა. თვისებრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა ჩაღრმავებული ინტერვიუ გარემოს და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სამსახურის სპციალისტებთან. შედეგები. კვლევის შედეგად გამოიკვეთა სამედიცინო რენტგენო-რადიოლოგიური დიაგნოსტიკური პროცედურებისა და მკურნალობის დროს რადიაციული დაცვის უზრუნველყოფის ნორმების და სამედიცინო დაწესებულოებებში ამ მოთხოვნის შესაბამისად არსებულ მდგომარეობათა რადიკალური განსხვავება. პაციენტების დიდ ნაწილს, ისევე, როგორც სამედიცინო დაწესებულებათა ხარისხის მართვის სამსახურს და ექიმ რადიოლოგებს, სათანადო ინფორმაცია არ აქვთ რენტგენოლოგიური მომსახურების უსაფრთხოების შესახებ. კლინიკათა უმრავლესობა სათანადო მნიშვნელობას არ ანიჭებს რენტგენოლოგიური მომსახურების უსაფრთხოებას და შესაბამისად, შესაძლო გართულებებს. სამედიცინო დაწესებულებებში არ კონტროლდება რენტგენოლოგიური სერვისების უსაფრთხოების პარამეტრები, არ ხდება იმ გარემოს მონიტორინგი სადაც მომსახურების მიღება ხდება. რეკომენდაციები. მიზანშეწონილია მოსახლეობის ინფორმირებულობის ამაღლება რენტგენოლოგიური მომსახურების უსაფრთხოების შესახებ. სამედიცინო დაწესებულებებმა ყოველწლიურად უნდა შეამოწმონ გარემო სადაც უშუალოდ ხდება რენტგენოლოგიური მომსახურების მიღება. აუცილებელია სამედიცინო დაწესებულების ხარისხის მართვის სამსახურმა მოახდინოს სამედიცინო დაწესებულებაში რადიოლოგიური სერვისების საჭიროების დასაბუთებაზე მონიტორინგი.

ძირითადი  საძიებო  სიტყვები: სამედიცინო მომსახურების ხარისხი, რენტგენოლოგიური მომსახურება, პაციენტის უსაფრთხოება.

 Radiology medical service quality problems in Georgia 

Tengiz Verulava, Irakli Tortladze 

Abstract

Introduction. Patient safety is important in terms of diagnostic-therapeutic equipment for periodic review. The research aim is to study the relevance of services in health facilities with the safety standards. Methodology. The quantitative research was carried out for the managers of medical institutions, doctors and patients. Qualitative research included in-depth interviews carried out with the Radiation Safety Service specialists. Results. A large proportion of patients, as well as the quality managers of medical facilities and radiologists do not have sufficient information about the safety of X-ray services. Medical facilities are not controlled by security settings, there has been no monitoring of the environment where the service is provided. Recommendations. It is recommended to raise public awareness about the safety of X-ray services. Medical institutions should annually check safety of X-ray services.

Keywords: the quality of medical services, radiology services, patient safety.

შესავალი. 

2002 წლის ჯანმრთელობის 55-ე მსოფლიო ასამბლეამ მიიღო რეზოლუცია (12),  რომლითაც ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციას და წევრ სახელმწიფოებს მოუწოდებდა, რომ მაქსიმალური ყურადღება მიექციათ პაციენის უსაფრთხოებისათვის. ამის საპასუხოდ 2004 წლის ოქტომბერში ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ დააარსა „პაციენტთა უსაფრთხოების მსოფლიო ალიანსი“, რომელმაც შეიმუშავა პაციენტთა უსაფრთხოების გაუმჯობესებისათვის აუცილებელი ძირითადი მიმართულებები: მედიკამენტური მკურნალობის უსაფრთხოება, სამედიცინო დაწესებულებებში ინფექციური დასნებოვნების თავიდან აცილება (ნოზოკომიური უსაფრთხოება), ხელების ჰიგიენის დაცვა, უსაფრთხო ჰიგიენა, ანტიბიოტიკებისადმი რეზისტენტობის შემცირება, სამედიცინო შეცდომების თავიდან აცილება (14).

 2006 წელს ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტმა მიიღო რეკომენდაცია (965-ე შეხვედრა), „პაციენტთა უსაფრთხოების მართვა და არასასურველი მოვლენების პრევენცია ჯანდაცვაში“, რომლითაც მოუწოდებდა წევრ სახელმწიფოებს, შეემუშავებინათ პაციენტთა უსაფრთხოების პოლიტიკის თანმიმდევრული და ამომწურავი საკანონმდებლო ჩარჩო; ხელი შეეწყოთ პაციენტთა უსაფრთხოების შემთხვევების შეტყობინების სისტემის დანერგვისათვის, საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავებისათვის, პაციენტთა უსაფრთხოების სარწმუნო მაჩვენებლების დადგენისათვის, რეგულარული ანგარიშების წარმოებისათვის.

დასავლეთის ქვეყნებში გამართულმა დებატებმა ხელი შეუწყო ჩამოყალიბებულიყო ახლებური ხედვა უსაფრთხო სამედიცინო მოსახურების საკითხებზე. იგი სამედიცინო მომსახურების უსაფრთხოებაზე პასუხსიმგებლობას აკისრებდა არამარტო სამედიცინო პერსონალს, არამედ მთლიანად ინსტიტუციურ სისტემას, გარემოს. ამ ხედვის შესაბამისად აშშ-ში ამოქმედდა ფედერალური კანონი „პაციენტთა უსაფრთხოების შესახებ“ (15). 2008-2009 წლებში ამერიკის ექიმთა ასოციაციამ გაითვალისწინა პაციენტთა უსაფრთხოების და ხარისხის მართვის ინსტიტუტების მიერ შემუშავებული რეკომენდაციები და მხარი დაუჭირა კანონის შემდგომ სრულყოფას, შედეგად,  2010 წელს მიღებულ იქნა „პაციენტთა დაცვისა და მკურნალობის ხელმისაწვდომობის აქტი“.

 2005 წელს საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვის და სოციალურად საკითხთა კომიტეტთან შეიქმნა პაციენტთა უსაფრთხოების სამუშაო ჯგუფი, რომლის ბაზაზეც შემდგომ ჩამოყალიბდა „პაციენტთა უსაფრთხოების საქართველოს ალიანსი“. დღესდღეობით „პაციენტთა უსაფრთხოების საქართველოს ალიანსი“ არის ევროპის ჯანდაცვის ხარისხის საზოგადოების წევრი. 2006 წლიდან მას ჰყავს წარმომადგენელი ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის პაციენტთა უსაფრთხოების ცენტრის „საერთაშორისო ერთობლივ კომისაში“ (18).

1998 წელს საქართველოში ხელი მოეწერა კანონს ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ, რომლის მიზანი იყო მაიონებელი გამოსხივების მავნე ზემოქმედებისაგან ადამიანისა და გარემოს დაცვა იმ ვალდებულებათა შესაბამისად, რომლებიც განსაზღვრულია საქართველოს კონსტიტუციით, საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებითა და შეთანხმებებით და საქართველოს კანონმდებლობით. კანონი არეგულირებს ბირთვული და რადიაციული საქმიანობის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ სამართლებრივ ურთიერთობებს სახელმწიფო ხელისუფლების დაწესებულებებსა და ფიზიკურ და იურიდიულ პირებს შორის. საქართველოს კანონმდებლობა ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სფეროში შედგება საქართველოს კონსტიტუციის, საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებისა და შეთანხმებების, გარემოს დაცვის შესახებ საქართველოს კანონის, ამ კანონისა და სხვა ნორმატიული აქტებისაგან (1).

 პაციენტთა უსაფრთხოების კანონმდებლობა აყალიბებს სათანადო, უსაფრთხო გარემოს სამედიცინო მომსახურების გაწევის უზრუნველსაყოფად, ხოლო პროცესის ყველა მონაწილეს ავალდებულებს მუდმივად აფასებდნენ რისკებს და რეაგირებდნენ არასასურველ მოვლენებზე (19).

მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის სფერო არ არის უსაფრთხო. არასასურველი მოვლენები მნიშვნელოვანი ზიანის მომტანია პაციენტებისათვის. მიუხედავად იმისა, რომ შექმნილია კლინიკური პრაქტიკის ნაციონალური რეკომენდაციები (გაიდლაინები) და დაავადებათა მართვის სახელმწიფო სტანდარტები (პროტოკოლები) სამედიცინო მომსახურების უსაფრთხოების მხრივ მაინც არსებობს პრობლემები.

მნიშვნელოვანია, როგორც სამედიცინო მომსახურების ხარისხის მუდმივი კონტროლი, ასევე იმ სადიაგნოსტიკო-სამკურნალო აპარატურის პერიოდული შემოწმება, რომლითაც ხდება მომსახურების მიწოდება, მაგ.: დიდ ბრიტანეთში ჩატარებული კვლევის შედეგად სამედიცინო მოწყობილობების არასწორი ექსპლოატაციის გამო იღუპება ან სერიოზულად ავადდება წელიწადში 400 ადამიანი (11). ამ მხრივ აღსანიშნავია, რომ დიაგნოსტიკა-მკურნალობისას დაშვებული შეცდომების უმრავლესობა არ წარმოადგენს მხოლოდ ინდივიდუალურ დაუდევრობას, არამედ ჯანდაცვის სისტემის ორგანიზების პრობლემაა.

2013 წელს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალურიდ დაცვის სამინისტროს მიერ გამოქვეყნდა „ჯანდაცვის სისტემის ეფექტურობის შეფასების ანგარიში“, რომელშიც საუბარია ამ კუთხით არსებულ პრობლემებზე. საქართველოს მოქალაქეებს უნდა ჰქონდეთ გარანტია სახელმწიფოს მხრიდან, რომ მათთვის გაწეული სამედიცინო მომსახურება იქნება უსაფრთხო. ამისთვის ჯანდაცვის სისტემას უნდა შეეძლოს სამედიცინო შეცდომების პრევენცია შესაბამისი კანონმდებლობის შემუშავების, კლინიკური გაიდლაინების დანერგვის, სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებისა და, რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია, დაშვებულ შეცდომებზე გამოცდილების მიღების მეშვეობით.

2011 წელს ამოქმედდა პაციენტების უსაფრთხოების დაცვის უზრუნველყოფის მექანიზმი, რომლის მიხედვით, სამედიცინო მომსახურების ხარისხის კონტროლის მიზნით, სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტო კანონმდებლობით განსაზღვრული წესით ახორციელებს სალიცენზიო ან სანებართვო პირობების შერჩევით შემოწმებას. სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებისა და პაციენტზე ორიენტირებული ჯანდაცვის სერვისების განვითარების მიზნით, 2012 წლის სექტემბრიდან ამოქმედდა სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების და პაციენტთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის შეფასების შიდა სისტემა (20). ხარისხის მართვის სისტემის ფუნქციონირებისათვის, სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებაში უნდა არსებობდეს ხარისხის მართვის ერთეული, რომელიც თავის სამუშაო პროცესს წარმართავს დაწესებულების ხელმძღვანელის მიერ შიდა ბრძანებით დამტკიცებული ინსტრუქციით. ინსტრუქცია მოიცავს როგორც დარგის მარეგულირებელი კანონმდებლობის, ისე დაწესებულების შიდაგანაწესით გაწერილი მოთხოვნების სტაციონარში დანერგვის, შემდგომში პროცესებზე მონიტორინგისა და კონტროლის, ასევე ხარისხის უზრუნველყოფის დროში გაწერილ ღონისძიებებს.

სამედიცინო რენტგენოლოგიური გამოკვლევისას რადიაციული უსაფრთხოების სისტემის უზრუნველყოფა უნდა ითვალისწინებდეს რადიაციული დაცვის სამი ძირითადი პრინციპის ნორმირების, დასაბუთებისა და ოპტიმიზაციის პრაქტიკულ რეალიზაციას (21).

  ნორმირების პრინციპის განხორციელება ხდება გამოსხივების ჰიგიენური ნორმატივების (დასაშვები დოზური ზღვრების) დადგენით. მომუშავე პირთათვის (პერსონალის A ჯგუფი) საშუალო წლიური ეფექტური დოზის მაჩვენებელი 20 მზვ-ის (0,02 ზვ)  ტოლია, ხოლო მთელ შრომის პერიოდში (50 წელი) – 1 ზვ. დასაშვებია დასხივება წლიური ეფექტური დოზით 50 მზვ (0,05 ზვ) იმ პირობით, თუ საშუალო ეფექტური წლიური დოზა, განსაზღვრული ბოლო 5 თანმიმდევრული წლის განმავლობაში, არ აღემატება 20 მზვ-ს; პერსონალის B ჯგუფისათვის აღნიშნული ყველა სიდიდე უნდა იყოს ოთხჯერ ნაკლები. პროფილაქტიკური სამედიცინო რენტგენოლოგიური გამოკვლევების დროს პრაქტიკულად ჯანმრთელი პირებისათვის წლიური ეფექტური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 1 მზვ-ს (0,001 ზვ).  მოსწავლეებისა და სტუდენტებისათვის 16-18 წლის ზევით, რომლებიც პროფესიულ სწავლებას გადიან მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენებით, წლიური დოზები არ უნდა აღემატებოდეს მაჩვენებლებს, რომელიც დადგენილია B ჯგუფისათვის.  

დასაბუთების პრინციპის რეალიზაცია რენტგენოლოგიური კვლევების დროს უნდა ითვალისწინებდეს: ალტერნატიული მეთოდების (არარადიაციული) პრიორიტეტულ გამოყენებას; გამოკვლევების ჩატარებას მხოლოდ კლინიკური ჩვენებებით; რენტგენოლოგიური გამოკვლევების დაზოგვითი მეთოდების შერჩევას, რომლის დროსაც ხდება პაციენტის შედარებით ნაკლებად დასხივება; სამედიცინო რენტგენოლოგიური პროცედურების დროს პერსონალის მუშაობის დეფექტების მინიმუმამდე დაყვანას მაღალი პროფესიონალიზმის გზით; რისკი რენტგენოლოგიურ გამოკვლევაზე უარის თქმის დროს ბევრად უნდა აღემატებოდეს დასხივების რისკს.  

ოპტიმიზაციის პრინციპი ანუ დასხივების დონის შემცირება რენტგენოლოგიური გამოკვლევების ჩატარების დროს ხორციელდება დასხივების დოზების რაც შეიძლება დაბალ და მისაღწევ დონეზე დაყვანით, დიაგნოსტიკური ინფორმაციისა და თერაპიული ეფექტის შემცირების გარეშე, ეკონომიკური და სოციალური ფაქტორების გათვალისწინებით. 

რენტგენოლოგიური გამოკვლევების დროს რადიაციული უსაფრთხოების უზრუნველყოფისათვის საჭიროა: ა) უსაფრთხოების, ტექნიკური, სამედიცინო-პროფილაქტიკური, ფიზიკური დაცულობის და სხვა კომპლექსური ღონისძიებების გატარება; ბ) რადიაციული უსაფრთხოების ნორმებისა და ნორმატივების მოთხოვნათა ღონისძიებების გატარება; გ) მოსახლეობის (პაციენტების) ინფორმირება დოზური დატვირთვის, დასხივების შესაძლო შედეგების, რადიაციული უსაფრთხოებისათვის მიღებული ღონისძიებების შესახებ; დ) რადიაციული უსაფრთხოების მეთოდებისა და საშუალებების სწავლება იმ პირთათვის, რომლებიც ნიშნავენ და ასრულებენ რენტგენოლოგიურ გამოკვლევებს.

რენტგენის კაბინეტებში მუშაობის უსაფრთხოებას განაპირობებს: ა) საჭირო კლინიკური შედეგებისა და რადიაციული უსაფრთხოების მოთხოვნების უზრუნველმყოფი რენტგენის აპარატებისა და დანადგარების გამოყენება; ბ) სათავსთა დასაბუთებული კომპლექსი, მათი განლაგება, მოპირკეთება; გ) დანადგარებისა და აღჭურვილობის არჩევა, განლაგება და ექსპლუატაცია ტექნიკური მოთხოვნების შესაბამისად; დ) რენტგენოლოგიური გამოკვლევების ჩატარების დროს რენტგენის აპარატების მუშაობის ოპტიმალური ფიზიკო-ტექნიკური პარამეტრების გამოყენება; ე) რადიაციული დაცვის სტაციონარული, გადასატანი და ინდივიდუალური საშუალებების გამოყენება; ვ) პერსონალის მიერ რენტგენოლოგიური გამოკვლევების უსაფრთხო მეთოდების შესწავლა; ზ) რენტგენოლოგიური გამოკვლევებისა და სხივური თერაპიის დროს რადიაციული უსაფრთხოების წესებისა და ნორმების შესრულებაზე საწარმოო კონტროლის განხორციელება.

ყველა სახის სამედიცინო რენტგენოლოგიური აპარატების გამოყენების დროს რადიაციული დაცვის სათანადო დონის მისაღწევად დაწესებულებები უზრუნველყოფენ: ა) რადიაციული უსაფრთხოების წესებისა და ინსტრუქციების წარდგენას; ბ) ყველა იმ განსახორციელებელი დაცვითი ღონისძიებების წარდგენას, რომლებიც უზრუნველყოფენ მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან მომუშავე პერსონალის დაცვას; გ) პროფესიული დასხივების კონტროლს ინდივიდუალური დოზიმეტრით; დ) რადიაციულ უსაფრთხოებას, პასუხისმგებელი პირის მოვალეობის განსაზღვრასა და პერსონალის მისდამი თანამდებობრივ დაქვემდებარებას; ე) რენტგენოლოგიური განყოფილების პროექტირებასა და დაგეგმარებაში მონაწილეობის მიღებას; ვ) რენტგენოლოგიური აპარატურის ექსპლუატაციის წესის დადგენას რადიაციული უსაფრთხოების თვალსაზრისით; ზ) რადიაციულ დაცვისა და უსაფრთხოების მოთხოვნებს ახალი აპარატურისა და აღჭურვილობისათვის; თ) რადიაციულ უსაფრთხოებაში პერსონალის ინსტრუქტაჟისა და სავალდებულო საკვალიფიკაციო მომზადების ორგანიზაციას; ი) მონიტორინგის (კონტროლის) ოპერაციებს ადამისთვის საჭირო ხელსაწყოებით აღჭურვას, დაკალიბრებას (სახელმწიფო დამოწმება); კ) რენტგენის პროცედურების ხარისხის პროგრამის შემუშავებას, განხორციელებასა და კონტროლს; ლ) შესაძლო რისკის შეფასებას, ავარიული გეგმის შემუშავებას; მ) შესაძლო მნიშვნელოვანი დასხივების (ზღვრულად დასაშვები დოზის გადაჭარბების შემთხვევაში) ინტერპრეტაციას; ნ) კვლევის ოპტიმალური მეთოდების სრულყოფას პაციენტისა და მომსახურე პერსონალის სხივური დატვირთვის შემცირების მიზნით. 2. საწარმოო კონტროლის ჩატარება განისაზღვრება ყველა ორგანიზაციისათვის მათი თავისებურებებისა და მუშაობის პირობების გათვალისწინებით.

პერსონალისა და მოსახლეობის დასხივების დონე არ უნდა აღემატებოდეს ძირითად დოზურ ზღვრებს, რომლებიც დადგენილია საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2001 წლის 26 მარტის №132/ნ ბრძანებით „საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების დამტკიცების შესახებ“ დამტკიცებული ჰიგიენური ნორმატივებით „რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები” .

რენტგენის კაბინეტის საპროცედუროში არსებული რადიაციული დაცვის სტაციონარული დაცვის საშუალებები (კედლები, იატაკი, ჭერი, დამცველიკარები, სამეთვალყურეო ფანჯარა, დარაბები და სხვა) უნდა უზრუნველყოფდეს რენტგენის გამოსხივების შესუსტებას ისეთ დონემდე, რომლის დროსაც არ მოხდება შესაბამისი დასხივებული პირებისათვის ძირითადი დასაშვები დოზის ზღვარის გადაჭარბება მათი საპროცედუროს მოსაზღვრე შენობებში ყოფნის მთელი პერიოდის განმავლობაში.

სამკურნალო დაწესებულების ადმინისტრაცია ვალდებულია უზრუნველყოს პერსონალის დაცვა პროფესიული (ნორმალური მუშაობის პირობებში) და შესაძლებელი პოტენციური დასხივებისაგან .

დაწესებულების ადმინისტრაცია ვალდებულია აწარმოოს პერსონალის წინასწარი (სამსახურში მიღების დროს) და ყოველწლიური პერიოდული სამედიცინო გამოკვლევები. სამუშაოდ დაიშვებიან პირები, რომელთაც არ გააჩნიათ სამედიცინო უკუჩვენება. ჯანმრთელობის გაუარესების შემთხვევაში, დაწესებულების ადმინისტრაციის გადაწყვეტილების თანახმად, პირი დროებით ან მუდმივად გადაყვანილ უნდა იქნეს მაიონებელი გამოსხივების სფეროდან.

მკურნალი ექიმი დასაბუთებული კლინიკური მონაცემების საფუძველზე იძლევა პაციენტის რენტგენოლოგიური გამოკვლევის დანიშნულებას. ექიმმა, რომელიც ნიშნავს ან ატარებს სამედიცინო რენტგენოლოგიურ გამოკვლევას, უნდა იცოდეს პაციენტის დასხივების მოსალოდნელი დოზის დონე, ორგანიზმის შესაძლებელი რეაქცია და შორეული შედეგების რისკი. პაციენტს, მოთხოვნის თანახმად, ეძლევა სრული ინფორმაცია დასხივების მოსალოდნელი ან მიღებული დოზისა და შესაძლებელი შედეგების შესახებ. რენტგენოლოგიური პროცედურების ჩატარების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების უფლება აქვს თვით პაციენტს ან მის კანონიერ წარმომადგენელს. პაციენტს უფლება აქვს უარი თქვას სამედიცინო რენტგენოლოგიურ გამოკვლევაზე. რენტგენოლოგიური გამოკვლევების ჩატარებაზე პასუხისმგებელია ექიმი-რენტგენოლოგი, რომელიც იღებს საბოლოო გადაწყვეტილებას გამოკვლევის მოცულობის, სახეობისა და ჩატარების აუცილებლობის შესახებ. თუ გამოკვლევის აუცილებლობა არ არის შესაბამისად დასაბუთებული, ექიმ-რენტგენოლოგს უფლება აქვს უარი თქვას პაციენტის რენტგენოლოგიურ გამოკვლევაზე, ინფორმაცია უნდა მიეწოდოს მკურნალ ექიმს და უარი დაფიქსირდეს ავადმყოფობის ისტორიაში.

პაციენტის უსაფუძვლო განმეორებითი დასხივების აღკვეთის მიზნით, სამედიცინო მომსახურეობის ყველა ეტაპზე, გათვალისწინებულ უნდა იქნეს ადრე ჩატარებული რენტგენოლოგიური გამოკვლევების შედეგები. ავადმყოფის გაგზავნისას რენტგენოლოგიურ გამოკვლევაზე, საკონსულტაციოდ ან სტაციონარულ მკურნალობაზე, ერთი სტაციონარიდან მეორეში გადაყვანის შემთხვევაში რენტგენოლოგიური გამოკვლევების შედეგები უნდა გადაეცეს ინდივიდუალურ ბარათთან ერთად. ამბულატორია-პოლიკლინიკაში ჩატარებული რენტგენოლოგიური გამოკვლევები არ უნდა ახდენდნენ სტაციონარში ჩატარებული გამოკვლევების დუბლირებას, თუ არ არის ამის აუცილებლობა. განმეორებითი გამოკვლევები უნდა ჩატარდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ შეიცვალა დაავადების მიმდინარეობა ან გამოვლინდება ახალი დაავადება, ან იმ შემთხვევაში, თუ აუცილებელია ფართო ინფორმაციის მიღება პაციენტის მდგომარეობის შესახებ.

პროფილაქტიკური სამედიცინო რენტგენოლოგიური გამოკვლევების ან სამეცნიერო კვლევის ჩატარების დროს პრაქტიკულად ჯანმრთელი ადამიანის დასხივების წლიური ეფექტური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 1 მზვ-ს. პროფილაქტიკური დასხივების წლიური დოზის დადგენილი ნორმატივი შეიძლება გაიზარდოს არაკეთილსაიმედო ეპიდემიოლოგიური მდგომარეობისას, რომელიც მოითხოვს დამატებითი გამოკვლევების ჩატარებას ან მაღალი დოზის წარმომქმნელი მეთოდების იძულებით გამოყენებას. ასეთ შემთხვევაში, ე.ი. როცა პროფილაქტიკური გამოკვლევების დროს იქმნება დასაშვები ნორმატივების გაზრდის საჭიროება, ამ ღონისძიებების ჩატარების უფლება შეთანხმებულ უნდა იქნეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან. პროფილაქტიკური ღონისძიებების ჩატარება რენტგენოსკოპიური მეთოდებით არ დაიშვება. სამეცნიერო გამოკვლევები ადამიანებზე მაიონებელი წყაროების გამოყენებით უნდა ჩატარდეს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს გადაწყვეტილებით. ამასთანავე, აუცილებელია გამოსაკვლევი პირის წერილობითი თანხმობა და მისი ინფორმირება დასხივების შესაძლო შედეგების შესახებ.

რენტგენოლოგიური გამოკვლევების დროს, კანის დაცვის მიზნით, დგინდება მინიმალური დასაშვები მანძილი რენტგენის მილის ფოკუსიდან პაციენტის სხეულის ზედაპირამდე.

რეპროდუქციული ასაკის ქალების რენტგენოლოგიურ გამოკვლევაზე გაგზავნისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს ბოლო მენსტრუაციის დრო. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის, მენჯ-ბარძაყის სახსრის რენტგენოგრაფია, უროგრაფია და სხვა გამოკვლევები, რომლებიც დაკავშირებულია გონადების დასხივებასთან, რეკომენდებულია ჩატარდეს მენსტრუალური ციკლის პირველ დეკადაში, რათა გამოირიცხოს ნაყოფის დასხივება. თუ ქალი გასათხოვარია, უმჯობესია გამოკვლევა ჩატარდეს მენსტრუალური ციკლის ბოლო დეკადაში, ვინაიდან საკვერცხე ამ პერიოდში ნაკლებ მგრძნობიარეა დასხივების მიმართ. ორსულთა რენტგენოლოგიური გამოკვლევა ტარდება მხოლოდ კლინიკური ჩვენებით. გამოკვლევა შეძლებისდაგვარად უნდა მოხდეს ორსულობის მეორე ნახევარში, იმ შემთხვევის გარდა, როცა დგება საკითხი ორსულობის შეწყვეტის შესახებ ან საჭიროა სასწრაფო ან გადაუდებელი სამედიცინო დახმარება. აკრძალულია ორსულებში რენტგენოთერაპიის ჩატარება. აკრძალულია ორსულმა ქალმა მონაწილეობა მიიღოს რენტგენოლოგიურ გამოკვლევაში დამხმარედ.

რენტგენოლოგიური გამოკვლევა ორსულებში უნდა ხდებოდეს ყველა დაცვის საშუალებების გამოყენებით ისე, რომ დოზა, რომელსაც მიიღებს ნაყოფი, არ აღემატებოდეს 1 მზვ-ს ორი თვის განმავლობაში ორსულობის გამოვლინებამდე, თუ ნაყოფმა მიიღო 0,1 ზვ-ზე მეტი დასხივების დოზა, ექიმი ვალდებულია გააფრთხილოს პაციენტი მოსალოდნელი შედეგების შესახებ და შესთავაზოს ორსულობის შეწყვეტა. 12 წლამდე ბავშვთა რენტგენოლოგიური გამოკვლევები უნდა ჩატარდეს საშუალო მედპერსონალის, სანიტარის ან ნათესავის თანდასწრებით, რომელთა ვალდებულებაა პაციენტის მიყვანა გამოკვლევის ადგილამდე და მათზე მეთვალყურეობა პროცედურის ჩატარების პერიოდში. უმცროსი ასაკის ბავშვების რენტგენოლოგიური გამოკვლევისას გამოიყენება სპეციალური საიმობილიზაციო საშუალებები, რომლებიც გამორიცხავენ დახმარებას პერსონალის მხრიდან თუ საპროცედუროში ასეთი რამ არ არის, მაშინ ბავშვების დაკავება ევალებათ 18 წელზე მეტი ასაკის პირებს. ისინი წინასწარ უნდა იქნენ ინსტრუქტირებულნი და აღჭურვილნი ინდივიდუალური დაცვითი საშუალებებით.

პროფილაქტიკური რენტგენოლოგიური გამოკვლევები არ უტარდებათ 14 წლამდე ასაკის ბავშვებს, ორსულებს, აგრეთვე ავადმყოფებს, რომლებიც შემოვიდნენ სტაციონარული, ამბულატორიული ან პოლიკლინიკური მკურნალობისათვის და რომლებსაც წინა წელს უკვე ჩაუტარდათ პროფილაქტიკური გამოკვლევა. სახის რენტგენოლოგიური გამოკვლევის ჩატარებისას გამოკვლევის ველი მინიმალური უნდა იყოს, ხოლო დრო, რაც შეიძლება ხანმოკლე, მაგრამ ისე, რომ არ მოხდეს გამოკვლევის ხარისხის გაუარესება. რენტგენოლოგიური გამოკვლევის ჩატარებისას საპროცედუროში დასაშვებია მხოლოდ ერთი პაციენტის ყოფნა. რენტგენის კაბინეტის გარეთ (პალატა, საოპერაციო) მოძრავი და გადასატანი აპარატების გამოყენებისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს შემდეგი ღონისძიებები:

ა) რენტგენის აპარატების შესანახი დროებითი ან მუდმივი სათავსის გამოყოფა;

ბ) გამომსხივებლის მიმართვა იმ მხარეს, სადაც იმყოფება ნაკლები ხალხი;

გ) რენტგენის აპარატების ხალხიდან რაც შეიძლება დიდ მანძილზე განლაგება და პერსონალისა და პაციენტის მიერ ინდივიდუალური დამცველი საშუალებების გამოყენება;

დ) რენტგენის აპარატთან ხალხის ყოფნის დროის შეზღუდვა;

ე) გადასატანი დამცველი საშუალებების გამოყენება.

რენტგენის კაბინეტების ექსპლუატაციაში მიღებისას წარმოებს შემდეგი სახის რადიაციული კონტროლი:

ა) გამოსხივების დოზის სიმძლავრის პერსონალის სამუშაო ადგილებზე;

ბ) გამოსხივების დოზის სიმძლავრის შენობებში, ტერიტორიაზე და აგრეთვერენტგენის კაბინეტის საპროცედუროს მომიჯნავე შენობებში.

რენტგენის კაბინეტების ექსპლუატაციაში მიღების დროს, აგრეთვე ლიცენზიის გაცემისას, რადიაციული კონტროლის შედეგები უნდა გაფორმდეს აქტით, რომელშიც მითითებულ იქნება კაბინეტის ტექნიკურ დოკუმენტაციასთან შესაბამისობა და რადიაციული უსაფრთხოების უზრუნველყოფა მოქმედი წესებისა და ნორმების თანახმად, ელექტრონული მონაცემები და რენტგენის მკვებავი მოწყობილობის, რენტგენის გამომსხივებლის საქარხნო ნომერი (საკომპლექტაციო ელემენტებს უნდა ჰქონდეთ მარკირება, რომელიც ადასტურებს მათი კაბინეტის დანიშნულებისადმი შესაბამისობას) და კაბინეტში დასაშვები რენტგენოლოგიური გამოკვლევების ჩამონათვალი. მიღების აქტების ეგზემპლარები უნდა ინახებოდეს კაბინეტში, რადიაციული უსაფრთხოების სამსახურში (რადიაციული კონტროლის ჯგუფში, პირთან, რომელიც პასუხს აგებს რადიაციულ კონტროლზე), სამკურნალო-პროფილაქტიკურ დაწესებულებასა და მარეგულირებელ ორგანოში. ინსპექტირების განხორციელებისას რადიაციული კონტროლის მოცულობა განისაზღვრება რენტგენის კაბინეტის გამოკვლევის ამოცანებით. კაბინეტის გამოკვლევა უნდა ხდებოდეს არანაკლებ წელიწადში ერთჯერ. რადიაციული კონტროლის შედეგების გაფორმება წარმოებს ოქმის სახით. მასში მითითებულ უნდა იქნეს სათავსოს გეგმა, რენტგენის აპარატურის განლაგებისა და გაზომვის წერტილები, რომლებიც შეთანხმებულია მარეგულირებელ ორგანოსთან ოქმებში მითითებულ უნდა იქნეს გამოვლენილი საექსპლუატაციო ნაკლოვანებანი, ხოლო მათი აღმოფხვრისა და შესრულებისათვის ეძლევათ რეკომენდაციები და ვადები.

მედიცინაში რადიაციული ზემოქმედების კონტროლისა და შეზღუდვის პრინციპები დამყარებულია დასხივების რაც შეიძლება მინიმალური დოზით ავადმყოფებისათვის აუცილებელი და სასარგებლო დიაგნოსტიკური ინფორმაციის ან თერაპიული ეფექტის მიღებაზე. გამოიყენება რადიოლოგიური სამედიცინო პროცედურების და საბუთებისა და დაცვის ღონისძიებათა ოპტიმიზაციის პრინციპები, თითოეული პროცედურის დასხივების ზღვარი.

სამკურნალო-დიაგნოსტიკური რენტგენოლოგიური მომსახურებასთან დაკავშირებული  არასასურველი  მოვლენები უფრო მეტად უკავშირდება სისტემის არასრულყოფილ ორგანიზაციულ სტრუქტურას, ვიდრე მედიცინის მუშაკს. გონივრული ჩარევებით განხორციელებული არასასურველი მოვლენების პრევენცია ხელს უწყობს პაციენტის უსაფრთხოების დაცვას, კერძოდ არასასურველი მოვლენების გამჭვირვალობას, გამოვლენას და დამაზიანებელი ეფექტების შემსუბუქებას. ამ მხრივ, თანამშრომლობა წარმოადგენს ჯანმრთელობის დაცვის პრიორიტეტს.

დღესდღეობით არ არსებობს საქართველოს სამედიცინო დაწესებულებებში რადიოლოგიური მომსახურების ხარისხის ამსახველი კვლევა. თუმცა, რადიოლოგიური მომსახურების სიხშირის ზრდასთან ერთად აქტუალური ხდება ქვეყნის მასშტაბით მისი უსაფრთხოების შესწავლა, რადიოლოგიური უსაფრთხოების შესახებ სამედიცინო დაწესებულებათა მენეჯერთა, სამედიცინო პერსონალთა და პაციენტთა ინფორმირების დონის დადგენა.

ძირითადი საკვლევი საკითხებია:

•მოსახლეობის ინფორმირებულობა რადიოლოგიური სამკურნალო-დიაგნოსტიკური მომსახურების უსაფრთხოების  შესახებ;

•სამედიცინო დაწესებულებათა მენეჯერების ინფორმირებულობა ხარისხიანი სამედიცინო მომსახურების შესახებ;

•რადიოლოგიურ განყოფილებაში მომუშავე სამედიცინო პერსონალის ინფორმირელურობა რადიოლოგიურ უსაფრთხოებაზე;

•რადიოლოგიური მომსახურების შესაბამისობა კანონით გამნსაზღვრულ უსაფრთხოების ნორმებთან.

მეთოდოლოგია

კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია რენტგენო-რადიოლოგიური დიაგნოსტიკური პროცედურებისა და მკურნალობის თვალსაზრისით სამედიცინო მომსახურების ხარისხის საკითხებზე არსებული ლიტერატურა.

რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა სამედიცინო დაწესებულებათა ხარისხსის მართვის სამსახურის, ექიმი რადიოლოგების და იმ პაციენტების გამოკითხვა, რომელთაც უშუალოდ მიიღეს რენტგენოლოგიური მომსახურება. თვისებრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა ჩაღრმავებიღი ინტერვიუ გარემოს და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სამსახურის სპციალისტებთან, ასევე მათი დახმარებით მომზადდა სპეციფიკური კითხვები, ხოლო რადიოლოგიური მიმართულებით კითხვარები შეთანხმებულ იქნა სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის რადიოლოგიური დეპარტამენტის ექიმ რადიოლოგებთან.

კვლევის სპეციფიკიდან გამომდინარე, შერჩეულ იქნა სამედიცინო დაწესებულებები, რომლებიც ახორციელებენ რენტგენოლოგიურ მომსახურებას. ამასთან კვლევა ჩატარდა იმ სამედიცინო დაწესებულებებში, რომლებიც მინიმუმ 5 წელია ფუნქციონირებენ სამედიცინო ბაზარზე. კვლევა ჩატარდა 5 მრავალპროფილურ, 3 მონოპროფილურ კლინიკაში და 2 ამბულატორიაში.

10 სამედიცინო დაწესებულებაში გამოკითხულ იქნა 9 ხარისხის სამსახურის უფროსი, 6 მენეჯერი, 14 რადიოლოგი და 200 პაციენტი.

შედეგები/შედეგების ინტერპრეტაცია 

კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ 10 სამედიცინო დაწესებულებიდან ყველა მათგანში არსებობდა ხარისხის კონტროლის სამსახური, თუმცა 2 მათგანში ცალკე არ იყო გამიჯნული და შეთავსებული ჰქონდა დაწესებულების მენეჯერს. 2 კლინიკას არ ჰყავდა სამედიცინო დაწესებულებაში რადიაციულ უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი პირი, ხოლო დანარჩენ კლინიკებში 8 სამედიცინო დაწესებულების მენეჯერი/ხარისხის კონტროლის სამსახური არ ფლობდა სრულ ინფორმაციას რადიაციულ უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი პირის ფუნქცია-მოვალეობების შესახებ.

კითხვაზე, იყო თუ არა რადიოლოგიური კვლევის ინფრასტრუქტურა ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისად მოწყობილი, 9 სამედიცინო დაწესებულებამ დადებითი  პასუხი გასცა. თუმცა, კითხვაზე, ქონდათ თუ არა ხელშეკრულება ორგანიზაციასთან,  რომელიც ახორციელებდა რენტგენოლოგიური აპარატის პარამატრების გეგმიურ მონიტორინგს მხოლოდ 7-მა 9 სამედიცინო დაწესებულებამ უპასუხა დადებითად და მათგან მხოლოდ 6-მა წარმოადგინა შესაბამისი დოკუმენტაცია.

2014 წელის 16 იანვარს ძალაში შევიდა №83 დადგენილება, სამედიცინო დაწესებულების რენტგენოლოგიური განყოფილების მოწყობის ტექნიკურ რეგლამენტთან შესაბამისობის შესახებ. 9 სამედიცინო დაწესებულებას ჰქონდა ინფორმაცია აღნიშნული დადგენილების შესახებ, თუმცა, 6 სამედიცინო დაწესებულებამ ვერ დაასახელა დადგენილების გამოცემის ზუსტი თარიღი.

3 კლინიკაში ხარისხის მართვის სამსახურის მიერ არ კონტროლდება რადიოლოგიური კვლევის შესაბამისობა გაიდლაინთან. მხოლოდ 4 სამედიცინო დაწესებულებამ გასცა დადებითი პასუხი კითხვაზე, კონტროლდება თუ არა რენტგენოლოგიური მომსახურების უსაფრთხოება და პასუხისმგებელი პირი პერიოდულად  აწვდის თუ არა ინფორმაციას სამედიცინო დაწესებულების ადმინისტრაციას მომსახურების ხარისხზე.

მიღებული ინფორმაციით გამოვლინდა, რომ სამედიცინო დაწესებულების ხარისხის მართვის დეპარტამენტში მომუშავე პირთა უმრავლესობას არ აქვს სრული ინფორმაცია უსაფრთხო რენტგენოლოგიური მომსახურების შესახებ. ამასთან არ კონტროლდება ამ მიმართულებით მომსახურების ხარისხი. მნიშვნელოვანია, რომ სამედიცინო დაწესებულების ნაწილი უბრალოდ არ ფლობს ინფორმაციას ამ მიმართულებით, როგორც საკანონმდებლო აქტების არსებობის, ასევე საერთაშორისო სტანდარტების შესახებ. ექსპერტთა აზრით, ამ მიმართულებით არ ხდება არსებული პრობლემების სრულად შეფასება. ამ მხრივ, მნიშვნელოვანია სამედიცინო მომსახურების სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს და ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების დეპარტამენტის მიერ მოიძებნოს და შემუშავდეს ერთობლივი სამოქმედო გეგმა.

მიღებული მონაცემებით გამოვლინდა რადიოლოგიურ განყოფილებაში მომუშავე პერსონალთა მიმართ კანონით განსაზღვრული და რეალურად არსებულ ვითარებათა მკვეთრი განსხვავება. რადიოლოგთა ინფორმაციით სამედიცინო დოკუმენტაციაში არ არსებობს დოზების აღრიცხვის პირადი ფურცელი. სამედიცინო დაწესებულების მენეჯერები და რადიოლოგიური განყოფილების სამედიცინო პერსონალი, ასევე პაციენტთა აბსოლუტური უმრავლესობა ადასტურებს, რომ  დასხივების დოზის მაჩვენებელი არსად ფიქსირდება.

10 რადიოლოგმა ინდივიდუალურ დოზიმეტრებთან დაკავშირებულ კითხვაზე დადებითი პასუხი გასცა, თუმცა, მხოლოდ 7 რადიოლოგმა შეძლო მათი წარმოდგენა. მნიშვნელოვანია, ასევე, თუ რამდენად მოწმდება ინდივიდუალური დოზიმეტრების შესახებ ინფორმაცია. 9 რადილოგმა აღნიშნა, რომ მოწმდება დოზიმეტრის მონაცემები. თუმცა, მხოლოდ 6-მა გაიხსენა უკანასკნელად გადამოწმებული მონაცმემების პერიოდი და კომპანია, რომელიც კომპეტენტურად უზრუნველყოფს მონაცმემების გაანალიზებას. ამ მხრივ, საინტერესოა, რომ კლინიკის მენეჯერთა მიერ წარმოდგენილი დოკუმენტაციით იგივე რაოდენობით კლინიკას აქვს ხელშეკრულება კომპანიასთან, რომელიც უზრუნველყოფს რენტგენოლოგიური მომსახურების გეგმიურ მონიტორინგს. კვლევაში მონაწილე კლინიკათა უმრავლესობაში დოზიმეტრებთან დაკავშირებით რეალურად გამოვლენილი მდგომარეობა საკითხის კიდევ უფრო დეტალურ შესწავლას იმსახურებს.

კვლევის პროცესში ერთ-ერთ კლინიკაში შევხვდით ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების დეპარტამენტის მოთხოვნას, სადაც საკმაოდ დეტალურად დაშიფრული იყო იმ კითხვების ერთობლიობა, რომელთა პასუხებით სავსებით შესაძლებელი იქნებოდა შეფასებულიყო რადიაციული უსაფრთხოების მხრივ არსებული მდგომარეობა. მნიშვნელოვანია, რომ ყველა სამედიცინო დაწესებულება ვალდებულია სრულად შეავსოს მონაცემები, რაც საშუალებას აძლევს გარემოს და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს შესაბამის დეპარტამენტს სრული სურათი შეექმნას სამედიცინო დაწესებულებაში უასფრთოხების კუთხით არსებულ ვითარებაზე. კითხვარი მოიცავს რადიაციულ უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი პირის მონაცემებს, იმ აპარატურის დეტალურ ინფორმაციას, რომლის ფუნქციონირებაზეც გაცემულია ნებართვა, ასევე ინდივიდუალურ დოზიმეტრებზე მონაცემები და ინფორმაცია ობიექტზე მომხდარი ავარიის შესახებ.

ექიმ რადიოლოგთა ჯანმრთელობის მდგომარეობა არ მოწმდება ყველა საავადმყოფოში. ეს ერთ–ერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა და ამ მხრივ, ბუნებრივია, პასუხისმგებლობა ეკისრება სამედიცინო დაწესებულების ხელმძღვანელებს. კითხვაზე, ხდება თუ არა სამედიცინო პერსონალის ჯანმრთელობის მდგომარეობის ყოველწლიური შემოწმება, მხოლოდ 6 რადიოლოგმა გასცა დადებითი პასუხი, რაც საკმაოდ დაბალი მაჩვენებელია. ამ კუთხით, მნიშვნელოვანია გატარდეს რიგი ღონისძიებები, რათა მაქსიმალურად შენარჩუნდეს და ხელი შეეწყოს ამ სფეროში მომუშავე პერსონალთა ჯანმრთელობას.

14 რენტგენოლოგმა დადებითად უპასუხა კითხვას უსაფრთხო რენტგენოლოგიურ მომსახურების უზრუნველყოფის შესახებ. ამ მხრივ, რადიოლოგები გამოყოფენ ტექნოლოგიურ პრობლემას (მათ არ აქვთ უსაფრთხო მოსმახურებისათვის შესაბამისი დამცავი საშუალებები) და დატვირთულ სამუშაო დღეებს.

7 კლინიკაში იდგა უახლესი 2010-2014 წლის აპარატურა და მათ უმრავლესობაში (n=6) წელიწადში ტარდებოდა 4000-ზე მეტი რენტგენოლოგიური გამოკვლევა. გამოკითხულთა უმრავლესობა (82%) წელიწადში იღებს 2-3 რენტგენოლოგიურ მომსახურებას, რაც საკმაოდ მაღალი მაჩვენებელია. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ კვლევაში მონაწილე პაციენტთა უდიდესი უმრავლესობის ასაკი 25-დან 36 წლამდეა (75%). ამასთან, საყურადღებოა, რომ გამოკითხულ სამედიცინო დაწესებულებებიდან 3 მათგანში რენტგენოლოგიური ფირის მიღება ხდებოდა მანუალური წესით, რაც მოძველებულ მეთოდს წარმოადგენს. ტექნიკურად გაუთვალისწინებელი გარემოებები ხშირად განაპირობებს გამოსახულების დაბალ ხარისხს, შედეგად, პაციენტი იძულებული ხდება განმეორებით ჩაიტაროს გამოკვლევა, რაც ზედმეტ დასხივებასთან ასოცირდება.

კვლევა ადასტურებს, რომ მოსახლეობაში რენტგენოლოგიური მომსახურების უსაფრთხოების მხრივ ინფორმაციის ნაკლებობაა. გამოკითხულ პაციენტთა 66%-მა აღნიშნა, რომ ექიმი რადიოლოგის მიერ არ მოხდა კვლევის უსაფრთხოებაზე მათი ინფორმირება. სამედიცინო პერსონალის მიერ არ ხდება რენტგენოლოგიური კვლევის საჭიროების შესახებ პაციენტებისათვის ინფორმაციის მიწოდება. პაციენტთა 57%-მა აღნიშნა, რომ ექიმი რადიოლოგის მიერ არ ხდებოდა ანამნეზის მონაცემების შეგროვება, რაც აუცილებელია რენტგენოლოგიური კვლევის საჭიროების გადაწყვეტილების მისაღებად. ასევე დაბალია ექიმი რადიოლოგის მიერ პაციენტებისათვის რენტგენოლოგიური კვლევის ალტერნატიული დიაგნოსტიკის მეთოდის შეთავაზება. კვლევის მონაცემებით, 46%-ს ნაწილობრივ აუხსნეს კვლევის საჭიროება და 36%-ს შესთავაზეს ალტერნატიული კვლევა, რაც საკმაოდ დაბალი მაჩვენებელია.

დასკვნა და რეკომენდაციები 

კვლევის შედეგებიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილია მოსახლეობის ინფორმირებულობის ამაღლება რენტგენოლოგიური მომსახურების უსაფრთხოების შესახებ. ექიმმა რადიოლოგმა უნდა მიაწოდოს საჭირო ინფორმაცია პაციენტს რენტგენოლოგიური გამოკვლევის შესახებ. ყველა სამედიცინო დაწესებულებაში უნდა არსებობდეს რადიოლოგიური კვლევის საინფორმაციო ფურცელი.

კლინიკათა უმრავლესობა სათანადოდ არ აანალიზებს რენტგენოლოგიური მომსახურების უსაფრთოების მნიშვნელობას. სამედიცინო დაწესებულებებში არ კონტროლდება რენტგენოლოგიოური მომსახურების უსაფრთხოების პარამეტრები, არ ხდება იმ გარემოს შესწავლა სადაც მომსახურების მიღება ხდება. ძალიან მცირეა იმ ორგანიზაციათა რაოდენობა, რომლებიც უზრუნველყოფენ როგორც რენტგენოლოგიური აპარატის მუშაობის პარამეტრების შემოწმებას, ასევე სამუშაო გარემოს კონტროლს. აუცილებელია სამედიცინო დაწესებულებებმა ყოველწლიურად შეამოწმონ გარემო სადაც უშუალოდ ხდება რენტგენოლოგიური მომსახურების მიღება.

სამედიცინო დაწესებულებების ხარისხის მართვის სამსახურები არ აკონტროლებენ გაიდლაინთან რადიოლოგიური კვლევის შესაბამისობას. აუცილებელია სამედიცინო დაწესებულების ხარისხის მართვის სამსახურმა განახორციელოს რადიოლოგიური სერვისების საჭიროების დასაბუთებაზე მონიტორინგი. ამასთან, ხარისხის მართვის სამსახურები უნდა მუშაობდნენ ამ რადიოლოგიის ახალი სტანდარტების დანერგვაზე და არა მხოლოდ კონტროლზე, უკეთესად ფლობდნენ საქართველოს საკანონმდებლო მოთხოვნებს ამ დარგში.

რადიოლოგიური სფეროს თანამედროვე ტექნიკური განვითარების დონე მოითხოვს ექიმების და საშუალო მედპერსონალის აუცილებელ გადამზადებას  რადიოლოგიური რისკების და რადიაციული უსაფრთხოების საკითხებში.

ბიბლიოგრაფია 

1.საქართველოს მთავრობა. 1998. საქართველოს კანონი „ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ“ file:///C:/Users/User/Downloads/nebartva-birt%20(1).pdf

2.საქართველოს გარემოს და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს ბრძანება N182

http://moe.gov.ge/files/PDF%20%20qartuli/kanonmdebloba/brdzanebebi/2015/brdazneba17.pdf

3.საქართველოს მთავრობა დადგენილება N159  „მაღალი რისკის შემცველი სამედიცინო საქმიანობის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“

https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2247266

4.საქართველოს მთავრობა. 2014წ. საქართველოს მთავრობის დადგენილება N 83, ტექნიკური რეგლამენტის – „სამედიცინო რენტგენო-რადიოლოგიური დიაგნოსტიკური პროცედურებისა და მკურნალობის დროს რადიაციული დაცვის უზრუნველყოფის ნორმები“ დამტკიცების შესახებ .  https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2198745

5.საქართველოს მთავრობა. 2014.  დადგენილება N 34 ტექნიკური რეგლამენტის – „რადიაქტიურ ნივთიერებებთან და მაიონებელი გამოსხივების სხვა წყაროებთან მუშაობის ძირითადი სანიტარიული წესები“ დამტკიცების შესახებ

6.შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტრ. 2013წ. ჯანდაცვის სისტემების ეფექტურობის შეფასების ანგარიში

7.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალურიდაცვის მინისტრის ბრძანება N132/ნ. „საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების დამტკიცების შესახებ“.  https://matsne.gov.ge/ka/document/view/52186

8.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის მინისტრი, ბრძანება №94/ნ, 2006წ. „კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციებისა (გაიდლაინები) და დაავადებათა მართვის სახელმწიფო სტანდარტების (პროტოკოლები) შემუშავების, შეფასების და დანერგვის ეროვნული საბჭოს შექმნისა და მისი დებულების დამტკიცების შესახებ“. http://rama.moh.gov.ge/index.php?page=111&lang=geo

9.საქართველოს მთავრობა. 2013წ. N438-ტექნიკური რეგლამენტის – „რადიოიზოტოპური ლაბორატორიების მოწყობისა და მედიცინაში ღია რადიოფარმპრეპარატების გამოყენების წესები და ნორმები“ დამტკიცების შესახებ. http://gov.ge/files/276_39974_427989_438311213.pdf

10.რადიაციული დაცვისა და უსაფრთხო რადიაციული წყაროების უსაფრთხოების საერთაშორისო სტანდარტები 2011წ.

11.Department of Health -An organisation with a memory, The UK Department of Health, 2000 report  on Quality of Health Care in America, Institute of Medicine, Nov. 1999

12.EUROPEAN CHARTER OF PATIENTS’ RIGHTS. Active Citizenship Network, The Wordl Health Organization.  2002.

13.Radiation Protection and safety of radiation sources international basic safety standards. Iinternational atomic energy agency Vienna.

14.The Launch of the World Alliance for Patient Safety, Washington DC, USA. 27.10. 2004.

15.House of Commons Health Committee, Patient Safety, Sixth Report of Session 2008–09,

16.USAID Health Care Improvement Project. 2010. Assessment of Non-Communicable Disease Prevention, Screening and Care Best Practices For Women of Reproductive Age in Georgia.

https://www.usaidassist.org/sites/assist/files/ee_ncd_assessment_in_women_of_reproductive_age_apr12.pdf

17.World Health Organisation 2002,  The European Health  Report

     http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0007/98296/E76907.pdf

18.პაციენტთა უსაფრთხოება, ევროპის საბჭოს და ევროპის კავშირის რეკომენდაციები. 2008წ.

19.IAEA SAFETY STANDARDS, Radiation Protection andSafety of Radiation Sources:International BasicSafety Standards, This publication has been superseded by GSR Part 3

20.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანება №01-63/ნ, 2012 წ.

21.  სამედიცინო რენტგენურ-რადიოლოგიური დიაგნოსტიკური პროცედურებისა და მკურნალობის დროს რადიაციული დაცვის უზრუნველყოფის სანიტარული ნორმების დამტკიცების შესახებ”. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. 2003 წელი

რეცეპტის ინსტიტუტის ამოქმედება საქართველოში 

რუსუდან ესაკია, თენგიზ ვერულავა 

“ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია” N 1

აბსტრაქტი 

შესავალი: რეცეპტის ინსტიტუტის დამკვიდრებასთან დაკავშირებით, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ 2014 წლის 1 თებერვლიდან 1 სექტემბრამდე განახორციელა ეტაპობრივი ცვლილებები, რომლის თანახმად მე-2 ჯგუფის ფარმაცევტული პროდუქტები დაექვემდებარა ფორმა N 3 რეცეპტის საფუძველზე გაცემას. კვლევის მიზანია რეფორმის გატარებიდან 10 თვის შემდეგ არსებული ვითარების ანალიზი, რეცეპტის ინსტიტუტის დადებითი და უარყოფითი მხარეების გამოვლენა. მეთოდოლოგია: რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში გამოიკითხნენ სამედიცინო დაწესებულების ექიმები, ფარმაცევტები. თვისებრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა ჩაღრმავებული ინტერვიუები ჯანდაცვის ექსპერტებთან. კვლევის შედეგები/ინტერპრეტაცია: გამოკითხული ექიმებისა და ფარმაცევტების უმრავლესობა დადებითად აფასებს განხორციელებულ რეფორმას. მათი აზრით, ფარმაკოთერაპიაში ექიმის როლი გაძლიერდა და ფარმაცევტის კომპეტენცია შესაბამის ჩარჩოებში მოექცა, მედიკოსის მიერ რეცეპტის გამოწერის და ფარმაცევტის მიერ რეცეპტით მედიკამენტის გაცემის უნარ-ჩვევები თანდათან დამკვიდრდა. ამავდროულად თვალსაჩინოა სისტემური შეცდომები და ტექნიკური ხარვეზები, რომლებიც თან ახლავს რეფორმას. ფარმაცევტების მიერ ურეცეპტოდ მეორე ჯგუფის მედიკამენტების გაცემა აქტუალურია, ,,სააფთიაქო“ ექიმის ე.წ. სამედიცინო საქმიანობა ბუნდოვანია. ქრონიკული პაციენტებისთვის მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა გართულებულია. მე-2 და მე-3 ჯგუფის მედიკამენტების ამჟამინდელი კლასიფიკაცია ხარვეზების შემცველია. დასკვნა/რეკომენდაციები: რეცეპტების ინსტიტუტის აღდგენა-დამკვიდრება ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ წინგადადგმული ნაბიჯია. თუმცა გამოვლენილი სუსტი მხარეები რეცეპტების ინსტიტუტის დანერგვისთვის დამაბრკოლებელი ფაქტორია. მიზანშეწონილია რეფორმის ადმინისტრირების სრულყოფა, ფარმაცევტული პროდუქტების კლასიფიკაციის რევიზია და პერიოდულად რაციონალური ცვლილებების განხორციელება, ელექტრონული რეცეპტების სისტემის დანერგვა.

 The enactment of the prescription in Georgia 

 Rusudan Esakia, Tengiz Verulava

Abstract 

Background: Ministry of Labor, Health and Social Affairs realized reform from 1th February till 1th September in 2014 for prescription system implementation. According to these changes pharmaceutical products of second group became the prescription medicines. In Georgia, access to and supply Rx medicines is governed by a regulatory framework. Second group drugs are only available to the public when prescribed by doctors on new prescription form N 3. The aim of research is to reveal and evaluate positive and negative sides of new prescription system; to study it, influence on achievement process to drugs. Methodology: it was used qualitative and quantitative research methods. The special questionnaire was designed for each aimed group: for doctors and for pharmacists. The questionnaires consist of open and closed questions. It was used research in more depth by interviewing with health policy experts. Research results/Interpretation: most of respondents have positive reaction to this reform. There is a decreasing easy of public access to medication and an equivalent increase in professional control by doctors. The prescription skills are implemented step by step. These reform is accompanied with some mistakes and technical failures: the pharmacists sell Rx drugs withouts prescription; the chronic patient,s achievement to drugs is more difficult;the exist classification of pharmaceutical products need some changes: Rx to OTC and OTC to Rx switches; the achievement to the prescription form N 3 is limited for doctors employed in village outpatient clinics. Conclusion/ recommendations: the prescription system implementation is a step forward in terms of the protection of our citizens. But exist system needs improvement. The reform must be administered hardly; it is actual periodic safety update reports of classification; health policy makers must improve achievement to prescription forms; It is recommended to implement electronic prescription system.

შესავალი 

რეცეპტი არის ფარმაცევტისადმი ექიმის წერილობითი მიმართვა ფარმაცევტული პროდუქტის მომზადების, გაცემისა და მოხმარების წესების შესახებ (2).  საქართველოში 2014 წლის თებერვლის თვემდე მედიკამენტების რეცეპტზე გამოწერის კონკრეტული პოლიტიკა პრაქტიკაში არ არსებობდა. 20 წელზე მეტია, რაც ქვეყანაში რეცეპტის ინსტიტუტის მოქმედებამ შეწყვიტა ფუნქციონირება. შესაბამისად, ქართულ ფარმაცევტულ ბაზარზე მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა შეზღუდული არ იყო. ნებისმიერი წამლის შეძენა (ნარკოტიკების, ანტიდოტების, ფსიქოტროპული მედიკამენტების გარდა), რეცეპტის გარეშეც შეიძლებოდა.

სამედიცინო მომსახურების საჭიროების შემთხვევაში პაციენტები თავს არიდებდნენ ექიმთან კონსულტაციას, მიმართავდნენ პირდაპირ აფთიაქს და თავიანთი სურვილით ან ფარმაცევტის რჩევით ყიდულობდნენ მედიკამენტს. აღნიშნული მდგომარეობა კიდევ უფრო ართულებდა პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან დაკავშირებულ პრობლემებს. აფთიაქებში თვითმკურნალობის მიზნით შეძენილ ზოგიერთ სამკურნალო საშუალებას გააჩნია მაღალი რისკი მოსალოდნელ სარგებელთან შედარებით.

მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემების მიხედვით, მედიკამენტების შეუზღუდავი ფიზიკური ხელმისაწვდომობა, მედიკამენტების გადაჭარბებული, ან თვითმკურნალობისას არასათანადო დოზირების ძირითადი მიზეზებია (7). ეს იწვევს მოსახლეობაში ანტიმიკრობული საშუალებების მიმართ რეზისტენტობის განვითარებას, მედიკამენტების მიღებით განპირობებულ გვერდით ეფექტებს, რესურსების არასათანადო ხარჯვას.

საქართველოში ჯანდაცვის ხარჯების უდიდეს ნაწილს შეადგენს მედიკამენტებზე დანახარჯები, რაც წლიდან წლამდე განუხრელად იზრდება (7). სამკურნალწამლო საშუალებებზე დანახარჯების წილი ჯანდაცვის მთლიანი დანახარჯების თითქმის ნახევარს შეადგენს და ამით საქართველოს პირველი ადგილი უკავია ევროპის რეგიონის ქვეყნებში, სადაც ეს მაჩვენებელი საშუალოდ 16-17%-ის ფარგლებში მერყეობს (7).

მედიკამენტებზე მაღალი დანახარჯი ძირითადად არარაციონალური ფარმაკოთერაპიის, გენერიკული მედიკამენტების ნაკლებად გამოყენების/დანიშვნის, რეცეპტურის მექანიზმების ნაკლოვანების/არასაკმარისი გამოყენების, პაციენტთა თვითმკურნალობის, ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამებში მედიკამენტების არასაკმარისი ლიმიტის, ფარმაცევტული ინდუსტრიის მხრიდან აგრესიული მარკეტინგის შედეგია (7).

ჯანდაცვის ექსპერტთა აზრით, არარაციონალური ფარმაკოთერაპიის მთავარი მამოძრავებელი ძალა არა თვითმკურნალობაა, არამედ ფარმაცევტული პროდუქტების ფასებზე კარტელური გარიგებები, ფარმაცევტული კომპანიების გავლენა სამედიცინო პერსონალზე და პოლიპრაგმაზია (20).

აფთიაქებში 2014 წლის 1 თებერვლამდე შეუზღუდავად, ყოველგვარი რეცეპტის გარეშე იყიდებოდა მე-2 ჯგუფის მედიკამენტები, რომლებიც მიეკუთვნებიან რეცეპტით გასაცემ სამკურნალწამლო საშუალებებს.

2014 წლის 1 თებერვლიდან საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ დაიწყო რეცეპტის ინსტიტუტის ეტაპობრივი დანერგვა.  მომზადდა სარეკომენდაციო დუკუმენტი სამედიცინო და ფარმაცევტული დაწესებულებებისთვის, ანატომიურ-თერაპიულ-ქიმიური (ATC) კოდების მიხედვით  განისაზღვრა II ჯგუფის ფარმაცევტული პროდუქტის აფთიაქიდან ფორმა N3 რეცეპტით გაცემის ეტაპები, რამაც ხელი შეუწყო  2014 წლის  1 თებერვლიდან 1 სექტემბრამდე ფორმა N3 რეცეპტის ინსტიტუტის ეტაპობრივ დანერგვას. ეტაპობრივი გადასვლის ძირითადი კომპონენტი გახლდათ ფარმაცევტული პროდუქტის რეკლასიფიკაცია (1).

საქართველოში მედიკამენტების ურეცეპტოდ გაცემის შეზღუდვის მიზანია სწორი მკურნალობა, წამალზე დანახარჯების წილისა და თვითმკურნალობით მიღებული ზიანის შემცირება (11).

რეცეპტის ინსტიტუტის ამოქმედება აქტუალურია იმ ფონზე, როდესაც ხელმოწერილია ევროკავშირთან ასოცირების შესახებ შეთანხმება. საქართველოს მიერ შეთანხმებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულება აუცილებელია ჩვენი ქვეყნისა და ევროკავშირის კანონმდებლობების ჰარმონიზაციისთვის (12).

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ განსაზღვრა ძირითადი მოთხოვნები რეცეპტის დანერგვის მიმართ, კერძოდ: რეცეპტის შემოღებამ უნდა უზრუნველყოს  მედიკამენტების რაციონალური გამოყენება; ხელი უნდა შეუწყოს  პაციენტის თვითმკურნალობით გამოწვეული რისკების შემცირებას; რეცეპტი უნდა იყოს ხელმისაწვდომი მოსახლეობისათვის; რეცეპტის შემოღებამ არ უნდა გამოიწვიოს  სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუარესება პაციენტისათვის; არ უნდა გამოიწვიოს  სამედიცინო მომსახურების  ან/და მედიკამენტების გაძვირება (4).

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ რეფორმის გატარებამდე დააანონსა ფორმა N3 რეცეპტის  ამოქმედებასთან დაკავშირებული რისკები, კერძოდ ექიმების მიერ რეცეპტის გამოწერის, ხოლო ფარმაცევტების მიერ ფარმაცევტული პროდუქტის რეცეპტით გაცემის უნარ–ჩვევების ნაკლებობა; სამედიცინო და ფარმაცევტულ დაწესებულებებში რიგების გაჩენა; ხარვეზები გარდამავალ ეტაპზე, რაც მოსახლეობის უკმაყოფილებას გამოიწვევდა;  ახალი რეგულაციები, როგორც სამედიცინო მომსახურებისა და მედიკამენტების გაძვირების საბაბი (4).

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 18 ივლისის ბრძანება N01-53/ნ-ის თანახმად, დამტკიცდა მეორე ჯგუფს მიკუთვნებული ფარმაცევტული პროდუქტის (სამკურნალო საშუალების) რეცეპტის გამოწერის წესი და N3-რეცეპტის ბლანკის ფორმა; ზემოთხსენებულ ბრძანებაში 2014 წლის 3 სექტემბერს  და 21 ოქტომბერს შევიდა ცვლილებები, რომლის შედეგად დადგინდა შემდეგი: ფარმაცევტულ პროდუქტს ნიშნავს და რეცეპტზე გამოწერს დამოუკიდებელი საექიმო საქმიანობის სუბიექტი – სერტიფიცირებული ექიმი-სპეციალისტი; დამოუკიდებელი საექიმო საქმიანობის განხორციელებისას, მიუხედავად საექიმო საქმიანობის განხორციელების ადგილისა, ექიმი ვალდებულია, გამოწეროს რეცეპტი პაციენტისთვის მიცემული დანიშნულების შესაბამისად; რეცეპტის ბლანკი დანომრილია და შედგება სამი (A, B და C) განყოფილებისაგან; რეცეპტის  A განყოფილება წარმოადგენს რეცეპტის ძირითად ნაწილს, რომელსაც ავსებს ექიმი; რეცეპტის A განყოფილებაში სავალდებულოა შეივსოს:

ა) სამედიცინო დაწესებულების დასახელება (ასეთის არსებობის შემთხვევაში);

ბ) რეცეპტის გამომწერი ექიმის სახელი, გვარი;

გ) პაციენტის სახელი, გვარი, ასაკი;

დ) რეცეპტის გამოწერის თარიღი

ე) გამოწერილი ფარმაცევტული პროდუქტის დასახელება, ფორმა, დოზა, რაოდენობა და მიღების წესი;

ვ) რეცეპტის მოქმედების ვადა.

რეცეპტის A განყოფილება მოწმდება გამომწერი ექიმის ხელმოწერითა და პირადი ბეჭდით ან გამომწერი ექიმის ხელმოწერითა და სამედიცინო დაწესებულების ბეჭდით (შტამპით);

რეცეპტში დამატებით შესაძლებელია მიეთითოს რეცეპტის გამომწერი ექიმის და პაციენტის პირადი ნომრები (პ/ნ), ასევე, რეცეპტის გამომწერი ექიმის და/ან სამედიცინო დაწესებულების საკონტაქტო ინფორმაცია (ტელეფონი და/ან მისამართი);

რეცეპტზე ფარმაცევტული პროდუქტი გამოიწერება გენერიკული დასახელებით (საჭიროების შემთხვევაში, შესაძლებელია, დამატებით მიეთითოს სავაჭრო დასახელებაც). არაგენერიკული და კომბინირებული ფარმაცევტული პროდუქტი გამოიწერება სავაჭრო დასახელებით (3).

მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია მუდმივად რეკომენდაციებს აძლევს ჩვენი ტიპის ქვეყნებს, მოახდინონ წამლების გენერიკული და არა სავაჭრო დასახელებით გამოწერა. სამკურნალო საშუალებების გენერიკული დასახელებით გამოწერა არის ჯანდაცვის სერვისებში ხარჯების შეკავებისთვის მსოფლიოს გამოცდილება (17).

რეცეპტის მოქმედების ვადას, დიაგნოზისა და მკურნალობის კურსის ხანგრძლივობის შესაბამისად, ადგენს ექიმი.  ქრონიკული ან ხანგრძლივად მიმდინარე დაავადებების, ასევე კონტრაცეფციის ორალური საშუალებების შემთხვევაში გამოწერილი რეცეპტის ვადა განისაზღვრება არაუმეტეს ერთი წლით. ერთ რეცეპტზე გამოიწერება ერთი ფარმაცევტული პროდუქტი. ნებადართულია რეცეპტის მრავალჯერადად გამოყენება, რეცეპტის მოქმედების ვადისა და ფარმაცევტული პროდუქტის გამოწერილი რაოდენობის ამოწურვამდე: B და C განყოფილება ექვსნაწილიანია; ექიმის მიერ გამოწერილი რაოდენობა პაციენტმა შესაძლებელია შეიძინოს 6-ჯერადად აფთიაქებში ვიზიტის ფარგლებში (14). რეცეპტის B და C განყოფილება ივსება აფთიაქში რეალიზაციაზე უფლებამოსილი პირის მიერ.

რეცეპტის B განყოფილების თითოეული ნაწილი უნდა დამოწმდეს დაწესებულების ან ფარმაცევტული განათლების მქონე პერსონალის ან დამოუკიდებელი სამედიცინო საქმიანობის სუბიექტის – ფიზიკური პირის ბეჭდით. რეცეპტის C განყოფილებაში ფარმაცევტული პროდუქტის დასახელება მიეთითება სავაჭრო დასახელებით. აფთიაქში რეცეპტის წარდგენისას და რეცეპტზე გამოწერილი ფარმაცევტული პროდუქტის არასრულად შეძენისას, C განყოფილებაში შევსებულ უჯრას იტოვებს აფთიაქი, ხოლო B განყოფილება რჩება რეცეპტის ძირითად A ნაწილთან ერთად. რეცეპტის ვადის ამოწურვის, ან გამოწერილი ფარმაცევტული პროდუქტის სრულად გაცემის შემთხვევაში, რეცეპტი რჩება აფთიაქში. აფთიაქის პასუხისმგებელი პირი ვალდებულია, ფარმაცევტული პროდუქტის გაცემისას C განყოფილების შევსებული ვერსია და/ან რეცეპტი შეინახოს ფარმაცევტული პროდუქტის გაცემიდან 6 თვის განმავლობაში (3). N3 რეცეპტის ბლანკები ხელმისაწვდომია ელექტრონული პროგრამის მეშვეობით. ბლანკების ამობეჭდვა შესაძლებელია რეცეპტების სისტემაში დარეგისტრირებული თითოეული მომხმარებლისთვის, მხოლოდ ცენტრალიზებულად. რეცეპტის ბლანკს ენიჭება უნიკალური ნომერი და სერია.

N3 რეცეპტის ბლანკების შესახებ ჯანდაცვის სამინისტრომ დააანონსა მისი დადებითი და სუსტი მხარეები, კერძოდ ამ ბლანკების უპირატესობა მდგომარეობს შემდეგში: იძლევა წამლის გამოწერისა და გაცემის პროცესის ეფექტური მონიტორირებისა და საჭიროების შემთხვევაში, ანალიზის გაკეთების შესაძლებლობას; უფრო მეტად არის დაცული გაყალბებისგან; ხარჯთეფექტურია; სუსტ მხარედ განიხილება წამლის არასრულად გაცემის შემთხვევაში რეცეპტის მოსახევი ნაწილის ლიმიტირებული რაოდენობა (6).  ინფორმაცია რეცეპტების ბეჭდვისა და სისტემაში დარეგისტრირების შესახებ განთავსებულია სამინისტროს ვებ-გვერდზე. რეცეპტის ბეჭდვის ელექტრონული სისტემა ფუნქციონირებს რეალურ რეჟიმში. ბლანკის სასურველი რაოდენობით ამობეჭდვა შესაბამისი ლიცენზიის მქონე ნებისმიერ პირს შეუზღუდავად, დღე-ღამის ნებისმიერ პერიოდში  შეუძლია. ექიმების ბლანკებით უზრუნველყოფის პრინციპი ინდივიდუალურია.

რეცეპტების ინსტიტუტის ამოქმედების შემდეგ ცალკეულ აფთიაქებში სახელდახელოდ ექიმის კაბინეტები გაიხსნა. ჯანდაცვის მინისტრის დავით სერგეენკოს აზრით, ეს “დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც დაცულია ძირითადი სანებართვო პირობები და ექიმი დაკავებულია არა მხოლოდ რეცეპტების გამოწერით, არამედ ექიმი განახორციელებს კანონმდებლობით დადგენილი სტანდარტებით საექიმო საქმიანობას” (13).

ამასთან დაკავშირებით, ,,ავერსის“ სააფთიაქო ქსელის ხელმძღვანელის გია ჩიგოგიძის განცხადებით, აფთიაქებთან ახლოს ექიმის კაბინეტები კანონის სრული დაცვით გაიხსნა. ექიმის მომსახურება უფასოა. კაბინეტების შექმნასთან დაკავშირებული ხარჯი მედიკამენტის ფასში არ ასახულა; ეს სერვისი შეიქმნა ,,ავერსის“ მუდმივი, ერთგული მომხმარებლისთვის, მათ შორის მოხუცებული ადამიანებისთვის, რომლებთაც უჭირთ გადაადგილება, ასევე ქრონიკული დაავადებების მქონე პაციენტებისთვის, რომლებიც ერთსა და იმავე წამალს სვამენ, წამლის ამოწურვის შემთხვევაში მყისიერად ვერ ახერხებენ ექიმთან ვიზიტს (13). ,,ავერსის“ საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტის უფროსის  ლალი ბრეგვაძის თქმით, ,,ავერსის ზოგიერთ აფთიაქში გვყავს ექიმი, რომელიც ცალკე ოთახში ზის. თუ პირველადი გამოკითხვით დიაგნოზი დაისვა, ექიმი გამოწერს მედიკამენტს; თუ ამისთვის სხვა ინსტრუმენტების გამოყენებაა აუცილებელი, მაშინ უშვებს სპეციალისტთან.“ (11).

საექიმო კაბინეტები ჯიპისის სააფთიაქო ქსელშიც გაიხსნა. 2010 წელს, ანუ რეცეპტების ინსტიტუტის ამოქმედებამდე რამდენიმე წლით ადრე ჯიპისის სააფთიაქო ქსელში ფუნქციონირებს პირველადი ჯანდაცვის კაბინეტები ანუ ექსპრეს კლინიკები. ჯიპისის სააფთიაქო ქსელს  აქვს პროექტი ,,ექსპრეს კლინიკა“, რომლის სლოგანია: გაიმარტივე ჯანმრთელობაზე ზრუნვა! კლინიკის ვებ-გვერდზე განთავსებულია შემდეგი შინაარსის ინფორმაცია: ექსპრეს კლინიკა ხსნის სამედიცინო მომსახურებასთან დაკავშირებულ სხვადასხვა ბარიერს, ზოგავს პაციენტის დროს, თანხას, ენერგიას; სამედიცინო მომსახურების სახეებია: ოჯახის ექიმის კონსულტაცია, ელექტროკარდიოგრაფია, ექოსკოპიური გამოკვლევები, ლაბორატორიული კვლევები, მანიპულაციები ადგილზე, ყველა სახის ვაქცინაცია, პაციენტის გადამისამართება საჭიროების შემთხვევაში. ჯიპისის სააფთიაქო ქსელს აქვს 6 ექსპრეს კლინიკა: 3 – თბილისში, 1 – გორში, 1  – ხაშურში, 1 – ფოთში.

ჯანდაცვის ექსპერტთა მტკიცებით, ,,სააფთიაქო ექიმების“ მთავარი ფუნქცია არა დიაგნოსტირება და დანიშნულების მიცემაა, არამედ კონკრეტული აფთიაქის მიერ რეალიზებულ წამლებზე რეცეპტის გამოწერა (20).

როგორც ავღნიშნეთ, II ჯგუფის ფარმაცევტული პროდუქტების ნუსხა ანატომიურ-თერაპიულ-ქიმიური (ATC) კოდების მიხედვით  განისაზღვრა. საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს სამედიცინო რეგულირების სააგენტოს ფარმაცევტული საქმიანობის დეპარტამენტის რეგისტრაციის სამმართველოს უფროსი – ნაილი შენგელიძე აღნიშნავს, რომ “ფარმაცევტული პროდუქტები კლასიფიცირდება სხვადასხვა საფუძვლებით სხვადასხვა ქვეყანაში. ძირითადი პრინციპი არის სარგებელი/რისკის გათვალისწინება.  რეცეპტის სისტემა მოქმედებს მთელ მსოფლიოში. ამას ადასტურებს ძალიან ბევრი საზღვარგარეთ წარმოებული მედიკამენტის ინსტრუქცია, სადაც მწარმოებელი თვითონ მიუთითებს ეს პრეპარატი ურეცეპტოდ გაიცეს თუ რეცეპტით” (15).

საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, ფარმაცევტული პროდუქტი რეკლამისა და საცალო რეალიზაციის მიზნით იყოფა სამ ჯგუფად (20): პირველ ჯგუფს განეკუთვნება სპეციალურ კონტროლს დაქვემდებარებული ფარმაცევტული პროდუქტი; მეორე ჯგუფს განეკუთვნება ისეთი ფარმაცევტული პროდუქტი, რომლის არასათანადო გამოყენებამ შეიძლება მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენოს ადამიანის ჯანმრთელობასა და სიცოცხლეს ან/და რომლის მიღებაც არ არის შესაძლებელი მხოლოდ ინსტრუქციის შესაბამისად, ექიმის დანიშნულების გარეშე; ხოლო მესამე ჯგუფს განეკუთვნება ფარმაცევტული პროდუქტი, რომლის მიღებაც ინსტრუქციის შესაბამისად შესაძლებელია ექიმის დანიშნულების გარეშე (20).

მეორე ჯგუფს მიკუთვნებული, ფორმა N3 რეცეპტით გასაცემი მედიკამენტების ნუსხის განსაზღვრა დინამიური პროცესია მთელს მსოფლიოში და დროის მიხედვით იცვლება მიდგომა ამა თუ იმ მედიკამენტის მიმართ. განვითარებულ ქვეყნებში მედიკამენტის ერთი ჯგუფიდან მეორეში გადასვლას სპეციალური წესები არეგულირებს. რეცეპტით გასაცემი პრეპარატის თავისუფალ გაყიდვაში გადასვლას კი განაპირობებს პრეპარატის, როგორც ფარმაკოლოგიური, ასევე ფინანსური (ბიუჯეტის შესაძლო დანაზოგები) და სოციალური ასპექტები. ისიც აღსანიშნავია, რომ ერთი და იგივე პრეპარატი შესაძლოა ევროპის ერთ ქვეყანაში რეცეპტით გაიცემოდეს და მეორეში თავისუფალ გაყიდვაში იყოს. როგორც წესი, რეცეპტით გასაცემი მედიკამენტის ღირებულებას მთლიანად, ან ნაწილობრივ სადაზღვევო ფონდები ანაზღაურებენ, მაშინ როცა თავისუფალ გაყიდვაში მყოფი მედიკამენტის საფასურის გადახდა უმეტეს შემთხვევაში თავად მყიდველს უწევს (20).

საქართველოში II ჯგუფს მიკუთვნებული, რეცეპტით გასაცემი ფარმაცევტული პროდუქტის ნუსხის შედგენისას გათვალისწინებული იქნა შემდეგი კრიტერიუმები (4):

ა) ფარმაცევტული პროდუქტი რეკომენდებულია მძიმე დაავადების სამკურნალოდ ან პროფილაქტიკისათვის, რომლის დიაგნოსტირება და მედიკამენტური მკურნალობა საჭიროებს  პრაქტიკოსი ექიმის  ინდივიდუალურ მითითებებსა და  ზედამხედველობას, დამხმარე თერაპიის ჩატარებას ან რუტინულ ლაბორატორიულ მონიტორინგს;

ბ) პრეპარატის თერაპიულ და ტოქსიკურ დოზებს შორის   ზღვარი ვიწროა,  განსაკუთრებით ხანდაზმულებში,  ბავშვებსა და ფეხმძიმე ან მეძუძურ დედებში;

გ) ნორმალურ თერაპიულ დოზებში  პრეპარატს  ახასიათებს პოტენციური ან ცნობილი მძიმე გვერდითი მოვლენები;

დ) ექსპერიმენტული მონაცემების თანახმად, მედიკამენტი ავლენს ტოქსიკურობას ცხოველებში, ხოლო ადამიანებში გამოყენების ხანმოკლე კლინიკური პრაქტიკის გამო შეუძლებელია განისაზღვროს ტოქსიკური ეფექტი ან მისი სიხშირე გრძელვადიან პერსპექტივაში;

ე) არასწორად შერჩეული პრეპარატის   გამოყენებამ შესაძლოა შენიღბოს სხვა დაავადება;

ვ) მედიკამენტის არასწორად შერჩევა ხელს უწყობს მიკროორგანიზმების რეზისტენტული შტამების განვითარებას;

ზ) ფარმაცევტულ პროდუქტს გააჩნია ბოროტად გამოყენების/ მიჩვევის პოტენციალი, რომელიც სავარაუდოდ ხელს შეუწყობს არამიზნობრივ, ზიანისმომტან არასამედიცინო გამოყენებას;

თ) არასწორი გამოყენების შემთხვევაში სამკურნალო საშუალებას  გააჩნია მაღალი რისკი მოსალოდნელ სარგებელთან შედარებით;

ი) პრეპარატის თერაპიული ეფექტურობა დაფუძნებულია ახლადაღმოჩენილ ფარმაკოლოგიურ კონცეფციაზე, რომლის შედეგები დადგენილი არ არის.

III ჯგუფს მიკუთვნებული, ურეცეპტოდ  გასაცემი  ფარმაცევტული პროდუქტის ნუსხის შედგენისას გათვალისწინებული იქნა შემდეგი კრიტერიუმები (4):

ა) პრეპარატის თერაპიული სიგანე (ინტერვალი პრეპარატის თერაპიულ და ტოქსიკურ დოზას შორის);

ბ) დადგენილი თერაპიული დოზების საზღვრებში პრეპარატის პოტენციურად ნაკლებად მძიმე, ცნობილი გვერდითი მოვლენები;

გ) შესაძლებელია თუ არა დაავადების მართვა გაუმჯობესდეს მედიკამენტების ხელმისაწვდომობის  გაზრდით (ურეცეპტოდ გასაცემ მედიკამენტთა ჯგუფში გადაყვანის გზით);

დ) მედიკამენტის ექიმის დანიშნულების გარეშე გამოყენებისას ნაკლებად სავარაუდო სერიოზული გვერდითი მოვლენების ან გართულებების განვითარების ნაკლები შესაძლებლობა;

ე) მედიკამენტის ჭარბი დოზირებისას სიცოცხლისათვის საშიში რეაქციების განვითარების ნაკლები შესაძლებლობა;

ვ) პრეპარატის გამოყენების ჩვენება შედარებით ნაკლებად მძიმე დაავადების ან მდგომარეობის პრევენციისა და მკურნალობისთვის;

ზ) საერთაშორისო გამოცდილება (ევროკავშირში შემავალი ქვეყნები, აშშ, კანადა, ავსტრალია, ახალი ზელანდია, იაპონია, სამხრეთ კორეა);

თ) გვერდითი ეფექტების საერთაშორისო მონიტორინგის ცენტრის ინფორმაციები პრეპარატების მიერ გამოვლენილი სხვადასხვა სიმძიმის გვერდითი მოვლენების სიხშირის შესახებ;

ი) ამავე ქვეყნების გამოცდილება OTC ნუსხაში შემავალი  პრეპარატების შესახებ;

კ) პრეპარატების ფარმაცევტული ფორმულაციები (პერორული, გარეგანი, ტოპიკური);

ლ) პრეპარატის სხვადასხვა პრეპარატებთან ურთიერთქმედების ნაკლები შესაძლებლობა (ფარმაკოდინამიკური ან ფარმაკოკინეტიკური);

მ) პრეპარატის დადგენილი ჩვენებით გამოყენებისას სხვა დაავადების ან მდგომარეობის შენიღბვის შესაძლებლობა;

ნ) პრეპარატის დადგენილი ჩვენებით გამოყენებისას პრაქტიკოსი ექიმის ინდივიდუალური მითითებების, მონიტორინგის ან რუტინული ლაბორატორიული კონტროლის ნაკლები საჭიროება;

ო) პრეპარატისადმი შეჩვევისა და წამლისადმი დამოკიდებულების განვითარების არ არსებობა ან ნაკლები შესაძლებლობა;

პ) პრეპარატის მკაცრი ინდივიდუალური დოზირების ნაკლები საჭიროება;

რ) პრეპარატის მიერ სხვა დაავადების მწვავე სიმპტომების პროვოცირება;

ს) პრეპარატის არარაციონალურ გამოყენებასთან დაკავშირებული მისადმი რეზისტენტობის განვითარების ნაკლები შესაძლებლობა ან არ არსებობა;

ტ) ექიმთა ინფორმირებულობის  სარგებელი/პოტენციური რისკის შესახებ და პრეპარატის გამოყენების საერთაშორისო და ადგილობრივი გამოცდილება;

უ) პრეპარატის ცირკულაციის ხანგრძლივობა წამალთა საერთაშორისო და ადგილობრივ ბაზარზე;

ფ) საერთაშორისო და ადგილობრივი ინფორმაცია პრეპარატის გამოყენებასთან დაკავშირებული ლეტალური შემთხვევების შესახებ.

ზემოთმოყვანილი კრიტერიუმების გათვალისწინებით, II ჯგუფს მიკუთვნებული, რეცეპტით  გასაცემი  ფარმაცევტული პროდუქტის ნუსხაში 2014 წლის 1 სექტემბრის მდგომარეობით გაერთიანდა 1121 დასახელების გენერიკული სამკურნალო საშუალება/ან მათი კომბინაცია 5689 სხვადასხვა სავაჭრო დასახელებითა და განსხვავებული წამლის ფორმებით, ხოლო III ჯგუფს მიკუთვნებული, ურეცეპტოდ  გასაცემი  ფარმაცევტული პროდუქტის ნუსხაში გაერთიანდა 1037 დასახელების გენერიკული სამკურნალო საშუალება/ან მათი კომბინაცია 2796 სხვადასხვა სავაჭრო დასახელებითა და განსხვავებული წამლის ფორმებით (4).

2014 წლის 15 სექტემბერს გამოქვეყნდა ფარმაცევტული პროდუქტების ახალი ჩამონათვალი, რომელიც მოიცავდა მეორედან მესამე ჯგუფში გადასულ 781 სხვადასხვა სავაჭრო დასახელების მედიკამენტს. ახალი ჩამონათვალი აერთიანებს შემდეგ ჯგუფებს: ადგილობრივი დერმატოლოგიური გამოყენების ანთებისსაწინააღმდეგო ანტიბაქტერიული საშუალებები, ანტივირუსული საშუალებები, ოფთალმოლოგიური დაავადებების სამკურნალო საშუალებები, ყურის წვეთები; იმუნომოდულატორები; ანტიმიკოზური საშუალებები; ვიტამინები (საინექციო წამლის ფორმები.); მეტაბოლურ პროცესებზე მოქმედი საშუალებები; არასტეროიდული ანთებისსაწინააღმდეგო საშუალებები (საინექციო წამლის ფორმები); აზმოვიზური საშუალებები (საინექციო წამლის ფორმები), ერექციის დისფუნქციის სამკურნალო საშუალებები; ჰეპატოპროტექტორული საშუალებები; ანტიჰელმინთური და ანტიპროტოზოული საშუალებები; ბიოგენური სტიმულატორები; ანთების საწინააღმდეგო ანტიბაქტერიული საშუალებები; რეჰიდრატაციისა და დეზინტოქსიკაციური საშუალებები -ელექტროლიტური ხსნარები.

საქართველოს ჯანდაცვის მინისტრის განმარტებით, მედიკამენტების ამა თუ იმ ჯგუფისთვის მიკუთვნება არა სტატიური, არამედ დინამიური პროცესია და ხორციელდება გვერდითი მოვლენების შესწავლასთან ერთად, რომელიც მთელ მსოფლიოში მუდმივად მიმდინარეობს.

მსოფლიოს უმეტეს ქვეყანაში მედიკამენტებზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობა რეგულირდება ამა თუ იმ მედიკამენტის სარგებელი/რისკის გათვალისწინებით. გაერთიანებულ სამეფოში მედიკამენტები დაჯგუფებულია 3 ძირითად კატეგორიად: POM (prescription only medicines) – მხოლოდ რეცეპტით გასაცემი მედიკამენტები, P (pharmacy supervised sale) – წამლის რეალიზაცია რეცეპტის გარეშე, მაგრამ მხოლოდ ფარმაცევტის მეთვალყურეობით არის დაშვებული  და GSL (general sales list) – მედიკამენტები თავისუფალ საცალო გაყიდვაში, საფირმო მაღაზიებში. რეცეპტის გამოწერის უფლება აქვს საექიმო საქმიანობის სუბიექტს, ექთანსა და ფარმაცევტს. P მედიკამენტების გაყიდვის უფლება აქვს ფარმაცევტს, რომლის საქმიანობა ნებადართულია დიდი ბრიტანეთის სამეფო ფარმაცევტული საზოგადოების მიერ (23).

საფრანგეთში, ისევე როგორც გაერთიანებულ სამეფოში, P კატეგორიის მედიკამენტების რეალიზაცია მხოლოდ ფარმაცევტის მეთვალყურეობით არის შესაძლებელი, ხოლო GSL კატეგორიის მედიკამენტები – თავისუფლად, მათ შორის აფთიაქებში იყიდება.

იტალიაში P კატეგორიის მედიკამენტების ექვივალენტურია SOP (senza obligo di precizole) და PDB (prodotto di banco), მაგრამ ორივე კატეგორიის მედიკამენტები აფთიაქში უნდა იყიდებოდეს. განსხვავება მდგომარეობს შემდეგში: PDB ჯგუფის მედიკამენტის არჩევა მომხმარებელს თვითონ შეუძლია და ამ წამლის რეკლამა ფართო მასებისთვის დასაშვებია (23).

ნიდერლანდებსა და აშშ-ში ფუნქციონირებს მედიკამენტების 2 კატეგორია: POM და OTC. დანიაში ფარმაცევტები ფოკუსირებულნი არიან უპირატესად POM მედიკამენტების რეალიზაციაზე, მინიმალური როლი აკისრიათ OTC მედიკამენტების რეალიზაციაზე (23).

განვიხილოთ ევროპული კრიტერიუმები, რომლის მიხედვით მედიკამენტებს აერთიანებენ  POM კატეგორიაში: ექიმის მეთვალყურეობის გარეშე მედიკამენტის  მიღება საშიშია ჯანმრთელობისთვის (მაგ. გვერდითი მოვლენების გამო); მედიკამენტს გააჩნია ბოროტად გამოყენების/მიჩვევის პოტენციალი, რომელიც შეიძლება იყოს ზიანის მომტანი ჯანმრთელობისთვის;  წამლის მოქმედების მექანიზმი ან მისი გვერდითი ეფექტები მონიტორინგს ან დამატებით შესწავლას საჭიროებს; მედიკამენტები, რომლებიც განკუთვნილია პარენტერალური გამოყენებისთვის (23).

2014 წლის 15 სექტემბერს სამინისტროს ვებ-გვერდზე გამოქვეყნებული ფარმაცევტული პროდუქტების ახალი ჩამონათვალი პრინციპულად განსხვავდება ევროპული მიდგომისაგან, კერძოდ, ნებისმიერი საინექციო წამლის ფორმის შესაძენად, ევროპული კრიტერიუმების მიხედვით, აუცილებელია ექიმის რეცეპტი. რეცეპტით გასაცემთა სიიდან მედიკამენტების გარკვეული ნაწილის ურეცეპტოდ გასაცემთა ნუსხაში გადატანის ინიციატივით ჯანდაცვის მინისტრს ფარმაცევტული კომპანიების წარმომადგენლებმა 9 სექტემბერს მიმართეს (19). ფარმაცევტული პროდუქტების მეორედან მესამე ჯგუფში გადავიდა ზოგიერთი საინექციო საშუალება (მაგ. ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული საშუალებები, ვიტამინების საინექციო ფორმები და ა.შ.).

ჯანდაცვის სამინისტროს ვებ-გვერდზე  განთავსდა ინფორმაცია ,,გადაუდებელი დახმარების ჩანთის“ შესახებ. ეს ,,ჩანთა“ მოიცავს მედიკამენტების ნუსხას, რომლებიც დაექვემდებარა მედიკამენტების ურეცეპტო გაცემას აფთიაქებში პირველადი გადაუდებელი დახმარების საჭიროების დროს (27). ამ ნუსხაში გაერთიანდა შემდეგი მედიკამენტები: სპაზმოლიზური საშუალებები – ატროპინი; ანტიარითმიული საშუალებები – ამიოდარონი (კორდარონი, ამიოკორდინი, ამიოდარონი, როტარითმილი); ანტიანგინალური (სტენოკარდიული შეტევის კუპირების) საშუალებები – ნიტროგლიცერინი; შარდმდენი საშუალებები – ფუროსემიდი (ფუროსემიდი, ლაზიქსი); ანტიჰიპერტენზიული საშუალებები – აგფ ინჰიბიტორი: კაპტოპრილი (კაპტოპრილი, ბლოკორდილი), ბეტა-1 სელექტიური ადრენობლოკატორი – მეტოპროლოლი (ეგილოკი, ლოპრესორი, კარდოლაქსი, რეველოლი, კორვიტოლი), კალციუმის არხების ბლოკატორი – ნიფედიპინი (ნიფედიპინი, კორინფარი, ოსმო-ადალატი); ანაფილაქსიური შოკის საწინააღმდეგო საშუალებები: ადრენომიმეტური საშუალება – ეპინეფრინი, გლუკოკორტიკოსტეროიდი – დექსამეტაზონი; ანაფილაქსიური შოკის, ალერგიული რეაქციების სამკურნალო და ბრონქული ასთმის შეტევის კუპირების საშუალებები: პრედნიზოლონი; ანტიალერგიული (ანტიჰისტამინური) საშუალებები: დიფენჰიდრამინი (დიმედროლი); ბრონქული ასთმის შეტევის კუპირების საშუალებები: სალბუტამოლი (სალბუტამოლი, ვენტოლინი, ალბუტეროლი); ანტიდიაბეტური საშუალებები: გლიბენკლამიდი (მანინილი), მეტფორმინი (სიოფორი, გლუკოფაჟი, სიორალი, ინსუფორი), ინსულინი (ჰუმულინი, ნოვომიქსი…); ჰიპოგლიკემიის საწინააღმდეგო საშუალებები: გლუკოზა.

ფარმაცევტული დაწესებულება უფლებამოსილია გადაუდებელი მდგომარეობის დროს მედიკამენტი ერთჯერადი დოზის სახით, ურეცეპტოდ გასცეს. იმ შემთხვევაში თუ შეუძლებელია ორიგინალური შეფუთვის დაშლა, ფარმაცევტული პროდუქტი გაიცემა ერთი სტანდარტული შეფუთვის რაოდენობით (21).

1990 წელს მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ (WHO) გამოაქვეყნა  სამედიცინო პრეპარატების ანატომიურ-ქიმიურ-თერაპიული კლასიფიკაცია და ზღვრული დღიური დოზების სისტემა (The Anatomical Therapeutic Chemical Classification system with Defined Daily Doses – ATC/DDD) და მოუწოდა ყველა ქვეყნის შესაბამის უწყებას, რომ იხელმძღვანელონ ამ სისტემით. ATC/DDD სისტემის მიზანია სამედიცინო პრეპარატების მაქსიმალურად რაციონალური გამოყენება მინიმალური გვერდითი, არასასურველი მოვლენებით. ATC კლასიფიკაციას საფუძვლად დაედო პრეპარატის შემადგენლობა,  წარმოების ტექნოლოგია და “სამიზნე” ორგანოსა თუ სისტემაზე მოქმედების მექანიზმი. ამ კლასიფიკაციის მიხედვით ყველა პრეპარატს მინიჭებული აქვს ე.წ. ATC ინდექსი, რომელიც 5 დონეს მოიცავს. პირველი დონე/ჯგუფი შეესაბამება ანატომიურ სისტემას, მეორე დონე/ქვეჯგუფი – თერაპიული მოქმედების მექანიზმს, მესამე დონე/ქვეჯგუფი  – ფარმაცევტულ ჯგუფს, მეოთხე დონე/ქვეჯგუფი – ქიმიურ ჯგუფს, მეხუთე დონე/ქვეჯგუფი – აქტიური ნივთიერების საერთაშორისო არაპატენტირებულ სახელს (INN – International Nonproprietary Name), და არასდროს კომერციულ, პატენტირებულ დასახელებას/“ბრენდს” (9).

საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს ვებგვერდზე გამოქვეყნებულ პრეპარატების სიაში შემდეგი პარამეტრებია მოცემული: პრეპარატის სარეგისტრაციო ნომერი, სავაჭრო დასახელება, საერთაშორისო არაპატენტირებული დასახელება, პრეპარატის ფორმა, დოზა, კონცენტრაცია, შეფუთვაში რაოდენობა, მწარმოებელი ფირმა, მწარმოებელი ქვეყანა, ფარმაკო-თერაპიული ჯგუფი (9). უცხოეთში წარმოებულ და საქართველოში სარეგისტრაციოდ წარდგენილ ყველა პრეპარატს აქვს ე.წ. ფარმაცევტული პროდუქტის სერთიფიკატი (CPP – Certificate of Pharmaceutical Product), რომელსაც გასცემს მწარმოებელი ქვეყნის შესაბამისი უწყება და სადაც აღწერილია როგორც პრეპარატის წარმოების პროცესი, ასევე პრეპარატის ATC ინდექსი და გაყიდვის ფორმა – რეცეპტით თუ ურეცეპტოდ (9). ჯანდაცვის ექსპერტის, გიორგი კავკასიძის მტკიცებით, სწორედ სამკურნალო პრეპარატების ანატომიურ-ქიმიურ-თერაპიული კლასიფიკაციის საფუძველზე უნდა მომხდარიყო ,,სარეცეპტო ნუსხის“ შედგენა და ეს კლასიფიკაცია უნდა ჩანდეს ჩამონათვალში (9).

ჯანდაცვის სამინისტროს ვებ-გვერდზე მითითებულია, რომ მეორე ჯგუფს მიკუთვნებული ფარმაცევტული პროდუქტების ნუსხა ანატომიურ-თერაპიულ-ქიმიური (ATC) კოდების მიხედვით  განისაზღვრა (1).

სხვადასხვა ქვეყანაში, მათ შორის ევროკავშირის ქვეყნებში არსებობს განსხვავებული დამოკიდებულება რეცეპტით გასაცემ და ურეცეპტოდ გასაცემ მედიკამენტებთან მიმართებაში. მაგალითისთვის განვიხილოთ პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების ATC ინდექსი და აფთიაქიდან გაცემის რეჟიმი საქართველოსა და სხვადასხვა ქვეყანაში.

კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულოვანი დაავადების სამკურნალო ფორმები: ომეპრაზოლი, ლანსოპრაზოლი, პანტოპრაზოლი, ეზომეპრაზოლი საქართველოში ურეცეპტოდ გაიცემა, ხოლო რაბეპრაზოლი – რეცეპტით.

ცხრილი 1: პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების აფთიაქიდან გაცემის რეჟიმი სხვადასხვა ქვეყანაში

# ქვეყანა ომეპრაზოლი ლანსოპრაზოლი პანტოპრაზოლი რაბეპრაზოლი ესომეპრაზოლი
2 ავსტრია OTC Rx OTC Rx OTC
4 აშშ OTC OTC Rx OTC
6 ბელგია OTC Rx OTC Rx OTC
8 გაერთიანებულისამეფო OTC Rx OTC OTC OTC
9 გერმანია OTC Rx OTC Rx OTC
10 დანია Rx Rx OTC Rx OTC
11 ესპანეთი OTC Rx OTC Rx OTC
12 ესტონეთი OTC Rx OTC Rx OTC
14 იაპონია Rx OTC N.R Rx
16 იტალია OTC Rx OTC Rx OTC
17 კანადა OTC Rx Rx Rx
18 ლიტვა OTC Rx OTC Rx OTC
19 მექსიკა OTC Rx OTC N.R
20 ნიდერლანდები OTC Rx OTC Rx OTC
21 ნორვეგია Rx Rx OTC N.R OTC
22 პოლონეთი OTC Rx OTC N.R OTC
24 საბერძნეთი Rx Rx OTC N.R OTC
26 საფრანგეთი OTC Rx OTC Rx OTC
27 საქართველო OTC OTC OTC Rx OTC
28 სინგაპური Rx N.R Rx
33 ფინეთი OTC OTC OTC Rx OTC
34 შვედეთი OTC OTC OTC Rx OTC
35 შვეიცარია OTC Rx OTC Rx
36 ჩეხეთი OTC Rx OTC Rx OTC
38 ჩინეთი OTC Rx Rx Rx

 შენიშვნა: Rx – გაიცემა რეცეპტით; OTC – გაიცემა ურეცეპტოდ; N.R – არ არის რეგისტრირებული; ცარიელი გრაფა – მონაცემები არ მოიპოვება;

განვიხილოთ მოცემული 38 ქვეყნის (საქართველოს გარდა) მაგალითზე რეცეპტით გასაცემი პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების პროცენტული წილი (იხ. ცხრილი#2 )

ცხრილი 2: რეცეპტით გასაცემი პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების % წილი

აქტიური ნივთიერების დასახელება ომეპრაზოლი ლანსოპრაზოლი პანტოპრაზოლი რაბეპრაზოლი ესომეპრაზოლი
რამდენ ქვეყანაშია რეგისტირებული 38 37 37 26 27
რამდენ ქვეყანაშია რარისრეგისტირებული 0 1 1 5 0
რამდენი ქვეყნის მონაცემი არარსებობს 0 0 0 7 11
რამდენ ქვეყანაში აქვს Rx სტატუსი 10 29 9 24 1
რამდენ ქვეყანაში აქვს OTC სტატუსი 28 8 28 2 26
Rx სტატუსი % წილი 26 78 24 92 4

ამ მონაცემებზე დაყრდნობით, ესომეპრაზოლის, პანტოპრაზოლისა და ომეპრაზოლის ტაბლეტები ურეცეპტოდ უნდა იყიდებოდეს, ლანსოპრაზოლთან მიმართებაში სასურველია ქვეყნების ჩამონათვალი გაფართოვდეს მეტი დამაჯერებლობისთვის; რაბეპრაზოლი მსოფლიოს 26 ქვეყნიდან 24-ში რეცეპტით გაიცემა ისევე, როგორც საქართველოში.

FDA (Food and Drug Administration) პერიოდულად ახორციელებს სამკურნალწამლო საშუალებების რეკლასიფიკაციას, კერძოდ რეცეპტით გასაცემმა პრეპარატებმა გარკვეული დროის შემდეგ შესაძლებელია მიიღონ  OTC-სტატუსი (Over-the-counter). FDA-ს ექსპერტების დასკვნის საფუძველზე, ექიმის დანიშნულების გარეშე ზოგიერთი მედიკამენტის გამოყენებისას ნაკლებად სავარაუდო გვერდითი მოვლენები შეიძლება განვითარდეს, რის გამოც ეს  წამალი  პაციენტისთვის უსაფრთხო და ეფექტური ხდება. FDA-მ OTC-სტატუსი მიანიჭა ისეთ პრეპარატებს, როგორიცაა მოტრინი (იბუპროფენი), ორუდისი და აქტრონი (კეტოპროფენი), ალევე (ნაპროქსენი) – ტკივილის კუპირებისთვის და სიცხის დასაწევად.  ასევე პეპსიდი (ფამოტიდინი), ტაგამეტი (ციმეტიდინი), ზანტაკი (რანიტიდინი), აქსიდი (ნიზატიდინი), პრილოსეკი (ომეპრაზოლი), კლარიტინი (ლორატადინი) და ა.შ. ამ რეკლასიფიკაციას ლიტერატურაში მოიხსენიებენ, როგორც „Rx to OTC switch”. Rx to OTC switch გააჩნია დიდი გავლენა ჯანდაცვის ეკომონიკაზე. CPHA-ის (Consumer Healthcare Products Association) მონაცემების მიხედვით, ურეცეპტოდ გასაცემ მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა განაპირობებს ყოველწლიურად 20 მილიარდი აშშ დოლარის ეკონომიას ექიმთან ვიზიტების, სამსახურში გაცდენილი დროის, სადაზღვევო ანაზღაურებების და მგზავრობის თანხებისდაზოგვის ხარჯზე (33).

ევროპისა და ამერიკის ქვეყნებში რეცეპტით გასაცემ და ურეცეპტოდ გასაცემ წამლებს შორის მთავარი განსხვავება მდგომარეობს დაფინანსებაში. ურეცეპტო წამლების დიდ უმრავლესობას პაციენტები საკუთარი სახსრებით ყიდულობენ, რეცეპტით გასაცემ წამლებს კი სრულად ან ნაწილობრივ (თანადაფინანსების სახით) სახელმწიფო პროგრამები ან სადაზღვევო კომპანიები აფინანსებენ. იმის გათვალისწინებით, რომ სამკურნალწამლო საშუალებებზე ფასი წლიდან წლამდე, სახელმწიფო ცდილობს მედიკამენტებზე ხარჯების შესამცირებლად მათი გარკვეული ნაწილი შეიტანოს ურეცეპტო სიაში (8). სახელმწიფოს ასეტ ქმედებებს მხარს უჭერს ფარმაცევტული სფეროს წარმომადგენლობაც. რაც უფრო ფართო იქნება ურეცეპტო მედიკამენტების ნუსხა, მით უფრო კარგად განუვითარდებათ ფარმაცევტებს პაციენტების სიმპტომების გამოკითხვის, დიაგნოზის შესაბამისი მედიკამენტის შეთავაზების უნარ-ჩვევები (23).

1987 წელს გაერთიანებულ სამეფოში ლოპერამიდი და ტოპიკური ჰიდროკორტიზონი გადაიტანეს ურეცეპტო წამლების სიაში. ამ ცვლილებით ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემამ წელიწადში დაზოგა 6,2 მილიონი ფუნტი (4,2 მილიონი ფუნტი ლოპერამიდზე და 2 მილიონი ფუნტი -ჰიდროკორტიზონზე) (2).

1995-1996 წლებში შვედეთში 16 სხვადასხვა დასახელების პროდუქტის ურეცეპტოდ გასაცემ მედიკამენტთა სიაში გადატანით სახელმწიფოს წამლის ბიუჯეტმა წელიწადში დაზოგა 400 მილიონი აშშ დოლარი (32).

ე.წ. „Rx to OTC switch”-ის ეკონომიური სარგებელის ერთ-ერთი მაგალითია გულძმარვის მართვა OTC მედიკამენტებით: პაციენტი ყოველწლიურად ზოგავს საშუალოდ 174 აშშ დოლარს  ექიმთან განუხორციელებელი ვიზიტების ხარჯზე. აშშ-ს ჯანდაცვის სისტემამ წლიურად დაზოგა 757 მილიონი აშშ დოლარი, რის გამოც უკვე 15 წელია გულძმარვის სამკურნალო ანტაციდური საშუალებები, H2-ბლოკერები და პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორები ურეცეპტოდ გაიცემა (36).

კანადის ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს ვებ-გვერდზე „Health Canada” განთავსებულია მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი რეცეპტით გასაცემი მედიკამენტების ჩამონათვალი, მაგ: ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული საშუალებები: დიკლოფენაკი, კეტოროლაკი, კეტოპროფენი; თავბრუსხვევის საწინააღმდეგო საშუალებები: ბეტაჰისტინი და ა.შ; სპაზმოლიზური საშუალებები: ჰიოსცინის ბუთილბრომიდის საინექციო ფორმა; ანტიპროტოზოული საშუალებები: ორნიდაზოლი, ტინიდაზოლი და სხვ. (26) ზემოთჩამოთვლილი აქტიური ნივთიერებები და მათი საინექციო ფორმები საქართველოს მომქმედი კანონმდებლობით OTC სტატუსით სარგებლობს.

როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ, საქართველოში II ჯგუფს მიკუთვნებული, რეცეპტით გასაცემი ფარმაცევტული პროდუქტის ნუსხის შედგენისას გათვალისწინებული ერთ-ერთი კრიტერიუმია შემდეგი: მედიკამენტის არასწორად შერჩევა ხელს უწყობს მიკროორგანიზმების რეზისტენტული შტამების განვითარებას (4). ყველა ანტიბიოტიკს მიენიჭა ფორმა N3 რეცეპტით გაცემის სტატუსი (გამონაკლისია ანტიბიოტიკის შემცველი თვალისა და ყურის წვეთები, თვალის მალამოები, დერმატოლოგიაში გამოსაყენებელი ანტიბიოტიკები).

2014 წელს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ წარმოადგინა 44 ქვეყანაში ჩატარებული კვლევის ანგარიში, რომლის თანახმად ევროპის უმრავლეს ქვეყანაში ანტიბიოტიკების მიმართ ფიზიკური ხელმისაწვდომობა რეგულირებულია (35). ქვეყნების ნაწილში რეცეპტის გარეშე ანტიბიოტიკების შეძენა შესაძლებელია მხოლოდ განსაკუთრებულ სიტუაციებში, მაგრამ სხვა ქვეყნებში არსებული წესების მიხედვით რეცეპტის გარეშე შესაძლებელია საკმაოდ ბევრი დასახელების ანტიბაქტერიული პრეპარატების  შეძენა (35). კვლევაში მონაწილე ქვეყნების სააფთიაქო ასოციაციებს და პროვიზორებს დაურიგდათ სპეციალური კითხვარები, რომლის ერთ-ერთ კითხვას წარმოადგენდა შემდეგი: კანონით დაშვებულია თუ არა რესპოდენტ ქვეყნებში ურეცეპტოდ ანტიბიოტიკების შეძენა. შედეგებმა აჩვენა, რომ რესპოდენტი ქვეყნების 43 %-ში (44 -დან 19-ში) არსებული კანონმდებლობით ანტიბოტიკების შეძენა არ არის აკრძალული რეცეპტის გარეშე (იხ. სურ. N1) (35).

სურათი 1. ქვეყნები, სადაც დაშვებულია ანტიბიოტიკების გაყიდვა რეცეპტის გარეშე

Picture8

ამავდროულად რესპოდენტების 12%-მა (44-დან 5-მა) აღნიშნა, რომ ანტიბიოტიკების შეძენა შესაძლებელია ინტერნეტით ყოველგვარი რეცეპტის გარეშე. კვლევაში არ მიიღო  მონაწილეობა შემდეგმა ქვეყნებმა: ანდორა, ავსტრია,  კვიპროსი, საბერძნეთი, ისრაელი, ლუქსემბურგი, მონაკო, პოლონეთი, სან-მარინო და შვეიცარია.

რესპოდენტი ქვეყნების 27 %-ში (44-დან 12-ში) შესაძლებელია ანტიბიოტიკების შეძენა აფთიაქის გარეშე, მაგ., შავ ბაზარზე და ვეტერინარულ კლინიკებსა და/ან ვეტერინარულ აფთიაქებში (35).

ბრიტანეთის რამდენიმე ქალაქის აფთიაქში ზოგიერთი დაავადების ოპერატიული დიაგნოსტიკისთვის  დაინერგა პორტატული ტესტ-სისტემები, რომლის მეშვეობითდგინდება მაგ.ბაქტერიული ტონზილიტი და ადგილზევე გაიცემა ანტიბიოტიკი (35). ასეთი შემთხვევებიზრდის პროვიზორის როლს დაავადებათა მკურნალობის პროცესში. მსგავსი ფარმაცევტული სერვისი დანერგილია აშშ-შიც.

ზოგიერთ ქვეყანაში პროვიზორების ფუნქციაა თვალყური ადევნონ პაციენტების მკურნალობის კურსს. აღნიშნულ ფუნქციას დიდ ბრიტანეთში ასრულებს კამპანია „ჰკითხე აფთიაქარს, სწრაფად როგორ განვიკურნო“ და „New Medicines Service”,  ნორვეგიაში – „Medisinstart”,ბელგიაში – „ასთმის სამსახური“,საფრანგეთში „პაციენტების თერაპიული შესწავლა“, ესპანეთში – „Adhierete” (35).

 ევროპის თითქმის ყველა ქვეყანაში აზითრომიცი რეცეპტით გაიცემა. პირველი per os მისაღები ანტიბიოტიკი არის აზითრომიცინი, რომელსაც გაერთიანებულ სამეფოში მიაკუთვნეს OTC სტატუსი, მაგრამ ურეცეპტოდ აზითრომიცი გაიცემა მკურნალობის მიზნით მხოლოდ იმ პირებზე, რომლებთაც დაუდასტურდათ გენიტალური ორგანოების ქლამიდიოზი (Chlamydia tracomatis), პროფილაქტიკის მიზნით – დაინფიცირებული პირის სექსუალურ პარტნიორებზე; მათი ასაკი უნდა აღემატებოდეს  16 წელს (28). გაერთიანებულ სამეფოში სქესობრივად გადამდებ დაავადებებს შორის ქლამიდიოზი არის ყველაზე გავრცელებული. დაავადებას ახასიათებს სერიოზული გართულებები უნაყოფობისა და ექტოპიური გართულებების სახით. აფთიაქში მარტივი შარდის ტესტით ადგენენ ქლამიდიოზს და პაციენტი ურეცეპტოდ ყიდულობს აზითრომიცინს .

ნიდერლანდებში ანტიბიოტიკების რეცეპტით გამოწერა კანონმდებლობით რეგულირდება. ნორმატიული ბაზაარეგულირებს ანტიბიოტიკების რეცეპტით გამოწერას. პროვიზორები ბონუსური შეთანხმების საფუძველზე ვალდებულნი არიან მოახდინონ რეაგირება ამ წესის დარღვევის შემთხვევაში. ნიდერლანდების ფარმსტატისტიკის ფონდი აგროვებს და ამუშავებს გაცემული წამლების რაოდენობრივ მონაცემებს (35).

ფარმაცევტთა საერთაშორისო ფედერაციის (FIP) განცხადებით, ანტიმიკრობული საშუალებების რეზისტენტობა აქტუალურია განვითარებულ და განვითარებად ქვეყნებში, მაგრამ განვითარებად ქვეყნებში ანტიმიკრობულ პრეპარატებზე ხელმისაწვდომობა და გამოყენების რაციონალურობა ძალიან ცუდად კონტროლდება.  ანტიმიკრობული პრეპარატების რეზისტენტობის დაძლევის მიზნით, ამ სამკურნალწამლო საშუალებებზე უნდა გაძლიერდეს საკანონმდებლო და მარეგულირებელი კონტროლის მექანიზმები: დაუშვებელია მათი გავრცელება, გაყიდვა ან მიწოდება რეცეპტის გარეშე როგორც ადამიანების მკურნალობის მიზნით, ასევე ვეტერინარულ პრაქტიკაში. აუცილებელია მკაცრი კონტროლის დაწესება ანტიმიკრობული საშუალებების ბაზარზე, იმპორტზე, ექსპორტზე, რეცეპტების გამოწერაზე. აუცილებელია ჯანმრთელობის პროფესიული საზოგადოებებისა და ასოციაციების მჭიდრო თანამშრომლობა მარეგულირებელ ორგანოებთან, რათა სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლებში რეცეპტის გამოწერის უნარ-ჩვევები განმტკიცდეს (25).

საქართველოში 2014 წლის 15 სექტემბრის მდგომარეობით ანტიჰელმინთური საშუალებას – მებენდაზოლს მიენიჭა OTC სტატუსი. ევროპის უმრავლეს ქვეყანაში (მაგ. ავსტრია, ბულგარეთი, ჩეხეთის რესპუბლიკა, დანია, ესტონეთი, ფინეთი, საფრანგეთი, გერმანია, საბერძნეთი, შვედეთი, ესპანეთი, პოლონეთი, ლიტვა, უნგრეთი, იტალია, სლოვენია) ამ მედიკამენტს აქვს Rx სტატუსი ანუ რეცეპტით გაიცემა. ხოლო ბელგიაში, პორტუგალიაში, გაერთიანებულ სამეფოში, ნიდერლანდებში, შვეიცარიაში, ნორვეგიაში მებენდაზოლს აქვს OTC სტატუსი. ასევე აღსანიშნავია განსხვავებები OTC სტატუსთან მიმართებაში, კერძოდ, მაგ. ნორვეგიაში ურეცეპტოდ გაიცემა მებენდაზოლის 30 მლ მიქსტურა და 6 ტაბლეტი, პორტუგალიაში – 100 მგ ტაბლეტები და 20მგ/მლ სუსპენზია ერთჯერადად. ხოლო შვეიცარიაში – ურეცეპტოდ გაიცემა მებენდაზოლის ერთჯერადი დოზა არაუმეტეს 100 მგ-სა,  დღიური დოზა არაუმეტეს 200 მგ-სა და მაქსიმუმ 3 დღის დოზა.  ხორვატიაში მებენდაზოლი საერთოდ არ არის რეგისტრირებული. (28) ასეთი არაერთგვაროვანი მიდგომაა ევროპის გარდა, მსოფლიოს სხვა ქვეყნებშიც; მაგ.  კანადაში, აშშ-ში, იაპონიაში მებენდაზოლი რეცეპტით გაიცემა, ხოლო ახალ ზელანდიაში, ჩინეთში, სინგაპურში – იგი  OTC სტატუსით სარგებლობს.

ზოგიერთ ქვეყანაში (მაგ. ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი) მარტივი ჰიპერტენზიის და მე-2 ტიპის შაქრიანი დიაბეტის სამკურნალო მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა გაძნელებულია; ხოლო ბეტა-ბლოკერები, პირიქით, შეუზღუდავად გამოიყენება (34).

მედიკამენტებზე დანახარჯები მკვეთრად გაიზარდა დასავლეთის ბევრ ქვეყნებში. ეკონომიკური თანამშრომლობის და განვითარების (OECD) ქვეყნებში მედიკამენტებზე დანახარჯები შეადგენს ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის საშუალოდ 1,5  %-ს (22). აღსანიშნავია, რომ ეს მაჩვენებელი ყოველწლიურად 4,6 %-ით იზრდება, რაც აღემატება სამედიცინო დანახარჯების ან ზოგადად მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის ტემპებს. მედიკამენტებზე დანახარჯების ზრდა განპირობებულია არარაციონალური, შეუსაბამო, გადაჭარბებული და ზოგჯერ ზიანის მომტანიფარმაკოთერაპიით. აღნიშნული განაპირობებს  ჯანმრთელობის მდგომარეობის და სიცოცხლის ხარისხის გაუარესებას, რაც თავის მხრივ, ზრდის სამედიცინო დანახარჯებს. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია მკურნალობის ჩატარება გაიდლაინების შესაბამისად.

საბერძნეთსა და კვიპროსში ჩატარებული ერთ-ერთი კვლევის ფარგლებში შეისწავლეს ექიმის მიერ რეცეპტის გამოწერის უნარ-ჩვევებზე მომქმედი ფაქტორები: ფარმაცევტული პროდუქტის ფასი, გენერიკული დასახელების და ახალი მედიკამენტების გამოწერის ინტერესი, მედიკამენტის გვერდითი ეფექტები და უსაფრთხოება,  ფარმაცევტული კომპანიის წარმომადგენლების გავლენა.

კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ მედიკამენტის რეცეპტით გამოწერის მომენტში ექიმის არჩევანს უმთავრესად განსაზღვრავს კლინიკური ეფექტურობა და მედიკამენტის რეკომენდებული დღიური დოზა. მედიკამენტებზე ინფორმაციის  ყველაზე პოპულარულ წყაროდ ექიმებმა დაასახელეს სამედიცინო ჟურნალები, პუბლიკაციები,  კონფერენციები და ფარმაცევტული კომპანიების წარმომადგენლები. არჩევანის დროს გასათვალისწინებელ ფაქტორად რესპოდენტთა მხოლოდ ნახევარმა დაასახელა მედიკამენტის ფასი, რაც მნიშვნელოვნად განსხვავდება მაგ. დანიაში ჩატარებული რაოდენობრივი კვლევის შედეგებისგან, სადაც წამლის ფასი არის ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რომელიც გავლენას ახდენს ექიმის დანიშნულებაზე.   საბერძნეთისა და კვიპროსის ქვეყნების ექიმთა უმრავლესობამ აღნიშნა, რომ გენერიკული მედიკამენტების უსაფრთხოება და ეფექტურობა არ არის საუკეთესო, მაგრამ მისაღებია (22).

საქართველოში, ისევე როგორც თითქმის ყველა ქვეყანაში ერთი და იმავე საერთაშორისო დასახელების მედიკამენტი იყიდება სხვადასხვა ბრენდული (სავაჭრო) დასახელებით.

2012 წელს საქართველოში კომპანია ,,ჯიპისიმ“ მსოფლიოში აპრობირებული პროექტის განხორციელება, კერძოდ ეკონომ-შეფუთვის მქონე გენერიკ-მედიკამენტების შემოტანა-რეალიაზაცია დაიწყო ;

 ინდოეთში ერთ-ერთი კვლევის საფუძველზე შეისწავლეს ფარმაცევტული კომპანიების წარმომადგენლების მარკეტინგული ქმედებების ზეგავლენა ექიმების მიერ რეცეპტების გამოწერის პრაქტიკაზე. აღმოჩნდა, რომ  ფარმაცევტული მარკეტინგი გავლენას ახდენს ექიმის არჩევანზე. ფარმაცევტული კომპანიების წარმომადგენლებსა და ექიმებს შორის კარგი და უშუალო ურთიერთობა არის ყველაზე ეფექტური სტრატეგია წამლების გაყიდვის სტიმულაციისთვის. ფარმაცევტული კომპანია მიმართავს საკუთარი პროდუქციის პრომოციას საინფორმაციო ბუკლეტების, ბანერების, ბლოკნოტების დარიგებით, აფინანსებს კონფერენციებს, ექიმების სამოგზაურო ხარჯებს, პუბლიკაციებს, არიგებს ნიმუშებს, კალმებს და ა.შ. მედიკამენტების პრომოციაზე გაწეული დანახარჯები გავლენას ახდენს რეცეპტით გამოსაწერი მედიკამენტების ფასზე, რაც თავის მხრივ, ზრდის სამედიცინო დანახარჯებს (31).

კვლევის მეთოდოლოგია

კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია რეცეპტების ინსტიტუტის შესახებ არსებული ლიტერატურა, მათ შორის სამეცნიერო ნაშრომები, კვლევები, პუბლიკაციები, ასევე პერიოდული ბეჭდვითი გამოცემების სტატიები, ინტერნეტით მოძიებული მონაცემები.

კვლევის საინფორმაციო ბაზას შეადგენენ: საქართველოს საკანონმდებლო აქტები, საქართველოს მთავრობის დადგენილებები, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მეთოდური და ნორმატიული მასალები.

რაოდენობრივი კვლევა ჩატარდა დაკვირვებითი კვლევის ერთ-ერთი მეთოდით: გამოკითხვით, რისთვისაც გამოყენებულ იქნა ორი განსხვავებული კითხვარი თითოეული მიზნობრივი ჯგუფისთვის: სამედიცინო დაწესებულების ექიმებისა და ფარმაცევტებისთვის.

რესპოდენტები შეირჩა შემთხვევითი ხეტიალის პრინციპით. კითხვარი შეავსო სხვადასხვა სპეციალობის 96 ექიმმა 31 სამედიცინო დაწესებულებაში: პირველადი ჯანდაცვის ცენტრებში,  სპეციალიზირებულ კლინიკებში, მულტიპროფილურ დაწესებულებებში; ექიმებისთვის განკუთვნილი თითოეული კითხვარი შეიცავდა 12-მდე ღია და დახურულ კითხვას;

კითხვარი შეავსო 62 ფარმაცევტმა მსხვილი ფარმაცევტული კომპანიების (ავერსი, პსპ, ჯი-პი-სი, ფარმადეპო) ქსელურ, აგრეთვე არაქსელურ აფთიაქებში; ფარმაცევტებისთვის განკუთვნილი თითოეული კითხვარი  შეიცავდა 10-მდე ღია და დახურულ კითხვას. პირისპირ გამოკითხვის ხანგრძლივობა ექიმებთან და ფარმაცევტებთან  იყო დაახლოებით 15- 20 წუთი.

კვლევის თვისებრივი კომპონენტის ფარგლებში ჩაღრმავებული ინტერვიუ განხორციელდა  ჯანდაცვის სამ ექსპერტთან; თითოეული ინტერვიუს ხანგრძლივობა იყო 40-60 წუთი.

გამოკითხვები ჩატარდა 2015 წლის აპრილში,  მაისსა და ივნისში, საქართველოს სხვადასხვა ქალაქში.

შერჩეული მეთოდოლოგიის შეზღუდვები 

კვლევის შეზღუდვად მივიჩნევთ რეცეპტების ინსტიტუტის დამკვიდრებიდან გასულ დროის მოკლე პერიოდს, რესპოდენტების გულწრფელობის ხარისხს (განსაკუთრებით არაქსელურ აფთიაქებში).

კვლევის შედეგები 

კვლევის პროცესში ჩაღრმავებული ინტერვიუ ჩამოერთვა ჯანდაცვის 3 ექსპერტს: სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს ფარმაცევტული საქმიანობის დეპარტამენტის მთავარ სპეციალისტს, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სამედიცინო ფარმაკოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელს, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორ ნიკო გონგაძეს, ჯანდაცვის ექსპერტთა კლუბის კონსულტანტს თინათინ ტურძილაძეს, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჯანმრთელობის დაცვის დეპარტამენტის სპეციალისტს მარინა ლაცაბიძეს.

პროფესორმა ნი კოგონგაძემ ინტერვიუს დროს აღნიშნა, რომ რეცეპტების ინსტიტუტზე მუშაობა მთელი წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა სამედიცინო და ფარმაკოლოგიის სფეროს წარმომადგენლებთან. საქართველოში რეცეპტების ინსტიტუტის დანერგვის შესახებ ინიციატივა საქართველოს პარლამენტს ეკუთვნის. ჯანდაცვის სამინისტრომ განსაზღვრა ამ რეფორმის დადებითი და სუსტი მხარეები, გათვალა ბევრი დეტალი, მაგრამ ხარვეზები მრავლად ახლავს სისტემას. ბატონმა ნიკომ მონაწილეობა მიიღო პირველი, მეორე და მესამე ჯგუფის მედიკამენტების რეკლასიფიკაციის პროცესებში. აღნიშნა, რომ 2014 წლის 1 სექტემბერს გამოქვეყნებულ რეცეპტით და ურეცეპტოდ გასაცემ მედიკამენტთა სიას ეთანხმება.  ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ნებისმიერი საინექციო წამლის ფორმა (გარდა გამოხდილი წყლისა) აფთიაქიდან უნდა გაიცეს რეცეპტით, ისევე, როგორც ევროპის ქვეყნებში (23).

რეცეპტებით გასაცემი წამლების ნუსხაში მოხვდა ნიმესილი, რასაც მოსახლეობის მძაფრი რეაქცია მოჰყვა. ბატონი ნიკო გონგაძის მტკიცებით, ნიმესილის უკონტროლო, ქრონიკულმა გამოყენებამ შესაძლებელია ღვიძლის მნიშვნელოვანი დაზიანება და ფატალური შედეგი გამოიწვიოს. ,,ევროპის წამალთა სააგენტოს დოკუმენტში მითითებულია, რომ ნიმესულიდი ევროკავშირის ყველა ქვეყანაში მხოლოდ რეცეპტით გაიცემა. საქართველოში, სამწუხაროდ, ნიმესილს იყენებენ ნებისმიერი სახის ტკივილის დროს, რადგან სწრაფად აყუჩებს ტკივილს“. ბატონი ნიკო გონგაძემ აღნიშნა, რომ 2014 წლის 15 სექტემბერს განხორცილებული ცვლილების დროს მეორედან მესამე ჯგუფში 800-მდე მედიკამენტის როტაცია მასთან არ იყო შეთანხმებული. ამ ცვლილების განხორციელების პროცესში უგულებელყოფილი აღმოჩნდა რეკლასიფიკაციის დროს გათვალისწინებული რამდენიმე არგუმენტი; გარკვეულწილად პარადოქსული აღმოჩნდა ანთების საწინააღმდეგო არასტეროიდული საშუალებების საინექციო ფორმებისთვის, ანტიპარაზიტული პრეპარატებისთვის და ა.შ.  OTC სტატუსის მინიჭება; სავარაუდოდ ნიმესულიდსაც ურეცეპტო წამლების სიაში გადაიტანდნენ, მაგრამ რეფორმის ,,არქიტექტორების“ მიერ 15 სექტემბრამდე ძალიან ხშირად გაჟღერდა კონკრეტულად ამ მედიკამენტის მნიშვნელოვანი გვერდითი ეფექტების შესახებ; ამიტომ ნიმესულიდი დატოვეს მეორე ჯგუფის მედიკამენტთა სიაში. ბატონი ნიკოს აზრით, მედიკამენტების როტაციაში ფარმაცევტული კომპანიების ინტერესი იქნა გათვალისწინებული.

ფარმაცევტული კომპანიები უარყოფითდ შეხვდნენ რეცეპტების რეფორმას. ბატონი ნიკოს აზრით, თუ ფარმაცევტულ ბიზნესს მოსახლეობის პრობლემები ადარდებს, გაზარდონ მედიკამენტებზე ფინანსური ხელმისაწვდომობა და გააიაფონ მედიკამენტები. ფარმაკოლოგიის სპეციალისტი განსაკუთრებით საინექციო წამლის ფორმების  რეცეპტის გარეშე გაცემის წინააღმდეგია.  მან დაადასტურა, რომ მედიკამენტების როტაცია მეორედან მესამე ჯგუფში და პირიქით ისევ გრძელდება. ჯანმრთელობის სამინისტრო პერიოდულად იღებს მონაცემებს EMEA (European Agency for the Evaluation of Medicinal Products)-სა და WHO-დან, რომლის საფუძველზეც ნაციონალური პოლიტიკის გათვალისწინებით ხორციელდება ცვლილებები.

ჯანდაცვის ექსპერტთა კლუბის კონსულტანტის, ქ-ნი თინა ტურძილაძის აზრით, რეცეპტების ინსტიტუტის შემოღება ნაადრევია. ამ სისტემის ამოქმედებით  დასახული ძირითადი მიზნის მიღწევა – თვითმკურნალობის შეზღუდვა და სააფთიაქო ნარკომანიის აღმოფხვრა – ვერ მოხერხდება. რეცეპტი ეფექტური ინსტრუმენტია რაციონალური ფარმაკოთერაპიისთვის, მაგრამ მხოლოდ რეცეპტის ინსტიტუტის ამოქმედება არარაციონალურ ჯანდაცვას ვერ გარდაქმნის რაციონალურად. მედიკამენტების რაციონალური დანიშნულება უნდა ითვალისწინებდეს მაქსიმალურ თერაპიულ ეფექტს, მინიმალურ დანახარჯებს, წამლის მიღებით გამოწვეულ მინიმალურ რისკს და პაციენტის უფლებების პატივისცემას. სამწუხაროდ, ფარმაცევტული პროდუქტის უსაფრთხოება და ეფექტურობა არ იზომება საქართველოში, ხოლო წამლის კლინიკური კვლევების შესახებ ინფორმაცია გასაიდუმლოებულია. სწორედ ეს არის ფარმაკოთერაპიის მთავარი პრობლემა და არა ის, რომ პაციენტი მეზობლის რჩევით ყიდულობს წამალს. რეცეპტების სისტემა არცერთ ქვეყანაში არ ფუნქციონირებს სუბსიდირების გარეშე. რეცეპტის ინსტიტუტმა პაციენტს მედიკამენტის ფინანსური ტვირთი უნდა შეუმსუბუქოს: სახელმწიფომ ან სხვა მზღვეველმა სრულად ან ნაწილობრივ უნდა აანაზღაუროს წამლის ღირებულება. მაგ. ევროპაში სუბსიდირებით სრულად გადაფარულია Rx სტატუსის მქონე მედიკამენტების ფინანსური ტვირთი, მაგრამ ავსტრალიაში მოსალოდნელ სარგებელთან შედარებით მაღალი რისკის შემცველი, რეცეპტით გასაცემი ყველა წამალი არ სუბსიდირდება. რეცეპტი ძალიან მნიშვნელოვანი სისტემური ინსტრუმენტია, რომელსაც კონკრეტული დანიშნულება აქვს. განვითარებულ ქვეყნებში წარმატებით მუშაობს რეცეპტის ინსტრუმენტი. იგი ოთხკომპონენტიანია: 1. პაციენტი; 2. სამედიცინო დაწესებულება, რომელიც მომსახურებას უწევს პაციენტს; 3. ფარმაცევტული დაწესებულება; 4. დამფინანსებელი კომპანია (18).  საქართველოში პაციენტს არ აქვს ექიმთან მისვლის მოტივაცია და რეცეპტის ინსტიტუტმა იგი მუჯლუგუნით მიიყვანა ექიმთან.  ქალბატონი თინა სამკურნალწამლო საშუალებების რეკლასიფიკაციასაც შეეხო: 2014 წლის 1 სექტემბერს გამოქვეყნებული ურეცეპტო წამლების ნუსხაზე 800-მდე მედიკამენტის დამატება სამინისტროს ირაციონალური გადაწყვეტილებაა.  აფთიაქიდან წამლის გაცემის რეჟიმის თაობაზე სამინისტრომ მოლაპარაკებები წამლის ბროკერებთან და დისტრიბუტორებთან არ უნდა აწარმოოს. ამას გამორიცხავს საერთაშორისო სტანდარტი. მედიკამენტების სიის შედგენას მეტი კვალიფიკაცია და ყურადღება სჭირდება, რაც შეამცირებს კორუფციული გარიგებების რისკს და უფრო გამჭვირვალეს გახდის მედიკამენტების რეკლასიფიკაციის პროცესს. განვითარებულ ბაზრებზე რეკლასიფიკაციის საკითხები წყდება ე.წ. პერიოდულად განახლებადი უსაფრთხოების ანგარიშების (PSUR) საფუძველზე, რომელსაც დადგენილი პერიოდულობით და ფორმატით წამლის მწარმოებელი წარუდგენს მარეგულირებელს. ქ-ნი თინა ე.წ. სააფთიაქო ექიმებსაც შეეხო: დიდმა ფარმაცევტულმა კომპანიებმა მოახერხეს და ფარმაცევტულ სერვისს დაურთეს საეჭვო ხარისხის სამედიცინო სერვისი –  თავიანთ ობიექტებში დასვეს სააფთიაქო ექიმები, რომლებიც წერენ რეცეპტს. ფარმაცევტული ბიზნესი მოტივირებულია გააძვიროს, ან გაყიდოს ძვირადღირებული ბრენდები, ან გაყიდოს ბევრი წამალი. მათგან მართული ექიმის დანიშნულება ვერ იქნება რაციონალური. ასეთი რეცეპტი ფსევდორეცეპტია. დღეს არსებული სისტემა არ აძლევს საშუალებას საზოგადოებას, რომ რაციონალურად დანიშნული წამალი მიიღოს  და აიცილოს ის რისკები, რომელიც წამლის უკონტროლო მიღებით შეიძლება იყოს გამოწვეული. ,,ქართულ ჯანდაცვაში რეცეპტი – ეს არის ბროშკა ტელეგრეიკაზე“ – დასძინა ქ-მა თინამ საუბრის ბოლოს.

კვლევის ფარგლებში, რომელიც ჩატარდა თბილისში, გორში, ქარელში, ბათუმში, ქობულეთში,  სენაკსა და ზესტაფონში, ინტერვიუ ჩამოერთვა ამბულატორიული და სტაციონარული ტიპის 31 სამედიცინო დაწესებულებაში მოღვაწე სხვადასხვა სპეციალობის 96 ექიმს.

ინტერვიუ ჩამოერთვა 65 ფარმაცევტს, ძირითადად მენეჯერებს. მონაცემები შეგროვდა თბილისის, გორის, ბათუმის, ქობულეთის, ქარელის, სენაკის, ზესტაფონის 62 აფთიაქის ქსელური (ავერსი, პსპ, ჯი-პი-სი, ფარმადეპო, სახალხო აფთიაქი, იმპექსი და ა.შ.) და არაქსელური აფთიაქების თანამშრომლების დახმარებით.

კვლევის პროცესში გამოკითხული აფთიაქების 72%-ს შეადგენს ავერსის, პსპ-ს, ჯიპისის, ფარმადეპოს აფთიაქები. ძალიან რთული აღმოჩნდა ინტერვიუს წარმოება არაქსელურ აფთიაქებში, ფარმაცევტები არ იყვნენ გულწრფელნი კითხვარების შევსების დროს.

ცხრილი 6: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები. საქართველოში უნდა მოქმედებდეს რეცეპტების ინსტიტუტი?

ექიმი % ფარმაცევტი %
დიახ 75 78,1 41 67,2
არა 15 15,6 14 23,0
არაქვსმნიშვნელობა 6 6,3 6 9,8
ჯამი 96 100% 61 100%

გამოკითხული ექიმების 15% არ მიესალმება რეცეპტების ინსტიტუტის დანერგვას, რადგან ეს პროცესი ნაადრევია საქართველოსთვის; მხოლოდ 6%-მა დააფიქსირა, რომ მისი პროფესიული მოღვაწეობისთვის რეცეპტების არსებობა/არარსებობას არ აქვს მნიშვნელობა;

ცხრილი7: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები. რეცეპტების ინსტიტუტის ამოქმედების შემდეგ როგორ შეიცვალა პაციენტთა მომართვიანობა სამედიცინო დაწესებულებებში/აფთიაქებში?

ექიმი % ფარმაცევტი %
გაიზარდა 33 34,4 1 1,6
შემცირდა 5 5,2 29 47,5
არშეცვლილა 58 60,4 28 45,9
მიჭირსდაკონკრეტება 0 0 3 4,9
ჯამი 96 61

გამოკითხული ექიმების 60,4% (პედიატრები, ნეონატოლოგები, კარდიოლოგები, ქირურგები, ინფექციონისტები, გინეკოლოგები) აღნიშნავს, რომ პაციენტთა მიმართვიანობა რეცეპტების გამოწერის მიზნით მათთან არ გაზრდილა. ექიმების 33% (ოჯახის ექიმები, თერაპევტები)  პაციენტთა მიმართვიანობის მომატებაზე მიუთითებს; საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ამუშავებასთან ერთად რეცეპტების ინსტიტუტის დანერგვამ მყისიერად გაზარდა პირველადი ჯანდაცვის რგოლში პაციენტთა მიმართვიანობა, რის გამოც ექიმებს დატვირთვა მნიშვნელოვნად მოემატათ.  აღსანიშნავია, რომ საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ამოქმედება დროში თითქმის დაემთხვა რეცეპტების ინსტიტუტის დამკვიდრების პროცესს. ექიმების მხოლოდ 5,2%-მა დააფიქსირა პაციენტების ნაკადის შემცირება, რომლის მიზეზად ,,სააფთიაქო“ ექიმების გამოჩენა ან პირველადი ჯანდაცვის რგოლში პაციენტის გადამისამართება დაასახელეს.

გამოკითხული ფარმაცევტების 47,5%-მა აღნიშნა, რომ პაციენტების ნაკადი შემცირდა. ამის მიზეზებად დაასახელეს ექიმთან მიუსვლელობა ან არაქსელურ აფთიაქებში გადამისამართება, სადაც მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა გამარტივებულია. რესპოდენტთა 46% თვლის, რომ მიმართვიანობა არ შეცვლილა, მხოლოდ ერთმა ფარმაცევტმა აღნიშნა პაციენტთა ნაკადის მომატება.

ცხრილი8: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები: როგორ აისახა ექიმის/აფთიაქის შემოსავალზე რეცეპტების ინსტიტუტის დანერგვა?

ექიმი % აფთიაქი %
გაიზარდა 16 16,7 1 1,6
შემცირდა 1 1,0 24 39,3
არშეცვლილა 78 81,3 22 36,1
თავიშეიკავაპასუხისგან 1 1,04 14 23,0
ჯამი 96 61

გამოკითხული ექიმების 81%-მა დააფიქსირა, რომ მათი ხელფასები არ გაზრდილა, მაგრამ დატვირთვა გაეზარდათ. ექიმების 17%-მა (ძირითადად ოჯახის ექიმებმა, რომლებსაც გაწეული სამედიცინო დახმარება შესრულებული სამუშაოს მიხედვით უნაზღაურდებათ) დააფიქსირა ხელფასის მომატება.

კვლევის პროცესში გამოკითხული ექიმების 95% აღნიშნა, რომ რეცეპტების ინსტიტუტის შემოღებამ მნიშვნელოვნად გაართულა მათი პროფესიული საქმიანობა; ექიმი ორჯერ აფორმებს დანიშნულებას: იგი ავსებს აფთიაქისთვის განკუთვნილ A4 ფორმატის რეცეპტის ბლანკს და დამატებით ჩვეულებრივ ფურცელზე პაციენტისთვის წერს იმავე წამლის მიღების წესსა და დოზირების რეჟიმს, რადგან გამოწერილი ფარმაცევტული პროდუქტის სრულად შეძენის შემთხვევაში რეცეპტი აფთიაქში რჩება. ბიუროკრატიული აპარატი გართულებულია. ექიმს მეტი დრო ეხარჯება. რეცეპტების ინსტიტუტზე განაწყენებული კარდიოლოგი მაქსიმალურად ცდილობს რეცეპტების გამოწერისთვის პაციენტი გადაამისამართოს ოჯახის ექიმთან. ზოგიერთი ექიმის აზრით, კერძო სადაზღვევო კომპანიების ბენეფიციარებს ელექტრონულად უბეჭდავენ წამლების დასახელებებს, გამოშვების ფორმას, წამლის დოზას, ფურცელს ბეჭდით ამოწმებენ და ფორმა N3 რეცეპტის ბლანკის შევსება ზედმეტია.

ცხრილი 9: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები: რამდენად გართულდა რეცეპტებით შემოსული პაციენტების მომსახურება?

ფარმაცევტი %
მნიშვნელოვნად 32 52,5
უმნიშვნელოდ 14 23,0
არგართულებულა 15 24,6
ჯამი 61

ზოგი ფარმაცევტული კომპანიის ფარმაცევტები, აუცილებელი პროცედურის ჩატარების გარდა, დამატებით რეცეპტის გამომწერი ექიმის სახელსა და გვარს კომპიუტერში აფიქსირებენ, რომელიც ჩანს ამობეჭდილ ქვითარზე, გრაფაში ,,რეცეპტი გამოწერა“. ეს მოთხოვნა კონკრეტული დაწესებულების შინაგანაწესს წარმოადგენს.

ცხრილი 10: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები:

ფარმაცევტისმიერმედიკამენტისშეთავაზებისპროცესი
ფარმაცევტი %
შეიზღუდა 39 63,9
არშეზღუდულა 22 36,1
ჯამი 61

 ამ მონაცემების თანახმად, ფარმაცევტის საქმიანობა გარკვეულ ჩარჩოებში მოექცა.

ცხრილი 11: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები. როგორია ფორმა 3-რეცეპტის ბლანკებით ექიმების უზრუნველყოფის პრინციპი?

როგორიაფორმა 3-რეცეპტისბლანკებითექიმებისუზრუნველყოფისპრინციპი? ექიმი %
სამედიცინოდაწესებულებისადმინისტრაციაუზრუნველყოფს 84 87.5
ექიმისაკუთარისახსრებითიმარაგებს 2 2.1
სამედიცინოდაწესებულებაშიმიღებულიპაციენტებისთვის – ადმინისტრაციაამარაგებს, პირადიპაციენტებისთვის – საკუთარსახსრებსხარჯავს 10 10.4
ჯამი 96

რეცეპტის ადგილზე ამობეჭდვის დადებით მხარედ ექიმებმა დაასახელეს ფართო ხელმისაწვდომობა რეცეპტის ბლანკზე, მაგრამ უარყოფით მხარედ აღნიშნეს სამედიცინო დაწესებულების/ექიმის მხრიდან დამატებითი სახსრების მობილიზება (კომპიუტერი, ქსეროქსის აპარატი, ფურცლები, პერსონალი), რაც შესაძლოა სამედიცინო მომსახურების და/ან სამკურნალო საშუალებების გაძვირების საბაბი გახდეს. სამწუხაროდ, კვლევის პერიოდს დაემთხვა ლარის მიმართ აშშ დოლარის გაცვლის კურსის მნიშვნელოვანი გაზრდა, რის გამოც გაძვირდა სამედიცინო მომსახურების ცალკეული სახეები და სამკურნალწამლო საშუალებები. ამიტომ ძნელი დასადგენია რეცეპტის ინსტიტუტმა რამდენად გააძვირა სამედიცინო მომსახურება და/ან მედიკამენტები.

რეცეპტების ბლანკებზე ხელმისაწვდომობის ტექნიკური ხარვეზებია: რეცეპტების ბლანკების მიწოდების სისწრაფე (ზოგიერთი დაწესებულება სტამბაში ბეჭდავს რეცეპტების ბლანკებს, ხოლო სტამბა ხშირად აგვიანებს მოწოდებას, რაც პრობლემებს უქმნის ექიმებს); ზოგიერთი სამედიცინო დაწესებულების ადმინისტრაცია ზღუდავს ბლანკების რაოდენობას;  შესაბამისად, ექიმიც ზღუდავს დანიშნულებას (მაგ.  ერთ-ერთი სამედიცინო დაწესებულების პედიატრს პაციენტის მშობელმა 1000 ცალი რეცეპტის ბლანკი აჩუქა და ექიმი ამით ძალიან კმაყოფილია).

ზოგიერთი კერძო დაწესებულება მკაცრად აკონტროლებს რეცეპტების ნუმერაციას: ექიმებს ამარაგებს დაბეჭდილი ბლანკებით მხოლოდ კლინიკაში რეგისტრირებული პაციენტებისთვის; ამიტომ სისტემაში რეგისტრირებული ექიმი ოჯახის წევრებისთვის, სახლში მიღებული პაცეიენტებისთვის საკუთარი ფინანსებით ბეჭდავს რეცეპტებს. ზოგიერთი ექიმი კი კლინიკაში დარეგისტრირებული პაციენტის  ისტორიაში წერს ისეთ მედიკამენტს, რომლის დანიშნულება რეალურად არ გაუცია, აფიქსირებს რეცეპტის ნომერს და ამ ნომრით ამობეჭდილ რეცეპტს საკუთარი ახლობლისთვის იყენებს. ზოგიერთ კლინიკაში ექიმებს ბლანკებს მხოლოდ მთავარი ექიმი უბეჭდავს. როცა იგი დაკავებულია, მაშინ ბლანკზე ხელმისაწვდომობა სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს.

ექიმთა აზრით, რეცეპტურის ინსტიტუტის შემოღებით მათ დაწესებულებას ხარჯი გაეზარდა. ეს პრობლემა დააფიქსირეს კარდიოლოგებმა, რომლებიც პოლიპრაგმაზიით გამოირჩევიან (მაგ. 4-5 და ზოგჯერ 10 მედიკამენტსაც უნიშნავენ ერთ პაციენტს), ხოლო გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების სამკურნალო პრეპარატების უმრავლესობა მიეკუთვნება II ჯგუფის მედიკამენტების ნუსხას.

რეგიონებში რეცეპტის ბლანკებზე ფინანსური და ფიზიკური ხელმისაწვდომობა ძალიან გაძნელებულია. რესპოდენტები აღნიშნავენ, რომ რეცეპტურისათვის საჭირო პრინტერის ქაღალდის ფურცლები და კარტრიჯი ძვირი ჯდება. ერთ-ერთი კერძო ამბულატორიის მფლობელი უარს აცხადებს რეცეპტის ბლანკებით ექიმების უზრუნველყოფაზე, საჭირო მასალების სიძვირის გამო. ზოგი რესპოდენტი რეცეპტების ინსტიტუტის დამკვიდრებას ქაღალდის ბიზნესის ხელშეწყობად აღიქვამს. აჭარის ერთ-ერთი სოფლის ამბულატორიის ოჯახის ექიმი პერიოდულად მიდის რაიონის სამედიცინო ცენტრში და დაწესებულების ხარჯით ბეჭდავს 100-150 ბლანკს, რომელიც საშუალოდ 1-1,5 თვის განმავლობაში ყოფნის.

რესპოდენტი ექიმების 30,2% თვლის, რომ რეცეპტის 1 ბლანკზე მინიმუმ 2-3 მედიკამენტი უნდა იწერებოდეს. 18%-ს მიაჩნია, რომ 3 მედიკამენტის გამოწერის უფლება უნდა ჰქონდეს.

ცხრილი 12: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები: რამდენი მედიკამენტი უნდა იწერებოდეს რეცეპტის ერთ ბლანკზე?

რამდენიმედიკამენტიუნდაიწერებოდესრეცეპტისერთბლანკზე? ექიმი %
1 მედიკამენტი 12 12.5
2 მედიკამენტი 8 8.3
2-3 მედიკამენტი 29 30.2
3 მედიკამენტი 18 18.8
3 -4 მედიკამენტი 4 4.2
4 მედიკამენტი 2 2.1
4-5 მედიკამენტი 2 2.1
5-6 მედიკამენტი 3 3.1
მთლიანიდანიშნულება 8 8.3
არაქვსმნიშვნელობა 4 4.2
უნდაგაუქმდესბლანკი 6 6.3
ჯამი 96

 ერთი მედიკამენტის ერთ ბლანკზე გამოწერის პროცესი დროისა და ფინანსების (ქაღალდის, კარტრიჯის…) დიდ დანახარჯებთან ასოცირდება და არარაციონალურია. ექიმი ერთ პაციენტს უხშირესად ერთზე მეტ, საშუალოდ 2-3 მედიკამენტს უნიშნავს. შესაბამისად, ექიმი ერთსა და იმავე პუნქტს რამდენჯერმე ავსებს, რაც მედიკოსების სერიოზული აღშფოთების მიზეზია. Rp – გრაფა ხუთ სტრიქონს  და Ds – გრაფა ოთხ სტრიქონს არ საჭიროებს. როგორც წესი,  ექიმები Rp – გრაფაში წერენ მიღების წესსა და დოზირების რეჟიმს. ოთხი სტრიქონის გაუქმება ბლანკს ზომაში დააპატარავებს. ექიმებმა დაასახელეს რეცეპტის ბლანკების პირადი ჩანთით ტარების მოუხერხებლობაც ბინაზე ვიზიტების დროს. ზოგმა რესპოდენტებმა საბჭოთა პერიოდში არსებული რეცეპტების ბლანკების მიმართ ნოსტალგია გამოხატეს.

გამოკითხულმა ექიმებმა რეცეპტის ნუმერაციასთან დაკავშირებით არაერთგვაროვანი აზრი გამოთქვეს. ზოგიერთი ექიმი საერთოდ არ აქცევს ყურადღებას საიდენტიფიკაციო ნომერს და შესაბამისად არც აინტერესებთ რა საჭიროა იგი; თვლიან, რომ უსარგებლოა უნიკალური ნომრის მინიჭება. რეცეპტის ნუმერაცია არ არის საკმარისი მედიკამენტების რეცეპტით გაცემის სრული მონიტორინგისთვის.

ზოგიერთი დაწესებულების ადმინისტრაცია ითხოვს პაციენტის ავადმყოფობის ისტორიაში, ფორმა #100-სა და დაწესებულების მონაცემთა ბაზაში ექიმმა დააფიქსიროს გაცემული რეცეპტის ნომერი, თუმცა კანონი ამას არ ავალდებულებს. ეს მოთხოვნა კონკრეტული სამედიცინო დაწებულების შინაგანაწესს წარმოადგენს. რეცეპტის ნუმერაციის მიხედვით ელექტრონულად შესაძლებელია დავადგინოთ მაგ. რეფორმის დაწყებიდან  2015 წლის 30 მაისისათვის სულ რამდენი რეცეპტი ამოიბეჭდა.

რეცეპტის ბლანკში დიაგნოზის ამსახველი გრაფა არ არის მითითებული. გამოკითხული ექიმების 20-30 % აღნიშნავს, რომ ნაცნობ-მეგობრებისთვის ხშირად წერს რეცეპტებს. მაგ. ინფექციონისტი მეზობელს უნიშნავს საგულე ან ჰორმონალურ საშუალებას; ერთ-ერთი რაიონული ცენტრის ექიმები თითქმის აღარ წერენ რეცეპტებს. ერთ-ერთი არაქსელური აფთიაქის მფლობელი პროფესიით ექიმია, დარეგისტრირებულია სისტემაში, ბეჭდავს ბლანკებს. ექიმები მასთან ამისამართებენ პაციენტებს. აფთიაქი ურეცეპტოდ გასცემს მედიკამენტებს და დღის ბოლოს ფორმდება რეცეპტები. მხოლოდ ერთადერთმა ექიმმა პედიატრმა მიიჩნია საჭიროდ რეცეპტში დიაგნოზის მითითება ACD-10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision)-ის მიხედვით იმისთვის, რომ რეცეპტს აზრი ჰქონდეს. ექიმის დანიშნულება ყოველთვის დიაგნოზთან შესაბამისობაში უნდა იყოს. რეცეპტების ინსტიტუტმა უნდა გამოავლინოს ექიმის მიერ გაცემული დანიშნულების რაციონალიზმი, გაიდლაინებთან შესაბამისობა და სწორად განხორციელებული რეფორმა შეუწყობს ხელს მედიკამენტებზე დანახარჯების შემცირებას.

მხოლოდ 5 ექიმმა (5,2%) ისურვა სამკურნალწამლო საშუალების გენერიკული დასახელებით მითითება, ისევე, როგორც განვითარებულ ქვეყნებშია მიღებული. 47,9%-მა მოითხოვა სავაჭრო დასახელება, 36,5% – ორივე დასახელება, რადგან საქართველოში მხოლოდ გენერიკული დასახელებით გამოწერილი წამლის გაცემისას ფარმაცევტული კომპანიების თითოეული სააფთიაქო ქსელი მხოლოდ საკუთარ ინტერესებს გაითვალისწინებს, მისთვის პრიორიტეტულ სავაჭრო მარკას გაყიდის და ნაკლებად დაიცავს პაციენტის ინტერესს. ამას ადასტურებს ფარმაცევტების გამოკითხვის შედეგებიც.

ცხრილი 13: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები: რეცეპტში როგორ უნდა იყოს მითითებული მედიკამენტი?

ექიმი % ფარმაცევტი %
გენერიკულიდასახელებით 5 5.2 35 57.4
სავაჭროდასახელებით 46 47.9 3 4.9
ორივედასახელებით 35 36.5 20 32.8
არაქვსმნიშვნელობა 10 10.4 3 4.9
ჯამი 96 61

კვლევის ერთ-ერთი მიზანი გახლდათ სამკურნალო საშუალებების რეკლასიფიკაციის საფუძვლების გარკვევა; საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ შემუშავებული კრიტერიუმების ანალიზი რეკლასიფიკაციისთვის და მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის პოლიტიკა რეცეპტის ინსტიტუტთან მიმართებაში.

კვლევის პროცესში მოძიებულია ევროპის თვითდანიშნული წამლების ასოციაციის (AESGP-Association of the European Self-Medication Industry)-ის მიერ გამოქვეყნებული 2013 წლის მონაცემები რამდენიმე ქვეყნის საერთო ფარმაცევტული ბაზრისა და OTC მედიკამენტების თანხობრივი ბრუნვის შესახებ. ეს ინფორმაცია ასახულია ცხრილი 14-ში (იხ. დანართი)

მხოლოდ ამ მონაცემების მეშვეობით რეცეპტების ინსტიტუტის მოქმედების მასშტაბების შედარება პირობითია, რადგან სხვადასხვა ქვეყანაში მედიკამენტების ფასები, წამლების ანაზღაურების თავისებურებები განსხვავებულია. უკრაინაში OTC მედიკამენტებზე დახარჯულმა თანხამ საერთო ფარმაცევტული ბაზრის 44%  შეადგინა; შესაბამისად, უკრაინაში არ არის მძლავრი რეცეპტების ინსტიტუტი მაშინ, როცა თურქეთში OTC მედიკამენტებზე დახარჯულმა თანხამ საერთო ფარმაცევტული ბაზრის 1 % შეადგინა; როგორც ჩანს, თურქეთში ურეცეპტოდ ძალიან ცოტა წამალი იყიდება. დასავლეთ და აღმოსავლეთ ევროპის უმრავლეს ქვეყანაში იგივე მონაცემი მერყეობს 14-15 %-ის ფარგლებში. შედარებით თავისუფლად იყიდება მედიკამენტები ჩეხეთში, ბულგარეთსა და პოლონეთში.

მოგეხსენებათ, მედიკოსების მიერ ინიშნება როგორც რეცეპტით გასაცემი, ისე OTC მედიკამენტები; ევროპის თვითდანიშნული წამლების ასოციაცია გვთავაზობს იმ მედიკამენტების ჯგუფების ჩამონათვალს, რომელსაც მომხმარებელი თვითმკურნალობის მიზნით იძენს; Self-medication market-ის შემადგენლობაში განიხილება: ტკივილგამაყუჩებელი, გრიპისა და გაციების საწინააღმდეგო, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაავადებების სამკურნალო, კანის მოვლის საშუალებები, ვიტამინები/მინერალები .

საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ განხორციელდა მეორე და მესამე ჯგუფს მიკუთვნებული მედიკამენტების რეკლასიფიკაცია.

ექიმებისა და ფარმაცევტებისთვის დარიგებულ კითხვარში ერთ-ერთი ღია კითხვა ეხებოდა რეკლასიფიკაციას. გთავაზობთ გამოკითხვის შედეგებს:

ქალთა კონსულტაციის და სამშობიარო სახლების გინეკოლოგების აზრით, OTC სტატუსით უნდა სარგებლობდეს ოქსიტოცინი, ლივაროლის (კეტოკონაზოლის შემცველი) ვაგინალური სანთლები, რადგან კლოტრი-დენკის (კლოტრიმაზოლის შემცველი) ვაგინალური ტაბლეტები იყიდება ურეცეპტოდ.

გამოკითხული ექიმებისა და ფარმაცევტების დიდმა უმრავლესობამ (70-80 %) დააფიქსირა თავიანთი უკმაყოფილება ანტიჰიპერტენზიული საშუალებების, ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებების, შაქრიანი დიაბეტის სამკურნალო პრეპარატების და ანტიალერგიული საშუალებების Rx სტატუსთან დაკავშირებით, მიუხედავად იმისა, რომ სამი ანტიჰიპერტენზიული საშუალება (კაპტოპრილი, მეტოპროლოლი, ნიფედიპინი), სამი ანტიდიაბეტური საშუალება (გლიბენკლამიდი, მეტფორმინი, ინსულინი) გადაუდებელი დახმარების ჩანთაში გაერთიანებული მედიკამენტების ჩამონათვალში გვხვდება.  აღმოჩნდა, რომ ზოგიერთი ექიმი საერთოდ არ ფლობს ინფორმაციას ამ ჩამონათვალის შესახებ; ექიმები ისეთ სამკურნალწამლო საშუალებზე ითხოვდნენ ურეცეპტოდ გაცემის ნებართვას, რომლებიც მიმდინარე მდგომარეობით ისედაც ურეცეპტოა, მაგ. ლიდოკაინის ამპულები; საინექციო, გამოხდილი წყალი.

განვიხილოთ ერთი შემთხვევა: ქალთა კონსულტაციის გინეკოლოგმა პაციენტს პოსტინორის (ლევონორგესტრელი) რეცეპტზე გამოწერის მიზნით სასწრაფოდ გაუხსნა ისტორია, გააფორმებინა კონსულტაცია, რაშიც მოსალოდნელი არასასურველი ორსულობით შეშინებულმა პაციენტმა თანხა გადაიხადა და მიიღო რეცეპტი. პაციენტიც და ექიმიც არასწორად არის ინფორმირებული, რადგან პოსტინორი ურეცეპტოდ გასაცემ მედიკამენტთა სიაშია. 2000-2002 წწ-ში გაერთიანებულ სამეფოში ჩატარებული კვლევების საფუძველზე დადგინდა გადაუდებელი ჩასახვის საწინააღმდეგო საშუალების (პროგესტოგენი) – ლევონორგესტრელის უსაფრთხოება, რის გამოც იგი ურეცეპტოდ გასაცემ მედიკამენტთა სიაში გადაიტანეს. ამ მოვლენას არ გამოუწვევია ქალებში ჰორმონალური კონტრაცეპტივების მიღების, დაუცველი სექსუალური ურთიერთობების სიხშირის გაზრდა და კონტრაცეპციის სხვა მეთოდების გამოყენების სიხშირის შემცირება. ქალებისთვის უმჯობესი აღმოჩნდა დაუყოვნებლივ მიეღოთ ეს მედიკამენტი არასასურველი ორსულობისგან თავის დასაცავად, ვიდრე ექიმთან სასწრაფოდ გაეფორმებინათ ვიზიტი, რასაც მოყვებოდა რეცეპტის გამოწერაზე დროისა და ჯანდაცვის სისტემის ფინანსური რესურსების ხარჯვა .  ამჟამად მსოფლიოს ძალიან ბევრ ქვეყანაში, მათ შორის საქართველოში ლევონორგესტრელი (მაგ. პოსტინორი, მირენა)  ურეცეპტოდ გაიცემა.

ექიმების ცუდად ინფორმირებულობაზე მეტყველებს სხვა შემთხვევა: დერმატო-ვენეროლოგი კმაყოფილია დერმატოლოგიური მალამოებისთვის (ცელესტოდერმი, პროტოპიკი) Rx სტატუსის მინიჭებით, რადგან  პაციენტს შეეზღუდა მალამოების თვითნებურად ,,წათხიპვნის“ შესაძლებლობები. სინამდვილეში 2015 წლის მაისის მდგომარეობით ეს მედიკამენტები ურეცეპტოდ იყიდება.

ფარმაცევტებს მიაჩნიათ, რომ ნიზორალის, ვი-დრაფტის (კეტოკონაზოლის შემცველი) შამპუნები ურეცეპტოდ უნდა იყიდებოდეს.

 საქართველოს  შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს ვებ-გვერდზე განთავსებულ პრეზენტაციაში ,,ფარმაცევტული პროდუქტების რეკლასიფიკაციის საფუძვლები“ სოკოს საწინააღმდეგო პრეპარატების გარეგანი და ვაგინური ფორმები (კეტოკონაზოლი, ეკონაზოლი, იზოკონაზოლი) მესამე ჯგუფის მედიკამენტებში არის გაერთიანებული.  რეალურად საქართველოში 2015 წლის მაისის მდგომარეობით ნიზორალის, ვი-დრაფტის (კეტოკონაზოლის შემცველი) შამპუნები, ლივაროლის (კეტოკონაზოლის შემცველი) ვაგინური ფორმა გაიცემა რეცეპტით.

კეტოკონაზოლის გარეგანი ფორმები, კერძოდ შამპუნები მსოფლიოს თითქმის ყველა ქვეყანაში OTC სტატუსით სარგებლობს.  ავსტრიაში, უნგრეთში შამპუნი ურეცეპტოდ გაიცემა, ხოლო კეტოკონაზოლის კრემი – რეცეპტით. ბელგიასა და შვეიცარიაში კეტოკონაზოლის ყველა ტოპიკურ ფორმას (შამპუნი და კრემი) OTC სტატუსი აქვს მინიჭებული.

ფარმაცევტების დიდი უმრავლესობა აპროტესტებს ქლორამფენიკოლის (ლევომიცეტინი), ფტალაზოლის გაერთიანებას ფარმაცევტული პროდუქტების მეორე ჯგუფში. Legal classification status of selected ingredients in the Europian Union-ის მონაცემებზე დაყრდნობით, ქლორამფენიკოლის ყველა ფორმა ევროკავშირის ყველა ქვეყანაში, ბელგიისა და პორტუგალიის გარდა, რეცეპტით იყიდება, ხოლო გაერთიანებულ სამეფოში 2005 წლის ივლისიდან ქლორამფენიკოლის მხოლოდ თვალის წვეთებს მიენიჭა OTC სტატუსი.

ბისეპტოლი (სულფამეტოქსაზოლისა და ტრიმეტოპრიმის კომბინაცია) ძალიან დიდი პოპულარობით სარგებლობს ჩვენს ქვეყანაში. დღევანდელი მდგომარეობით, იგი რეცეპტით გაიცემა, რასაც პრობლემად მიიჩნევს ფარმაცევტთა და პედიატრების დიდი ნაწილი. ასეთი კომბინირებული მედიკამენტი მხოლოდ იაპონიაში იყიდება და მინიჭებული აქვს Rx სტატუსი, სხვა ქვეყნებში (ავსტრალია, კანადა, ბელგია, ჩეხეთი, ესტონეთი, ფინეთი, საფრანგეთი, გერმანია, უნგრეთი, იაპონია, ნორვეგია და სხვ.)   – მხოლოდ ტრიმეტოპრიმი არის რეგისტრირებული და ყველგან რეცეპტით გაიცემა. ერთადერთი ქვეყანა არის ახალი ზელანდია, სადაც ტრიმეტოპრიმს აქვს OTC სტატუსი და გარკვეული შეზღუდვებით იყიდება. მაგ. გამოშვების ფორმა უნდა იყოს 300 მგ ან მასზე ნაკლები; გაიცემა მხოლოდ 3 ტაბლეტი 16-65 წლის ასაკის მდედრობითი სქესის პაციენტებზე, რომლებსაც აღენიშნებათ საშარდე სისტემის გაურთულებელი ინფექცია. ხოლო გაყიდვის უფლება აქვს რეგისტრირებულ ფარმაცევტს, რომელმაც ახალი ზელანდიის ფარმაცევტულ კოლეჯში წარმატებით გაიარა ტრენინგი საშარდე გზების ინფექციების  მართვის შესახებ .

ღვიძლისა და სანაღვლე გზების დაავადებების სამკურნალო საშუალება – ჰიმეკრომონი საქართველოში იყიდება ორი სავაჭრო დასახელებით: ოდესტონი და ჰიმეკრომონი სოფარმა. ორივე მედიკამენტი წარმოებულია პოლონეთში. ჩვენს ქვეყანაში ეს მედიკამენტები გაიცემა რეცეპტის გარეშე, ხოლო პოლონეთში მათ Rx სტატუსი აქვთ მინიჭებული ისევე, როგორც ავსტრიაში, ბულგარეთში, ჩინეთში, იაპონიაში, ესპანეთსა და აშშ-ში . ხოლო საქართველოს მსგავსად, ჰიმეკრომონი ურეცეპტოდ იყიდება ბელგიაში, ჩეხეთში, საფრანგეთში, გერმანიაში, იტალიაში, სამხრეთ კორეასა და ლიტვაში.

კვლევის ერთ-ერთ მიზანს წარმოადგენს რეცეპტების ინსტიტუტის ზეგავლენა მედიკამენტების ხელმისაწვდომობაზე.

ცხრილი 15: რესპოდენტთა გამოკითხვის შედეგები: ფარმაცევტების აზრით, აფთიაქის მომხმარებელთა რამდენი პროცენტი აფასებს რეფორმას დადებითად?

მომხმარებელთაპროცენტი 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
რესპოდენტიფარმაცევტისრაოდენობა 19 10 9 8 4 6 3 2 0 0
რესპოდენტიფარმაცევტების % წილი 31,1 16,4 14,8 13,1 6,6 9,8 4,9 3,3 0 0

 ფარმაცევტების აზრით, მომხმარებლის ძალიან მცირე ნაწილი აღიარებს რეცეპტების ინსტიტუტის სარგებლიანობას, მაგრამ მიუხედავად რეფორმის განხორციელებიდან გასული დროის მოკლე პერიოდისა, მოსახლეობაში მედიკამენტის რეცეპტით შეძენის კულტურა თანდათან მკვიდრდება; მოქალაქეები მეტ-ნაკლებად ადაპტირდნენ ცვილებების მიმართ მაშინ, როცა 2014 წლის აგვისტო-სექტემბრის თვეში მოსახლეობის უკმაყოფილება ძალიან დიდი იყო. ჯიპისის აფთიაქის ფარმაცევტი იხსენებს ასეთ შემთხვევას: ეპილეფსიით დაავადებული ბავშვის მშობელი დაჟინებით ითხოვდ ადეპაკინის (ნატრიუმისვალპროატი) შეძენას ურეცეპტოდ. ბავშვის მამა ირწმუნებოდა, რომ ეს სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი იყო. წინააღმდეგ შემთხვევაში ბავშვი დაიღუპებოდა, ექიმთან იმ მომენტში ვიზიტი წარმოუდგენელიიყო (საღამო საათების გამო). მორიგე ფარმაცევტმა აფთიაქის მენეჯერისგან ტელეფონით მიიღო თანხმობა ადგილზე გაეხსნა დეპაკინის სიროფი და პროფილაქტიკის მიზნით ბავშვმა მიიღო მედიკამენტის სათანადო დოზა აფთიაქში. სხვა შემთხვევაში ფარმაცევტმა საკუთარი მოხმარებისთვის ნაყიდი თიროზოლის ბლისტერიდან  1 ტაბლეტი აჩუქა აფთიაქში ურეცეპტოდ შესულ მომხმარებელს.

მიუხედავად იმისა, რომ ქრონიკული ან ხანგრძლივად მიმდინარე დაავადებების შემთხვევაში გამოწერილი რეცეპტის ვადა განისაზღვრება არაუმეტეს ერთი წლით,  ექიმებისა და ფარმაცევტების უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ გართულებულია ე.წ. ქრონიკული პაციენტების ხელმისაწვდომობა მედიკამენტებზე. რეცეპტით, რომლის მოქმედების ვადა ერთი წელია, პაციენტს 6-ჯერ შეუძლია მიმართოს აფთიაქს 1 წლის განმავლობაში, მაგრამ სამწუხაროდ ხშირ შემთხვევაში მათ ერთდროულად, 2 თვის მარაგის ყიდვა არ შეუძლიათ, წამლის არასრულად გაცემის შემთხვევაში მოსახევი ნაწილის რაოდენობა ლიმიტირებულია; ამიტომ ავადმყოფს მალე უმთავრდება მრავალჯერადი გამოყენების რეცეპტის ბლანკი და ისევ უწევს ექიმთან ვიზიტი. მაგ. ერთ-ერთი ფარმაცევტული კომპანიის აფთიაქის ფარმაცევტმა აღნიშნა, რომ მაღალი არტერიული წნევის მატარებელი პირი  მუდმივად იყენებს ენოზიდ-H-ს (ენალაპრილი/ჰიდროქლორთიაზიდის კომბინაცია). ენოზიდ-H-ის 20 ტაბლეტი ღირს 5,5 ლარი. დაფიქსირებულია შემთხვევები, როცა პენსიონერი თითო ჯერზე ყიდულობს მხოლოდ 5 ტაბლეტს. ამიტომ ერთი რეცეპტის ბლანკი მხოლოდ 30 ტაბლეტის (5*6) ანუ 1 თვის სამკურნალო კურსის საყიდლად ყოფნის მაშინ, როცა რეცეპტის მოქმედების ვადა 1 წელია. შესაბამისად, პაციენტს 1 თვის შემდეგ ისევ უწევს ექიმთან ვიზიტი, ხოლო სპეციალისტთან (ამ შემთხვევაში კარდიოლოგთან) ვიზიტს სახელმწიფო მხოლოდ 70 %-ით აფინანსებს. ასევე ხშირია ხანგრძლივი მოქმედების რეცეპტების დაკარგვის შემთხვევები.

ერთ წლიანი რეცეპტებით სარგებლობის წესებზე პაციენტი ნაკლებად ინფორმირებულია. კვლევის პროცესში გამოვლინდა შემთხვევები, როცა პაციენტი ყიდულობს მაგ. მედიკამენტის 2 თვის მარაგს. ფარმაცევტმა უნდა მოუხიოს 1 მეექვსედი ნაწილი და უნდა დაუბრუნოს რეცეპტი, მაგრამ ფარმაცევტი იქცევა არაკეთილსინდისიერად, სარგებლობს პაციენტის უცოდინარობით, იტოვებს მრავალჯერადი გამოყენების რეცეპტს მთლიანად; როდესაც სხვა პაციენტს აქვს იმავე მედიკამენტის მიღების საჭიროება და არ აქვს რეცეპტი, ფარმაცევტი გასცემს მედიკამენტს ურეცეპტოდ და კანონდარღვევით გაყიდული მედიკამენტის რაოდენობას  რაოდენობრივად აბალანსებს წინამორბედი პაციენტისთვის ,,ჩამორთმეული“ ხანგრძლივი მოქმედების რეცეპტით. ამით ფარმაცევტი ცდილობს არ დაკარგოს ურეცეპტოდ შემოსული ე.წ. კლიენტი.

რეცეპტის ინტიტუტის დანერგვის მიმართ ერთ-ერთი ძირითადი მოთხოვნა მდგომარეობდა შემდეგში: მას არ უნდა გამოეწვია მედიკამენტების გაძვირება. სამწუხაროდ არაქსელურ აფთიაქებში მედიკამენტები, მათ შორის ანტიბიოტიკები გაძვირდა. ფარმაცევტმა გაძვირებული ანტიბიოტიკი გაყიდა ურეცეპტოდ, დაარღვია კანონი, პრეპარატების გაძვირებით მიღებული მოგებით გადაიხადა ჯარიმა, იგივე აფთიაქი სხვა დასახელების შპს-დ დაარეგისტრირა და თავიდან აიცილა განმეორებითი კანონდარღვევისთვის გაზრდილი ოდენობით გამოწერილი ჯარიმა.

ფარმაცევტული საქმიანობის დეპარტამენტის ინსპექტირების სამმართველოს უფროსის, დავით მაჭარაშვილის ინფორმაციით, ზემოთხსენებული მაგალითის თავიდან ასაცილებლად რეგულირების სააგენტოს აფთიაქების პერმანენტული მონიტორინგი უნდა განეხორციელებინა, ვინაიდან საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე მეორე ჯგუფის რეალიზებული მედიკამენტებისა და მათზე გაცემული რეცეპტების რაოდენობების შედარება ამ ეტაპისთვის პრაქტიკულად შეუძლებელია.

კვლევის პროცესში დადგინა, რომ ქსელური აფთიაქები კანონის სრული დაცვით გასცემენ მედიკამენტებს, დღის ბოლოს აფთიაქის მენეჯერი ამოწმებს რეცეპტით გაცემული მედიკამენტებისა და აფთიაქში დატოვებული რეცეპტების ბლანკების რაოდენობრივ შესაბამისობას, ხოლო არაქსელური აფთიაქები უფრო კანონდარღვევით ყიდიან წამლებს. ქსელური აფთიაქების უმრავლესობა აფთიაქში მომხმარებლის შემცირებას რეცეპტების ინსტიტუტის ამოქმედებას უკავშირებს, რადგან მოსახლეობისთვის არაქსელურ აფთიაქებში მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა გამარტივდა.

კვლევის პროცესში ძალიან რთული იყო არაქსელურ აფთიაქებში ინტერვიუს ჩატარება, ფარმაცევტების პასუხები არ შეესაბამებოდა სიმართლეს. მაგ. ერთ-ერთ აფთიაქში ინტერვიუს დროს  ფარმაცევტმა ურეცეპტოდ გაყიდა ნიმესილი. მას რეცეპტი არც მოუთხოვია მაშინ, როცა კითხვარის შევსების პროცესში ამ რეფორმის სარგებლიანობაზე საუბრობდა.

მედიკამენტების ურეცეპტოდ გაყიდვა პოპულარულია რეგიონებში. მოსახლეობის ფართო მასებისთვის ცნობილია რომელი აფთიაქი ვაჭრობს რეცეპტების გარეშე. კვლევის ჩატარების პერიოდში, უშუალოდ ინტერვიურების პროცესში ფიქსირდებოდა ფარმაცევტების მიერ მაგ. აზიმაკის, ნიმესილის ურეცეპტოდ გაყიდვა.

ნიმესილი გახლდათ ის მედიკამენტი, რომლის მეორე ჯგუფისთვის  მიკუთვნებას დიდი აჟიოტაჟი მოყვა მოსახლეობაში. გადამოწმდა ნიმესილის პაკეტების ფასი ქსელურ და არაქსელურ აფთიაქებში. ერთსა და იმავე დღეს გორში ჯი-პი-სის ქსელის ერთ-ერთ აფთიაქში ნიმესილის ერთი პაკეტის ფასი გახლდათ 38 თეთრი, ხოლო გორის არაქსელურ აფთიაქში, რომელიც ურეცეპტოდ ყიდის მეორე ჯგუფის მედიკამენტებს  – 50 თეთრი.

კვლევის პროცესში მოძიებულია საქართველოში ნიმესილის იმპორტირებული რაოდენობები გასული და მიმდინარე წლების განმავლობაში.

ცხრილი #16: ნიმესილის იმპორტი წლების განმავლობაში

წელი იმპორტირებულირაოდენობა საშუალოთვიურიიმპორტი
2012 431494 35958
2013 620501 51708
2014 1066393 88866
2015 (იანვარი-მაისი) 53798 10760

 მიმდინარე წელს აღინიშნა ნიმესილის იმპორტის შემცირება; შესაძლოა ეს ნიმესილზე დაწესებული რეგულაციის შედეგია. უფრო ზუსტი დასკვნისთვის საჭიროა მომავალ წლებში იმპორტების რაოდენობების მოძიება.

როგორც ავღნიშნეთ, მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა გამარტივებულია არაქსელურ აფთიაქებში. თბილისში ვაგზლის მოედნის მიდამოებში ნებისმიერი წამალი იყიდება ურეცეპტოდ. ამავე უბანში მდებარე ერთ-ერთ ქსელურ აფთიაქს, რომლის დღიურ ბრუნვას შეადგენდა 4000 ლარი და დღე-ღამეში ემსახურებოდა 600-მდე მომხმარებელს, რეალიზაცია შეუმცირდა 1500-2000 ლარით, გადავიდა მხოლოდ დღის მომსახურებაზე და დღის განმავლობაში ისტუმრებს დაახლოებით 300-400 მომხმარებელს; ერთ-ერთი ფარმაცევტული კომპანიის აჭარის რეგიონალურმა მენეჯერმა აღნიშნა, რომ არაქსელურ აფთიაქებში ძალიან ცუდი ვაჭრობა იყო და რეცეპტის ინსტიტუტის ამოქმედების შემდეგ ,,სული მოითქვეს“, მოუმრავლდათ პაციენტები, და შედარებით ძვირად ყიდიან რეცეპტით გასაცემ მედიკამენტებს. ამასთან დაკავშირებით, მაგ. ქსელურ აფთიაქებში შემოიღეს ყოველდღიური ფასდაკლება რეცეპტით გასაცემ მედიკამენტებზე.

ფარმაცევტული კომპანიების ასოციაციის აღმასრულებელი დირექტორის – ილონა კოკიაშვილის შეხედულებით, ზემოთხსენებული პრეცენდენტები ხელს უწყობს შავი ბაზრის დამკვიდრებას და ფარმაცევტული პროდუქტების ღირებულების უსაფუძვლო ზრდას. მისი აზრით, შექმნილი სიტუაციიდან გამოსავალი მდგომარეობს ახალი რეგულაციების შემოღებასა და კონტროლის გამკაცრებაში, ფარმაცევტული საქმიანობის უფლების შეჩერება-ჩამორთმევის ჩათვლით .

რეცეპტის გამოწერა სამედიცინო მომსახურების პროცესის ნაწილია და ის დამოუკიდებლად არ უნდა განხორციელდეს. კვლევის პროცესში გამოვლინდა, რომ აფთიაქში ურეცეპტოდ შესულ მომხმარებელს ფარმაცევტი ამისამარათებს მიმდებარედ არსებულ ექიმის კაბინეტში. სააფთიაქო ექიმი რეცეპტს ზოგჯერ ბეჭდით არ ამოწმებს, რათა იქ გამოწერილი რეცეპტით მომხმარებელმა სხვაგან არ შეიძინოს წამალი. ასეთი რეცეპტი რჩება აფთიაქში და დღის ბოლოს ხდება ექიმის ბეჭდით რეცეპტის დამოწმება.

ე.წ. სააფთიაქო ექიმი ნებისმიერ მოქალაქეს მეორე ჯგუფის მედიკამენტის რეცეპტს სათანადო კონსულტაციის გარეშე უწერს. პირადად ვესტუმრე ერთ-ერთ ასეთ კაბინეტს ,,ფარული“ მომხმარებლის როლში და ,,ავადმყოფი“ შვილისთვის ვითხოვე ამოქსიცილინი/კლავულანის მჟავის შემცველი სუსპენზიისა და მონტელუკასტის გამოწერა. ,,პაციენტი“ თან არ მახლდა. ფარატინა ფურცელზე ფორმალურად გაფორმდა ჩივილები, რამდენიმე კითხვა დასვა ექიმმა კონსულტანტმა და უბეჭდო რეცეპტები გამომატანა, თან რამდენჯერმე გამაფრთხილა, რომ აუცილებლად მიმდებარედ კონკრეტულ ქსელურ აფთიაქში შემეძინა მედიკამენტები. ,,სხვაგან ამ რეცეპტებს ძალადაკარგულად ჩათვლიან“ – დასძინა საუბრის ბოლოს. ექიმთან ,,კონსულტაცია“ უფასო იყო. ზოგიერთ რეგიონში ,,სააფთიაქო“ექიმები რეცეპტის თითო ბეჭდიან ბლანკს 50 თეთრად ყიდიან.

კვლევის პროცესში მოძიებულია ქსელური აფთიაქების მიმდებარედ გახსნილი კაბინეტების მისამართები.ფარმაცევტული კომპანიების ვებ-გვერდზე  ეს ინფორმაცია განთავსებული არ არის. ჩვენც თავს ვიკავებთ მათი წარმოდგენისგან.

შედეგების ინტერპრეტაცია/დისკუსია 

კვლევის შედეგებმა გამოავლინა რეცეპტების ინსტიტუტის დადებითი მხარეები: ამ რეფორმით სისტემა დაუბრუნდა ნორმალური კლინიკური მედიცინის ლოგიკას; პაციენტის ფარმაკოთერაპიასთან მიმართებაში ექიმის როლი გაძლიერდა; ფარმაცევტის კომპეტენცია შესაბამის ჩარჩოებში მოექცა და სამკურნალწამლო საშუალების რეცეპტით გაყიდვის სპეციფიური უნარ-ჩვევები განვითარდა; მოსახლეობაში რეცეპტებით მედიკამენტების შეძენის კულტურა დამკვიდრდა;

ამავდროულად კვლევის შედეგებმა გამოავლინა ისეთი აქტუალური პრობლემები, რომლებიც რეცეპტის ინსტიტუტის დანერგვისთვის დამაბრკოლებელია: რეცეპტით გასაცემი მედიკამენტები ურეცეპტოდ იყიდება; აფთიაქების მიმდებარედ გახსნილ ექიმის კაბინეტებში მედიკოსი მხოლოდ რეცეპტის გამოწერით შემოიფარგლება; ქრონიკული ან ხანგრძლივად მიმდინარე დაავადებების შემთხვევაში გამოწერილი რეცეპტით პაციენტების ხელმისაწვდომობა მედიკამენტებზე გართულებულია; ექიმები სრულყოფილად ვერ ფლობენ ინფორმაციას ამა თუ იმ ფარმაცევტული პროდუქტის აფთიაქიდან გაცემის რეჟიმის შესახებ.

ფარმაცევტები რეცეპტის გამოწერის სპეციფიური უნარ-ჩვევების ნაკლებობაზე საუბრობენ: ერთი რეცეპტის ბლანკზე გამოწერილი ერთზე მეტი მედიკამენტის შემთხვევაში რეცეპტი უქმდება; ბეჭდით დაუმოწმებელი რეცეპტები ძალადაკარგულია; შეცდომით მითითებული გენერიული დასახელება, გენერიულ და სავაჭრო დასახელებებს შორის შეუსაბამობა, კომბინირებული ფარმაცევტული პროდუქტის გენერიული დასახელებით გამოწერა მომხმარებლის მომსახურებას ახანგრძლივებს; არასწორად მითითებული მკურნალობის კურსი, პრეპარატის გამოშვების ფორმები, სამკურნალწამლო დოზა გაუგებრობის მიზეზია; მაგ. ფარმაცევტს ეკრძალება მითითებული 5 მგ-იანი ტაბლეტის ნაცვლად იმავე დასახელების მედიკამენტის 10 მგ-იანი ტაბლეტის გაყიდვა;

ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ დაგეგმილი რეფორმის ერთ-ერთი მიზანია სწორი მკურნალობა, წამალზე დანახარჯების წილისა და თვითმკურნალობით მიღებული ზიანის შემცირება. ჩატარებული კვლევის ფარგლებში ნაადრევია ამ მიღწევებზე საუბარი, თუმცა გამოვლინდა ერთ-ერთი დეტალი, რომელიც ხელს შეუწყობს მედიკამენტებზე დანახარჯების შემცირებას, კერძოდ: რეცეპტში დიაგნოზის მითითება ACD-10-ის მიხედვით აუცილებელია; ექიმის დანიშნულება ყოველთვის დიაგნოზთან შესაბამისობაში უნდა იყოს; რეცეპტების ინსტიტუტმა უნდა გამოავლინოს ექიმის მიერ გაცემული დანიშნულების რაციონალურობა, გაიდლაინებთან შესაბამისობა, რაც ნაწილობრივ შეამცირებს მედიკამენტებზე დანახარჯებს.

ჩატარებული კვლევის ფარგლებში არ იყო შესაძლებელი მედიკამენტების გაყიდვების მონაცემების მოპოვება, მკურნალობის ხარჯების დათვლა.

დასკვნა 

საქართველოში რეცეპტების ინსტიტუტის აღდგენა-დამკვიდრებასთან დაკავშირებით განხორციელებული რეფორმა წინგადადგმული ნაბიჯია. სამედიცინო საზოგადოება ცალსახად მიესალმება ამ ცვლილებას. ექიმის კომპეტენცია და ავტორიტეტი ამაღლდა; მედიკოსის მიერ რეცეპტის გამოწერის და ფარმაცევტის მიერ რეცეპტით მედიკამენტის გაცემის სპეციფიური წესები თანდათან მკვიდრდება.

გამოკვეთილ დადებით მხარეებთან ერთად თვალსაჩინოა მნიშვნელოვანი სისტემური შეცდომები და ტექნიკური ხარვეზები. ურეცეპტოდ  მეორე ჯგუფის მედიკამენტების გაყიდვა რეცეპტების ინსტიტუტის დანერგვისთვის დამაბრკოლებელი ფაქტორია. ამ ეტაპზე პრობლემას აფთიაქის დაჯარიმება ვერ აგვარებს. ჯანდაცვის სამინისტროს ამ პრობლემის აღმოსაფხვრელად ელექტრონული რეცეპტების სისტემის დამკვიდრება მიაჩნია.

 ,,სააფთიაქო“ ექიმის ამჟამინდელი საქმიანობაც აფერხებს რეფორმას. ქრონიკული დაავადებების მქონე პაციენტებისთვის მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა გართულებულია. მედიკამენტების არსებულ კლასიფიკაციას აქვს ხარვეზები. აღნიშნული კვლევა იქნება საბაზისო მონაცემი შემდგომი კვლევებისთვის.

რეკომენდაციები 

ჩატარებული კვლევის საფუძველზე შემუშავდა შემდეგი სახის რეკომენდაციები:

1.რეცეპტის ინსტიტუტის დანერგვის პროცესის ადმინისტრირების გაუმჯობესება;

2.სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს მიერ ,,სააფთიაქო“ ექიმების საქმიანობის შესწავლა;

3.მარეგულირებელი ნორმატიული ბაზის, ადმინისტრირების ინსტრუმენტების დახვეწა;

4.ფარმაცევტული პროდუქტების კლასიფიკაციის რევიზია და პერიოდულად რაციონალური ცვლილებების განხორციელება AMEA, WHO, PSUR-ის მონაცემების გათვალისწინებით (მათ შორის სოკოს საწინააღმდეგო პრეპარატების გარეგან და ვაგინურ ფორმებთან და ა.შ. დაკავშირებით არსებული ტექნიკური ხარვეზის აღმოფხვრა).

5.რეცეპტის ბლანკის ფორმაში დიაგნოზის გრაფის ჩამატება

6.მედიკამენტების რაციონალურად გამოყენების მიზნით მიზანშეწონილია ელექტრონული რეცეპტების სისტემის დანერგვა.

ბიბლიოგრაფია 

1.სამედიცინო საქმიანობის  სახელმწიფო რეგულირების სააგენტო: რეცეპტის ინსტიტუტის ეტაპობრივი დანერგვა (პრესრელიზი)

2.საქართველოს კანონი წამლისა და ფარმაცევტული საქმიანობის შესახებ, გვ.2

3.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 18 ივლისის ბრძანება N01-53/ნ. მეორე ჯგუფს მიკუთვნებული ფარმაცევტული პროდუქტის (სამკურნალო საშუალების) რეცეპტის გამოწერის წესი და ფორმა N3-რეცეპტის ბლანკის ფორმის დამტკიცების შესახებ.http://rama.moh.gov.ge/uploads/files/595553.pdf

4.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინიტრო: რეკლასიფიკაციის საფუძვლები

5.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ფარმაცევტული საქმიანობა

6.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო: ფორმა N3 რეცეპტის  იმპლემენტაცია

7.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. ჯანდაცვის სისტემის ეფეტურობის შეფასების ანგარიში. თბილისი. 2013. გვ. 62

8.გაბიტაშვილი ქეთი: ,,რეცეპტიანი და ურეცეპტო წამლების პარადიგმა“. ივერია.16.08. 2014

9.კავკასიძე გიორგი: რატომ და რისთვის არის საჭირო რეცეპტი? ივერია. 17.08.2014

10.კახიშვილი ნინო ,,წამლები, რომლებიც მხოლოდ რეცეპტით გაიყიდება“.ნეტგაზეთი. 29.10.2013

11.კახიშვილი ნინო: ,,ურეცეპტო წამლების ცვალებადი ნუსხა“. ნეტგაზეთი.08.10.2014

12.კოკიაშვილი ილონა: ,,ფარმაცევტული კომპანიების ასოციაცია ახალი რეგულაციების შემოღებას ითხოვს“.ინტერპრესნიუსი. 23.10. 2014

  1. ინტერპრესნიუსი. დავით სერგეენკო აფთიაქებში ექიმის კაბინეტების გახსნას ეხმაურება. 16:17 09-09-2014.

http://www.interpressnews.ge/ge/sazogadoeba/296396-davith-sergeenko-afthiaqebthan-eqimis-kabinetebis-gakhsnas-ekhmaureba.html?ar=A

14.მოსია თეა ,,იქნებ ახლაც არ წვიმს ისე, როგორც ქუხს. რეცეპტების ინსტიტუტის ამოქმედება პრობლემებს არ შექმნის“. საქართველოს რესპუბლიკა. 15.08.2014

15.,,რა პროცედურების გავლით მიიღებთ წამალს ახალი რეგულაციების შემდეგ – ჯანდაცვის სამინისტრო საზოგადოების კრიტიკულ კითხებს პასუხობს“ http://www.ambebi.ge

16.ოქრიაშვილი კახა: ,,ჯანდაცვის სამინისტროს გააზრებული არ ქონდა მედიკამენტების რეცეპტით გაცემასთან დაკავშირებული პროცესები”. The Georgian Times.09.09. 2014

17.ტურძილაძე თინა: რეცეპტებით მედიკამენტების გაცემის პროექტი შესაძლოა ჩავარდეს?! Media City. 14.08.2014

18.ტურძილაძე თინა: ,,ანუ ექიმები მიხედავენ ჩვენს საფულეს?!“ ნეტგაზეთი. 10.11.2010

19.,,ურეცეპტოდ გასაცემი მედიკამენტების სია 772 წამლით გაიზარდა“. http://www.netgazeti.ge/GE/105/News/35788/?tpl=8

20.ურუშაძე სანდრო ,,ისევ რეცეპტზე და ძველ ნაცნობ მაშკევიჩზე“, ივერია.12.10.2014

21.ჭარაქაშვილი ირმა, ხატიაშვილი სანდრო: ,,გადაუდებელი დახმარების ჩანთის შემადგენლობაში ცვლილებები განხორციელდა“, 2014.http://garb.ge/news/gadaudebeli-dakhmarebis-chanthis-shemadgenlobashi-tsvlilebebi-gankhortsielda-video/

22.Bio Med Central Health Services Research „Factors influencing prescribing behavior of physicians in Greece and Cyprus: results from a quastionnaire based survey”, August, 2009

23.Bond Christine ,,The over-the-counter pharmaceutical market – policy and practice”, Health Policy Developments, Eurohealth Vol 14 No 3 p. 19 – 24

24.European Commission>DG Health and Food Safety> Public Health>Reference Documents>Register>Full human ATC List

25.FIP Statement of Policy – control of antimicrobial medicines resistance (AMR), The Hague, The Netherlands

26.Health Canada ,,Prescription Drug List” 26.06.2015. http://www.hc-sc.gc.ca/dhp-mps/alt_formats/pdf/prodpharma/pdl-ord/pdl_list_fin_ord-eng.pdf

27.http://apps.ssa.gov.ge/recepti/Camlebi

28.http://gpc.ge

29.http://www.aesgp.eu/facts-figures/otc-ingredients/?result=parameter&multiselect=europe&country

30.http://psnews.ge/index.php?m=149&jur_id=239

31.Legal classification status of selected ingredients in the Europian Union

32.Narendran, R. Narendranathan, M. (2013) “Influence of pharmaceutical marketing on prescription practices of physicians.” The Journal of the Indian Medical Association, 111 (1), 47-50

33.Sheen C.L, Colin-Jones D.G.,,Over the counter drugs and the gastrointestinal tract”, Clinical Research Fellow, Ninewells Hospitaland Medical School, Dundee, UK; Queen Alexandra Hospital, Portsmouth, UK; Aliment Pharmacol Ther 2001: 15: 1263-1270

34.WHO ,,Now Available Without a Prescription” , U.S. Food and Drug Administration, 08. 12.2011

35.WHO Regional office for Europe ,,Health technologies and Pharmaceuticals (HTP) programme –Annual Report

36.WHO ,,The role of pharmacist in encouraging prudent use of antibiotic medicines and averting antimicrobial resistance – a review of current policies and experiences in Europe” 2014

37.www.moh.gov.ge.

38.WSMI (World Self-Medication Industry) -,,Prescription to nonprescription medicines switch”, 2009

Picture1 - Copy

ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია No 1 (2015)

სარჩევი

ვერულავა, თენგიზ, ობგაიძე, ნატალი. (2015). აგროდაზღვევის პრობლემები საქართველოში

ვერულავა, თენგიზ, ესაკია, რუსუდან. (2015). რეცეპტის ინსტიტუტის ამოქმედება საქართველოში

ვერულავა, თენგიზ, თორთლაძე, ირაკლი. (2015). რენტგენო-რადიოლოგიური სამედიცინო მომსახურების ხარისხის პრობლემები საქართველოში

ვერულავა, თენგიზ, კიკვიძე, ზურაბ  (2015). მბულატორიული პაციენტის სამედიცინო დახმარების ხარისხით კმაყოფილება

ვერულავა, თენგიზ, გიორგაძე, გურანდა (2015). საკეისრო კვეთების ზრდის პრობლემა საქართველოში

Older Posts »

Categories

%d bloggers like this: