Tengiz Verulava

Tengiz Verulava

გადაუდებელი დაავადებების ფინანსური ხელმისაწვდომობა საქართველოში

თენგიზ ვერულავა მედიცინის აკადემიური დოქტორი ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი
მაკა გაბულდანი
ჯანმრთელობის ზარალების მართვის კონსულტანტი სადაზღვევო კომპანია “ალდაგი”

გამოქვეყნდა ჟურნალში “ეკონომიკა და ბიზნესი”. ივ. ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ტომი VIII, ნომერი 1, იანვარი-მარტი. 2015 წ.

https://www.tsu.ge/data/file_db/economist_faculty/Binder1.pdf

იხილეთ PDF ვერსია გადაუდებელი დაავადებების ფინანსური ხელმისაწვდომობა საქართველოში

სამედიცინო მომსახურებაზე თანაბარი ფინანსური ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა სახელმწიფოს უმნიშვნელოვანესი ამოცანაა. გადახდისუუნარობის გამო ხშირად ადამიანები საჭიროების შემთხვევაში ვერ ღებულობენ სათანადო სამედიცინო მომსახურებას. სამედიცინო მომსახურებაზე ფინანსური ბარიერების არსებობა უარყოფითად მოქმედებს ადამიანის ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე. ამ ბარიერების მინიმუმამდე დაყვანა ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა.

კვლევის მიზანია საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით მოცული ბენეფიციარების გადაუდებელი მდგომარეობების, კერძოდ, ნეიროქირურგიული დაავადებების მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის შესწავლა.

კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია სამეცნიერო ნაშრომები, საკანონმდებლო აქტები, სამედიცინო სტატისტიკისა და დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრის მასალები. კვლევა მოიცავდა თვისებრივ და რაოდენობრივ კომპონენტებს. კვლევის მიზნებიდან გამომდინარე, გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადებების მოცვის საკითხის გამოსაკვლევად შეირჩა თბილისის საუნივერსიტეტო კლინიკა „მაღალი სამედიცინო ტექნოლოგიების ცენტრი“, ვინაიდან მიჩნეულია, რომ აღნიშნულ კლინიკას ერთ-ერთი საუკეთესო ნეიროქირურგიული განყოფილება აქვს ქვეყანაში.

თვისებრივი კვლევა გულისხმობს ცენტრის მენეჯერების და სამედიცინო პერსონალის მოსაზრებების იდენტიფიცირებას საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის ნეირიქირურგიულ კომპონენტთან დაკავშირებით. თვისებრივი კომპონენტის ფარგლებში განხორციელდა ჩაღრმავებული ინტერვიუ ცენტრის მენეჯერების და სამედიცინო პერსონალის მონაწილეობით. თვისებრივი კომპონენტი განხორციელდა 2014 წლის მაისს, თბილისში.

რაოდენობრივი კვლევა მოიცავდა ინფორმაციის შეგროვებას სამ მიზნობრივ ჯგუფში – ნეიროქირურგიული ცენტრის ექიმებს, მენეჯერებს და ბენეფიციარებს შორის. ამისათვის, ჩაღრმავებული ინტერვიუების დროს გამოთქმულ მოსაზრებებზე დაყრდნობით, შედგენილ იქნა კითხვარი. გამოიკითხა სტაციონარში ჰოსპიტალიზებული 200 ნეიროქირურგიული პაციენტი ან პაციენტთან ურთიერთობის შეუძლებლობის შემთხვევაში მისი ოჯახის წევრები. კვლევაში გამოყენებულ იქნა პირისპირ ინტერვიუირების მეთოდი. ინტერვიუ ჩატარდა სპეციალური სტრუქტურირებული კითხვარების მეშვეობით, რომლებიც ცალ-ცალკე შემუშავდა თითოეული მიზნობრივი ჯგუფისათვის. სულ პროექტის ფარგლებში შემუშავდა 3 განსხვავებული კითხვარი – ნეიროქირურგიული ცენტრის ექიმებისათვის, მენეჯერებისა და ბენეფიციარებისათვის.

შერჩეული 220 პირიდან 200 ბენეფიციარმა (90.9%) განაცხადა თანხმობა კვლევაში მონაწილეობაზე. 20 პირმა უარი განაცხადა მონაწილეობაზე, მათ შორის 12 იყო მამაკაცი და 8 ქალი. გამოკითხული რესპოდენტებიდან 123 იყო კაცი (61.5%) და 77 – ქალი (38.5%). 45 წლამდე ასაკის რესპოდენტი შეადგენდა 16%-ს, 45-დან 65 წლამდე 46%-ს, ხოლო 65 წელზე მეტი ასაკის – დაახლოებით 37.5%-ს (იხ. ცხრილი 1).

რესპოდენტთა ასაკობრივ-სქესობრივი შემადგენლობა
ცხრილი 1.
Picture1

კვლევის მეთოდოლოგიურ შეზღუდვად შეიძლება ჩაითვალოს ნაკლები დანახარჯების და მოკლე დროში გამოკითხვის ჩატარების შესაძლებლობის გამო, საკვლევად მხოლოდ თბილისის ნეიროქირურგიული პროფილის სამედიცინო დაწესებულების შერჩევა.

საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამის შემოღება. 2013 წლამდე სახელმწიფო აფინანსებდა მოსახლეობის გარკვეული ჯგუფების სამედიცინო მომსახურებას, რომელთა რაოდენობა წლიდან წლამდე იზრდებოდა. 2007 წელს ჯანმრთელობის დაზღვევის სახელმწიფო პროგრამებით მოსახლეობის მხოლოდ 4.1 % იყო მოცული, ხოლო 2012 წლისთვის იგი 37.9 %-მდე გაიზარდა. თუ ამას დავუმატებთ ინდივიდუალური და კორპორატიული სამედიცინო დაზღვევით მოცულ პირებს, მთლიანად ქვეყანაში სამედიცინო დაზღვევით მოცული იყო 1981123 ადამიანი (50,8 %). შესაბამისად, ქვეყნის მოსახლეობის ნახევარზე მეტს, დაახლოებით 2 მილიონზე მეტ ადამიანს არ გააჩნდა სამედიცინო დაზღვევა. მათ საკუთარი ხარჯებით უნდა დაეფარათ მკურნალობის სრული ღირებულება, რაც არაიშვიათად იწვევდა კატასტროფულ დანახარჯებს.

ამასთან, 2013 წლის 28 თებერვლამდე, საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის ამოქმედებამდე, გადაუდებელი (ურგენტული) მდგომარეობების დროს პროგრამული დახმარება მიეწოდებოდა მხოლოდ 0-დან 5 წლამდე და 60 წელს გადაცილებულ მოსახლეობას. ამ პირობებში 5-დან 60 წლამდე ასაკის მოსახლეობის დიდი ნაწილი არ ითვლებოდა მოქმედი სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამებით მოსარგებლედ, რის გამოც მოკლებულნი იყვნენ საშუალებას მიეღოთ გადაუდებელი სამედიცინო მომსახურება. აღნიშნული ზრდიდა დაავადებათა გართულებული შემთხვევების რაოდენობას და შესაბამისად, ლეტალობის რისკს.

2013 წლის 28 თებერვლიდან საქართველოში ამოქმედდა საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა, რომლის მეშვეობით სამედიცინო დაზღვევის არმქონე 2 მილიონზე მეტ მოქალაქეს მიეცა სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამით განსაზღვრული სამედიცინო სერვისებით სარგებლობის უფლება. დღეისათვის საქართველოს ყველა მოქალაქე უზრუნველყოფილია საბაზისო სამედიცინო მომსახურებით საყოველთაო ჯანდაცვისა თუ სახელმწიფო და ნებაყოფლობითი სამედიცინო სადაზღვევო პროგრამებით, მათ შორის დაახლოებით 3.4 მლნ ადამიანი მოცულია საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით, 560 ათასი ადამიანი ჯანმრთელობის დაზღვევის სახელმწიფო პროგრამის მოსარგებლეა, ხოლო 546 ათასამდე პირს აქვს ნებაყოფლობითი სამედიცინო დაზღვევა; ამასთან, ჯანდაცვის სექტორისთვის გამოყოფილი სახელმწიფო ასიგნებების მოცულობა 2013 წელს, წინა წელთან შედარებით, თითქმის გაორმაგდა და 365 მლნ ლარიდან 634 მლნ ლარამდე გაიზარდა [1] (იხ. ნახ 1).

ნახ. 1. ჯანმრთელობის დაზღვევის სახელმწიფო პროგრამის მოსარგებლეთა და სულ სამედიცინო სადაზღვევო პოლისის მფლობელთა პროცენტული წილი ქვეყნის მთელ მოსახლეობასთან (2007-2012 წწ.). [2]

Picture2

საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული სერვისები. საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამით ფინანსდება პირველადი ჯანდაცვის რგოლის ოჯახის/უბნის ექიმის მომსახურება, გადაუდებელი ამბულატორიული და სტაციონარული მომსახურება, გეგმური ქირურგიული ოპერაციები, ონკოლოგიური დაავადებების მკურნალობა, მშობიარობა [1].

გეგმური ამბულატორიული სამედიცინო მომსახურებით გათვალისწინებულია: ოჯახის ან უბნის ექიმის და ექთნის მომსახურება, საჭიროების შემთხვევაში, მათი მომსახურება ბინაზე (ანაზღაურდება 100%-ით); ეროვნული კალენდრით გათვალისწინებული პროფილაქტიკური აცრები; ექიმ-სპეციალისტების (ენდოკრინოლოგი, ოფთალმოლოგი, კარდიოლოგი, ნევროლოგი, გინეკოლოგი, ოტორინოლარინგოლოგი, უროლოგი) მომსახურება), ოჯახის ან უბნის ექიმის დანიშნულებით (ანაზღაურდება 70%-ით); ექიმის დანიშნულებით ინსტრუმენტული გამოკვლევები, კერძოდ: ელექტროკარდიოგრაფია (ანაზღაურდება 100%-ით), მუცლის ღრუს ექოსკოპია (სისტემების მიხედვით, ტრანსაბდომინურად), გულმკერდის რენტგენოსკოპია/რენტგენოგრაფია (ანაზღაურდება 70%-ით); ექიმის დანიშნულებით კლინიკურ-ლაბორატორიული გამოკვლევები (სისხლის საერთო ანალიზი, შარდის საერთო ანალიზი, გლუკოზა პერიფერიულ სისხლში, კრეატინინი, ქოლესტერინი სისხლში, შრატში ლიპიდების განსაზღვრა, განავლის ანალიზი ფარულ სისხლდენაზე, პროთრომბინის დრო), რომლებიც ანაზღაურდება 100%-ით, ხოლო ღვიძლის ფუნქციური სინჯები და ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციური სინჯი ანაზღაურდება 70%-ით.

საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამით ანაზღაურდება აგრეთვე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სტატუსის მისანიჭებლად საჭირო დიაგნოსტიკური გამოკვლევები, გარდა მაღალტექნოლოგიური გამოკვლევებისა; სამედიცინო ცნობის, დასკვნის და რეცეპტის გაცემა, გარდა სამსახურის დაწყებასთან დაკავშირებული, ავტომობილის მართვის მოწმობისა და იარაღის შეძენის ნებართვის მისაღებად წარსადგენი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობებისა [3].

გადაუდებელი ამბულატორიული სამედიცინო მომსახურება მოიცავს ისეთი გადაუდებელი მდგომარეობების მართვასა და სტაბილიზაციას, რომელიც არ საჭიროებს სტაციონარში 24 საათიან დაყოვნებას. ასეთია: ტრავმები, მოტეხილობები, ჭრილობები, თერმულ დაზიანებები (დამწვრობა/მოყინვა), მოწამვლა/ინტოქსიკაცია, ცხვირიდან სისხლდენა, ალერგიის მართვა ანაფილაქსიური შოკის განვითარების რისკის დროს, შარდის შეკავება, მწვავე ლარინგიტი (კრუპი), გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები (ჰიპერტონული კრიზი, გულის რითმის დარღვევები) და სხვადასხვა სახის მწვავე ტკივილი. აღნიშნული გადაუდებელი ამბულატორიული მომსახურება ანაზღაურდება სრულად, 100%-ით [3].

საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა მოიცავს გეგმურ ქირურგიულ ოპერაციებს (მ. შ. დღის სტაციონარი) და მასთან დაკავშირებულ ყველა გამოკვლევას. გეგმური სტაციონარული სამედიცინო მომსახურების წლიური ლიმიტი შეადგენს 15000 ლარს, რომელიც ანაზღაურდება 70%-ით, ხოლო სრულად ანაზღაურდება 18 წლამდე ასაკის მოსარგებლეებისათვის კარდიოქირურგიული და ონკოლოგიური ოპერაციები და მასთან დაკავშირებული დიაგნოსტიკური გამოკვლევები [3].

საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა მოიცავს აგრეთვე ონკოლოგიურ პაციენტთა მკურნალობას, კერძოდ – ქიმიოთერაპიას, ჰორმონოთერაპიას და სხივურ თერაპიას. წლიური ლიმიტი შეაადგენს 12 000 ლარს, ანაზღაურდება 80%-ით, ხოლო 18 წლამდე ასაკის მოსარგებლეებისათვის მომსახურება ანაზღაურდება სრულად. პროგრამით გათვალისწინებულია მშობიარობის ანაზღაურება (ფიზიოლოგიური მშობიარობა – ლიმიტი 500 ლარი; საკეისრო კვეთა – ლიმიტი 800 ლარი) [3].

გადაუდებელი სტაციონარული მომსახურება ითვალისწინებს ისეთი მდგომარებების დაფინანსებას, როდესაც დაუყოვნებელი სამედიცინო დახმარების აღმოჩენის გარეშე, მოსალოდნელია ორგანოს ან/და კიდურის დაკარგვა ან პაციენტის გარდაცვალება რამდენიმე საათში. გათვალისწინებულია გადაუდებელი ქირურგიული და თერაპიული დახმარების გაწევა. პროგრამა ასევე მოიცავს ინტენსიურ თერაპიასა და კრიტიკული მდგომარეობების მართვას. გადაუდებელი სტაციონარული მომსახურების ლიმიტი ერთეულ შემთხვევაზე შეადგენს 15 000 ლარს. 100 %-ით ანაზღაუდება ინტენსიური თერაპია და კრიტიკული მდგომარეობების მართვა და 450-ზე მეტი გადაუდებელი მდგომარეობა განსაზღვრული ნუსხის შესაბამისად. 70%-ით ანაზღაურდება ყველა სხვა გადაუდებელი და სასწრაფო მდგომარეობის მართვა [3].

საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამით განსაზღვრულია 24 გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადება, რომელთა სტაციონარული მომსახურება 100%-ით ანაზღაურდება; იგი მოიცავს ისეთ ნეიროქირურგიულ დაავადებებს, როგორიცაა: სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევა, იტრაკრანიალური სისხლჩაქცევა, ჰიდროცეფალია, თავის ტვინის ტრავმული დაავადებები (იხ. ცხრილი 2).

საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამით განსაზღვრული გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადებების ჩამონათვალი [3]
ცხრილი 2

Picture3

აქვე აღსანიშნავია, რომ საქართველოში ბოლო წლებში აღინიშნებოდა სისხლის მიმოქცევის დაავადებების ზრდის ტენდენცია, რომელთა შორის მნიშვნელოვანი წილი უკავია ჰიპერტენზიულ, გულის იშემიურ და ცერებროვასკულურ დაავადებებს [2]. ცერებროვასკულური დაავადებები სისხლის მიმოქცევის სისტემის დაავადებების სტრუქტურაში რიგით მე-3 ადგილს, ხოლო სიკვდილიანობის ძირითად მიზეზებს შორის მე-2 ადგილს იკავებს [6]. ცერებროვასკულარულ დაავადებებს შორის მეტი წილი უკავია თავის ტვინის ინფარქტს (38 %). ცერებროვასკულარული დაავადებებით ჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი შეადგენს 163.6-ს ხოლო ლეტალობის მაჩვენებელი – 18.1 [6] (იხ. ცხრილი 3.4) [6].

სიკვდილიანობის ძირითადი მიზეზები საქართველოში. 2012 წ.
ცხრილი 3
Picture4

ცერებროვასკულური ავადმყოფობები, სტაციონარული მომსახურება, 2012 წ.
ცხრილი 4

Picture5

შედეგები. საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამით განსაზღვრულია გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადებების ჩამონათვალი, სულ 24 ნოზოლოგია, რომელთა სტაციონარული მომსახურება 100%-ით ანაზღაურდება. იგი მოიცავს ისეთ ნეიროქირურგიულ დაავადებებს, როგორიცაა: სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევა, იტრაკრანიალური სისხლჩაქცევა, ჰიდროცეფალია, თავის ტვინის ტრავმული დაავადებები (იხ. ცხრილი 2).

კვლევის ფარგლებში ჩატარდა ჩაღრმავებითი ინტერვიუ ნეიროქირურგებთან. კვლევის შედეგად გაირკვა, რომ სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადებების ჩამონათვალი შეზღუდულია და არ ფარავს ისეთ ნოზოლოგიებს, როგორიცაა: არტერიო ვენოზური მალფორმაციები თავისა და ზურგის ტვინში, თავისა და ზურგის ტვინის სიმსივნეები, დისკოგენური რადიკულიტები მიელოპათიასთან ერთად, ხერხემლის მალების პათოლოგიური მოტეხილობები. ასევე პროგრამა არ მოიცავს თავის ტვინის იფარქტს, პერიფერიული ნერვების ტრავმულ დაზიანებების ქირურგიულ მკურნალობას.

კვლევის ფარგლებში ასევე ჩატარდა ჩაღრმავებითი ინტერვიუ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წარმომადგენელებთან. მათი განცხადებით, ადრე არსებული სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამებით ფინანსდებოდა ყველა გადაუდებელი მდგომარეობა და დღევანდელი მდგომარეობისგან განხვავებით ნოზოლოგიების ჩამონათვალი არ იყო მკაცრად განსაზღვრული. შესაბამისად, წინათ პაციენტი ფინანსურად დაცული იყო ნებისმიერი გადაუდებელი მდგომარეობის შემთხვევაში.

ჩატარებული კვლევის ფარგლებში სტაციონარში ნამკურნალევ პაციენტთა დაავადებათა (ნოზოლოგიების) ჩამონათვალი საკმაოდ მრავალფეროვანია: სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევა, თავის ტვინის სისხლძარღვების ანევრიზმა, ტვინის ტრავმული შეშუპება, თავის ტვინის ინფარქტი განვითარებული ცერებრული არტერიების დაუზუსტებელი ოკლუზიის ან სტენოზის გამო, წელის მალის მოტეხილობა, ჰიდროცეფალიის სხვა ფორმები, თავის სხვა ნაწილების ღია ჭრილობა, იდაყვის ნერვის დაზიანება, ანევრიზმის სხვა ფორმები, ჰემორაგიული ინსულტი, ექსტრადურული და სუბდურული აბსცესი დაუზუსტებელი, ეპიდურული სისხლჩაქცევა, წელის და სხვა მალთაშუა დისკების დაზიანება რადიკულოპათიასთან ერთად, თავის ტვინის ავთვისებიანი სიმსივნე დაუზუსტებელი, ინტრაცერებრული სისხლჩაქცევა ნათხემში, თავის და ზურგის ტვინის გარსების სიმსივნე, საფეთქლის წილის ავთვისებიანი სიმსივნე, თავის ტვინის შერყევა, ინტრაკრანიალური სისხლჩაქცევა (იხ. ცხრილი 5).

ცერებროვასკულური დაავადებით ჰოსპიტალიზებულ პაციენტთა განაწილება ასაკის მიხედვით (2014 წლის მაისი, ივნისი, ივლისი)
ცხრილი 5

Picture6

კვლევის შედეგებით ირკვევა, რომ გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადებების სამკურნალოდ რესპოდენტებზე საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით ანაზღაურებული თანხა შეადგენდა მკურნალობის მთლიანი ღირებულების 81 %-ს, დანარჩენ 19% წარმოადგენდა ნებაყოფლობითი დაზღვევით ან თავად პაციენტის მიერ გადახდილ თანხას. რესპოდენტთა 45 %-ს მოუწია მკურნალობის ღირებულების გარკვეულ ნაწილზე თანხის ჯიბიდან გადახდა. მათ შორის, რესპოდენტთა 9 %-ის მიერ პირდაპირ გადახდილი თანხა შეადგენდა $1500-ზე მეტს, 10 %-ის მიერ პირდაპირ გადახდილი თანხა მერყეობდა $1000-დან $1500-მდე, 12 %-ის – $500-დან $1000-მდე, 14 %-ის – $50-დან $500-მდე. რესპოდენტთა 13 %-ს არ დაუფინანსდა გადაუდებელი ნეიროქირურგიული მკურნალობისათვის საჭირო მაღალტექნოლოგიური გამოკვლევები (მაგ., კომპიუტერული და მაგნიტორეზონანსული ტომოგრაფია). პაციენტთა 12 % დაზღვეული იყო ნებაყოფლობითი სამედიცინო დაზღვევით, შესაბამისად, მათი სამედიცინო მომსახურების ხარჯები დაფინანსდა კერძო სადაზღვევო კომპანიის მიერ.

კვლევის შედეგებით ირკვევა, რომ საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ლიმიტი (15 000 ლარი) პაციენტთა 9 %-ის მკურნალობისთვისათვის არ აღმოჩნდა საკმარისი. გამოკითხულთა 36-%-ს მოუწია საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ღირებულების 30%-ის თანაგადახდა.

დასკვნა და რეკომენდაციები. ჩატარებული კვლევიდან ირკვევა, რომ საყოველთაო ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა მოსახლეობის სამედიცინო მომსახურებისადმი ფინანსური ხელმისაწვდომობა. თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ მოსახლეობა უზრუნველყოფილია ბაზისური სამედიცინო მომსახურების პაკეტით, სახელმწიფო პროგრამით არ ფინანსდება გადაუდებელი ნეიროქირურგიული ოპერაციების გარკვეული სახეები, ასევე არ ფინანსდება გადაუდებელ ნეიროქირურგიული მკურნალობისათვის საჭირო მაღალტექნოლოგიური გამოკვლევები (მაგ., კომპიუტერული და მაგნიტორეზონანსული ტომოგრაფია). საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით გადაუდებელი ნეიროქირურგიული მკურნალობისათვის განსაზღვრული ლიმიტი (15 000 ლარი – 8570 $) არ არის საკმარისი. პაციენტთა გარკვეულ ნაწილს მოუწია მკურნალობის ღირებულების მნიშვნელოვანი ნაწილის გადახდა (ზოგ შემთხვევაში იგი $2000-ს აღემატებოდა), რაც უარყოფითად ზემოქმედებს მათ ფინანსურ ხელმისაწვდომობაზე.

ჩატარებული კვლევის საფუძველზე შევიმუშავეთ რეკომენდაციები, რომელთა შორის მთავარია ის, რომ მოსახლეობის ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით, მიზანშეწონილია, საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამებში გადაუდებელი ნეიროქირურგიული ნოზოლოგიების ჩამონათვალის გაფართოება, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში ისეთი მაღალტექნოლოგიური კვლევების დაფინანსება, როგორიც არის კომპიუტერული და მაგნიტორეზონანსული ტომოგრაფია. მნიშვნელოვანია გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადებების ჩართვა ისეთი ფინანსური ლიმიტით, რომ თავიდან იქნეს აცილებული პაციენტის კატასტროფული დანახარჯები.

აბსტრაქტი

საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის შემოღების შემდეგ მნიშვნელოვნად გაიზარდა გადაუდებელი სამედიცინო მომსახურების და მათ შორის გადაუდებელი ნეიროქირურგიული ოპერაციების ფინანსური ხელმისაწვდომობა. პროგრამით განსაზღვრულია 24 ნოზოლოგია რომელთა სტაციონარული მომსახურება 100 %-ით ანაზღაურდება. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა გადაუდებელი ნეიროქირურგიული სერვისების ფინანსური ხელმისაწვდომობის შესწავლა. მეთოდოლოგია: კვლევისათვის შეირჩა საუნივერსიტეტო კლინიკა „მაღალი სამედიცინო ტექნოლოგიების ცენტრი“. გამოყენებულ იქნა ჩაღრმავებული ინტერვიუ ცენტრის მენეჯერების და სამედიცინო პერსონალის მონაწილეობით და პირისპირ ინტერვიუირების მეთოდი სპეციალური სტრუქტურირებული კითხვარების მეშვეობით ნეიროქირურგიული პროფილის პაციენტებთან. შედეგები, დისკუსია: საყოველთაო ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა მოსახლეობის სამედიცინო მომსახურებისადმი ფინანსური ხელმისაწვდომობა. თუმცა, მიუხედავად ბაზისური პაკეტით უზრუნველყოფისა, სახელმწიფო პროგრამით არ ფინანსდება გადაუდებელი ნეიროქირურგიული ოპერაციების გარკვეული სახეები და მკურნალობისათვის საჭირო მაღალტექნოლოგიური გამოკვლევები (მაგ., კომპიუტერული და მაგნიტორეზონანსული ტომოგრაფია). სახელმწიფო პროგრამით გადაუდებელი ნეიროქირურგიული მკურნალობისათვის განსაზღვრული ლიმიტი (15 000 ლარი) არ არის საკმარისი. პაციენტთა გარკვეულ ნაწილს მოუწია მკურნალობის ღირებულების მნიშვნელოვანი ნაწილის ჯიბიდან გადახდა, რაც უარყოფითად ზემოქმედებს მათ ფინანსურ ხელმისაწვდომობაზე. დასკვნა: მოსახლეობის ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით, მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ჯანდაცვის პროგრამებში გადაუდებელი ნეიროქირურგიული ნოზოლოგიების ჩამონათვალის გაფართოება, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში მაღალტექნოლოგიური კვლევების დაფინანსება, ასევე, გადაუდებელი ნეიროქირურგიული დაავადებების ჩართვა ისეთი ფინანსური ლიმიტით, რომ თავიდან იქნას აცილებული პაციენტის კატასტროფული დანახარჯები.

ძირითადი საძიებო სიტყვები:
ჯანდაცვა, სამედიცინო მომსახურების ფინანსური ხელმისაწვდომობა

ბიბლიოგრაფია

1. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. 2013 წლის ანგარიში. http://www.moh.gov.ge/files/angarishi-2013.pdf
2. ჯანდაცვის სისტემის ეფექტურობის შეფასების ანგარიში 2013. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო.
3. საქართველოს მთავრობის დადგენილება № 36. საყოველთაო ჯანდაცვაზე გადასვლის მიზნით გასატარებელ ზოგიერთ ღონისძიებათა შესახებ. 2013 წლის 21 თებერვალი http://ssa.gov.ge/files/2013/File/N36-2013.pdf
4. სოციალური მომსახურების სააგენტო http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/Banners/Left_Banners/failebi/sakoveltao.pdf
5. ლიბერალი საყოველთაო ჯანდაცვის ანატომია http://www.liberali.ge/ge/liberali/articles/114468/
6. სტატისტიკური ცნობარი 2012. არაგადამდები დაავადებების ტენდენციების ანალიზი 2011 წ http://www.ncdc.ge/
7. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს საინფორმაციო პორტალი. http://cloud.moh.gov.ge/Pages/SearchPage.aspx
8. ჯანდაცვის განმტკიცების პროგრამა, 2014. საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის შეფასება ბენეფიციარებისა და მომსახურების მიმწოდებლების ჭრილში საბოლოო ანგარიში http://www.moh.gov.ge/files/JAN-USID/1.pdf

თენგიზ ვერულავა, მაკა გაბულდანი

თენგიზ ვერულავა, მაკა გაბულდანი

Accessibility of Urgent Neurosurgery Diseases by the State Universal Healthcare Program in Georgia (country)

Tengiz Verulava. Doctor of Medical Science. Head of School “Health Policy and Management”. Ilia State University
Maka Gabuldani. Health Claims Management Consultant. Insurance company “Aldagi”.

Published “Gazi Medical Journal”, Vol 26 (2). С. 42-45. ISSN 2147-2092
http://medicaljournal.gazi.edu.tr/index.php/GMJ/article/view/1104/1012

Abstract

Background. After introduction of the State Universal Healthcare Program in Georgia significantly has increased the financial access to the urgent health services, among them urgent neurosurgery services. The State Universal Healthcare Program covers 24 neurosurgery diseases. The aim of the research was to study the financial accessibility to the urgent neurosurgery services. Methodology, In-depth interview with the managers and medical personnel of the neurosurgery hospitals and direct interviews with the specially structured questionnaires with the patients or their family members have been applied. The Tbilisi University clinic “High Technology Medical Center” has been selected for the research. Results, the results of the research showed that the financial accessibility of health services has significantly improved after the introduction of the State Universal Healthcare Program. Although, Program is not financing the specific types of the urgent neurosurgery services and neither high-technological diagnostic tests (egg. CT and MRT). The financial limit defined by the State Universal Healthcare Program for the neurosurgery care is not enough. Some patients had to pay the significant amount of the cost of medical care that negatively effects on their financial accessibility. Conclusions, In order to increase the financial accessibility it is necessary to expand the list of the urgent neurosurgery diseases covered by the State Universal Healthcare Program, and in urgent cases to finance the high-technological diagnostic tests. It is important to define the financial limits for the urgent neurosurgery diseases that will avoid the high costs for the patients.

Keywords Health Care, Georgia, Financial accessibility

Background

It is very important for the State to ensure equal financial access to medical services. The patients very often could not get the relevant medical services. Because of the insolvency, the financial obstacles negatively effect on the people’s health. Minimizing of these barriers is one of the main tasks of the healthcare system. Since 2007 the State has provided health insurance for target populations below the poverty line as well as certain other groups (schoolteachers, the military forces and the policemen), in total 1.2 million people. From September 1, 2012 the government launched extension of state-funded health insurance for additional 1 million target population (retirement age population, students, children 0-5 and children 0-18 with disabilities), that, together with already insured by states population, accounted 50.8% of Georgia’s population. From October, 2012 the new Government declared moving towards universal health coverage. Universal Health State Program targeted at 2 million uninsured population came into force from February 28, 2013 (minimal basic package (BP) provided as vertical programs for PHC and emergency services, specifically ambulatory (planned and emergency) and emergency hospital services). The annual financial limit (15000 GEL) for scheduled hospital health services (more than 450 urgent in-patient services, including 24 neurosurgery diseases) has been defined.

The aim of the study is to research the financial accessibility of the beneficiaries covered by The State Universal Healthcare program in case of the urgent neurosurgery diseases.

Methodology

Research included qualitative and quantitative components. Qualitative research implied identification of suggestions made by managers and medical staff of the neurosurgery hospital. Within the qualitative component, discussions and in-depth interviews were held with focus groups. Within qualitative component, 1 focus group was implemented in in Tbilisi, May 2014.

At the second stage of research, some provisions for quantitative questionnaire were developed based on the problems identified within qualitative component. Based on the research aims, the Tbilisi University clinic “High Medical Technology Center” has been selected for the research, because this clinic is supposed to have one of the best neurosurgery departments in the country. The direct interview method has been applied. The interview was conducted through special structured questionnaires. Each questionnaire included open and closed questions; duration of interviews with the beneficiaries was 30-45 minutes.

200 beneficiaries (90.9%) of the selected 220 people agreed on participation in the study. 20 persons refused to participate, 12 of which were men and 8 women. 123 out of respondents were men (61.5%) and 77 – women (38.5%). Respondents aged under 45 years comprised 16%, 45 to 65 years 46%, and aged 65 years and older – amounted 37.5% (Table 1).

Table 1: The composition respondents based on sex and age:

Picture1

Results

The State Universal Healthcare program defines 24 urgent neurosurgery diseases (including: subarachnoid haemorrhage, intracranial haemorrhage, Traumatic brain injury). The research result showed that the list of the urgent neurosurgery diseases covered by the State Universal Healthcare Program is limited and don’t include such diseases, like: Arteriovenous malformation in brain, brain and spinal tumors, discogenic radiculopathy, pathological fractures of spine, also the program don’t includes cerebral infarction, surgical treatment of traumatic peripheral nerve lesions…

During the research in-depth interview has been conducted with the representatives of the The Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia. According to their statements, the previous state healthcare programs were financing all urgent cases and unlike the current situation the amount of diseases were not strictly defined. Accordingly, in the past the patient was financially protected in any urgent cases. In this research study the diseases of the hospitalized patients are diverse (Table 2).

Table 2: Distributions of hospitalization for cerebrovascular diseases by age, 2014 (May, June, July)

Picture2

The research result showed that, according to the majority of beneficiaries (92%) the most positive side of The State Universal Healthcare Program is improved accessibility to the medical services and coverage of a bigger part of population. The majority of respondents (83% of respondents) are informed that the urgent neurosurgical diseases are covered by The State Universal Healthcare Program. Approximately 87% was not informed that the high-technological diagnostic tests, such as Computer and Magnetic Resonance Tomography are not financed by this program.

According to the majority of beneficiaries they need more information about medical services and the procedures that are financed by the State Universal healthcare program. The managers and medical personal of the neurosurgical department noted that some patients suppose that all medical services are free, but actually, there are diseases and medical services are uncovered by the program and they have to inform patients about it.

Respondents satisfaction based on the following components of medical care has been assessed: patient admission procedures, flexibility/rapidity of medical procedures in hospitals, politeness and attention of medical staff, general condition of medical ward (wall, floor, ceiling etc.) cleanliness, sanitation (linen, toilet, ward) the doctors’ attitude (politeness, attention) and professionalism, attitude (politeness, attention) and professionalism of nurses, the time that doctors spend with patients, in-patient days, patient discharge procedures rapidity/flexibility, hospital staffs’ responses to the needs of patients, patient satisfaction with urgent neurosurgical hospital services. The majority of patients are satisfied with in-patient service. According to different parameters of medical services, their number varies between 83-93%. The reason of the beneficiaries’ dissatisfaction (7%) was mainly conditions for sick-nurses in the hospitals.

82% of respondents think that it is necessary to expand the program, they suggest particular services to be added to neurosurgical diseases benefit package. They think that the most important is to be covered high-tech diagnostic tests such as CT and MRT (72%). The research result showed that for the treatment of the urgent neurosurgery diseases, the reimbursement within the state universal healthcare program amounted 81% of the whole cost of treatment, the left 19% comes to private insurance or money paid by the patients. 45% of the respondents had to share the treatment cost. Among them 9% of the respondents had to pay more then 3000 $, 10% of the respondents -2000$-3000$, 12 % of the respondents – 1000$-2000$, 14% of the respondents – 100$-1000$. 13% of the respondents did not get financial support for the high-technological diagnostic tests (egg. Magnetic Resonance Tomography – MRT), necessary for their urgent neurosurgery treatment. 12% of the patients were insured by private insurance, therefore, their medical service costs had been financed by the private insurance company. According to the research results, the limit (15 000 GEL) defined by the State Universal Healthcare program was not enough for the treatment of the 9% of the patients. 36% of the respondents had to co-pay 30% of the cost defined by the State Universal Healthcare Program.

Discussion, Conclusion

The research results showed that the State Universal Healthcare Program has improved the financial accessibility of the population to the medical services. Despite the fact that the population is ensured with the basic medical service package, the specific types of the urgent neurosurgery diseases and high-technological diagnostic tests (egg. Computer and Magnetic resonance tomography – MRT) are not financed by the State Healthcare Program. Neither, the financial limit (15000 GEL) defined by the State Universal Healthcare Program for the urgent neurosurgery treatment is not enough. Some patients had to cover the part of their treatment costs (in some cases more then 2000$), that negatively effects on their financial accessibility.

The following recommendations have been defined based on the research: In order to increase the financial accessibility of the people it is necessary to expand the list of the urgent neurosurgery diseases in the State Universal Healthcare programs. Also, to be financed high-technological researches such as Computer and Magnetic resonance tomography (MRT). It is important to include the urgent neurosurgery diseases with such a financial limit that the catastrophic costs for the patients could be avoided.

References

1. The Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia, Report 2013 http://www.moh.gov.ge/files/angarishi-2013.pdf
2. The evaluation of the effectivity of the healthcare system report 2013. The Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia.
3. Resolution of the Georgian government #36. About some activities to be implemented for the transition to the universal healthcare. February 21, 2013 http://ssa.gov.ge/files/2013/File/N36-2013.pdf
4. Social Service Agency. http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/Banners/Left_Banners/failebi/sakoveltao.pdf
5. The information portal of the Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia
http://cloud.moh.gov.ge/Pages/SearchPage.aspx
6. Healthcare strengthening program, 2014, The evaluation of the healthcare program in terms of beneficiaries and service providers, final report
http://www.moh.gov.ge/files/JAN-USID/1.pdf

Tengiz Verulava

თენგიზ ვერულავა – Tengiz Verulava

ეკონომიკა, ჯანდაცვა, დაზღვევა

გამოცემული წიგნები

ვიდეოლექცია

რადიოინტერვიუ

ინტერვიუ

თარგმანები

მოთხრობები

ნოველები

თარგმანები

წერილები

ინტერვიუ

.

თენგიზ ვერულავა “გრანელი”

copy-of-graneli-yda-bolo

თენგიზ ვერულავა “პიკასო

თენგიზ ვერულავა პიკასო

თენგიზ ვერულავა ირანის ჯანდაცვის სისტემა

თენგიზ ვერულავა, თემურ კალანდაძე, ოთარ გერზმავა “ჯანდაცვის სისტემა ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში”

სამედიცინო დაზღვევის სახელმწიფო კომპანია. თბილისი. 2000

იხილეთ წიგნის PDF ვარიანტი. თენგიზ ვერულავა – ჯანდაცვის სისტემა ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში

***

ნაშრომში განხილულია ირანის ისლამური რესპუბლიკის ჯანდაცვის სიტემის განვითარება უკანასკნელი წლების განმავლობაში, მისი პოლიტიკის ძირითადი პრობლემები, მიზნები და პრიორიტეტები. ვრცლად არის წარმოდგენილი სამედიცინო დაზღვევის სისტემის თავისებურებები.

გვსურს გამოვხატოთ განსაკუთრებული მადლიერება ირანის ისლამური რესპუბლიკის სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარეს, ბატონ მოჰამედ რეზა ვაეზ მაჰდავის (DR. Mohamed Reza Va’ez Mahdavi – Chairman of the board of directors and managing director of medical service insurance organization), სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის დირექტორთა საბჭოს წევრს ბატონ მოჰამედ არაბ მაზარ იაზდის (DR. Mohammed Arab Mazar Yazdi – member of the board of directors of medical service insurance organization), ამავე ორგანიზაციის დირექტორის მოადგილეს ჰამიდრეზა საფიხანის (DR. Hamidreza Safikhani – Deputy of director of medical service insurance organization), ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების მინისტრის მრჩეველს ჩერაგჰჩი ბაშის (DR. Cheraghchi Bashi – advisor to the Deputy for Ministry of Health and Medical Education)ყველა ძირითადი შეხვედრის მოწყობისთვის. აგრეთვე ბაჰრამ, ლილი და ალი მოსლეჰის ოჯახს ირანში ყოფნისას აღმოჩენილი გულთბილი მასპინძლობისთვის.

სარჩევი
თავი I ზოგადი ინფორმაცია
1.1. მოსახლეობა
1.2. რელიგია
1.3. ხელისუფლება

თავი II ჯანდაცვის სისტემა
2.1. ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს ჩამოყალიბება
2.2. ჯანდაცვის სისტემის დონეები

თავი III სამედიცინო მომსახურების სისტემა
3.1. პრევენციული სამედიცინო მომსახურება
3.2. გარემოს დაცვა, პროფესიული ჯანდაცვა
3.3. სამედიცინო მოწყობილობა- დანადგარები

თავი IV სამედიცინო დაზღვევის სისტემა
4.1. სოციალური დაცვის ორგანიზაცია
4.2. სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია

თავი I
ზოგადი ინფორმაცია

1.1 გეოგრაფიული მონაცემები
ირანის ისლამური რესპუბლიკა მდებარეობს სამხრეთ დასავლეთ აზიაში. იგი მოიცავს 1.648.000 კვადრატულ კილომეტრს. ელბრუსის და ზაგროსის მთები ქვეყანას ყოფენ 3 გეოგრაფიულ მხარედ: ჩრდილოეთი, ცენტრალური და სამხრეთი.

ირანის ბუნება და ლანდშაფტი მრავალფეროვანია. ცენტრალურ მხარეში მშრალი, უდაბნოსათვის დამახასიათებელი კლიმატია გამეფებული. უდაბნოს ვაკეზე აღმართულია ქვიანი ქედები. მთაგრეხილები გარს ერტყმის ცენტრალურ პლატოს, რის გამოც ზღვის ნოტიო ქარები ვეღარ აღწევენ ირანის შიგა რაიონებს. ცენტრალური მხარის დიდი ნაწილი უჭირავს დეშტელუტისა და დეშტე-კევირის (დიდი მარილიანი უდაბნო) უდაბნოებს. უდაბნოს მხოლოდ განაპირა მხარეა დაბებით დასახლებული. აქ უმთავრესად პაპანება ზაფხული და გრილი ზამთარი იცის. ჩრდილოეთით მდებარეობს კასპიის ზღვისპირა რეგიონი, რომელიც ნოტიო სუბტროპიკულია. ელბრუსის მთები იცავს კასპიის სანაპიროს სამხრეთის მშრალი ქარებისაგან. სპარსეთის ყურის ზღვისპირა რეგიონი ცხელი და ტროპიკულია.

1.2 მოსახლეობა

1996 წლის მონაცემებით ირანის მოსახლეობა შეადგენს 59.5 მილიონს, რომლის 61.3 % ქალაქად ცხოვრობს, ხოლო დანარჩენი 38.7 % სოფლად. მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვე შეადგენს 36-ს ყოველ კვადრატულ კილომეტრზე.
1956 წელს მოსახლეობა შეადგენდა 19 მილიონს. მეცნიერების ვარაუდით 2015 წლისათვის იგი გაიზრდება 110 მილიონამდე.

1.2.1 ასაკობრივი სტრუქტურა

ირანის მოსახლეობა ახალგაზრდაა. 39.5% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა, 56.1 % 15 დან 64 წლისაა, 4.4 % 65 წელზე მეტი ასაკისაა.

1.2.2 ეროვნული შემადგენლობა

ქვეყნის ეროვნული შემადგენლობა ძალზე ჭრელია. ირანის ეთნიკური ჯგუფების უმრავლესობა არიელ ტომებს შეადგენენ, რომელთა წინაპრები უძველესი დროიდან სახლობენ. სპარსელები (მოსახლეობის ნახევარზე მეტი) ცენტრალურ ოლქებში ცხოვრობენ. ირანის ჩრდილო-დასავლეთი, თავრიზი და მისი მომიჯნავე ოლქები დასახლებულია აზერბაიჯანელებით. კასპიის ზღვის სანაპიროზე სახლობენ თალიშები, გილიანები, მაზენდერანები. ჩრდილო-აღმოსავლეთით, კასპიისიქითა სტეპებში ცხოვრობენ თურქმანები. დასავლეთ მხარეში, ზაგროსის მთებში ცხოვრობენ ქურთები, ლურები, კაშკაელები. ებრაელები ჯერ კიდევ ბაბილონის დროიდან ბინადრობენ ჰამადანის მახლობლად. ხუზისტანში და სპარსეთის ყურის სანაპირო არაბებითაა დასახლებული. აღმოსავლეთით, მეკრანის მთებში ცხოვრობენ ნახევრადმომთაბარე ბელუჯის ტომები. სომხები (დაახლოებით ორასი ათასი) ძირითადად კონცენტრირებულია თეირანში, ისპაჰანში და აზერბაიჯანში. ირანში ცხოვრობენ ქართველები და სომხები.

1.3. განათლების დონე

1994 წლის სტატისტიკურ მონაცემებზე დაყრდნობით 6 წელზე მეტი ასაკის მოსახლეობის 78.6 % მიღებული აქვს საშუალო განათლება, რომელთა შორის 6 დან 14 წლამდე 93.5 %.

1.4 რელიგია

ირანის მოსახლეობის 90 % შიიტებია, დაახლოებით 9 % სუნიტებია, დანარჩენი წარმოადგენენ ზოროასტრიზმის და ქრისტიანობის მიმდევრებს.

1.4.1. ზოროასტრიზმი

ზოროასტრიზმი (ცნობილია აგრეთვე მაზდაიზმისა და ფარსიზმის სახელწოდებით) ძველირანული რელიგიაა, რომელიც შექმნა მითიურმა წინასწარმეტყველმა ზარატუსტრამ (ზოროასტრი). ზოროასტრიზმი საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ძვ. წ. მე-7 საუკუნეში. იგი აქემენიანების იმპერიის ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადდა.

ზოროასტრის შესახაებ ძალიან მწირი ცნობები არსებობს. ზოგი მეცნიერის ცნობით ზოროასტრი ცხოვრობდა ძველი წელთაღრიცხვით 660-583 წლებში. 20 წლის ასაკში იგი გაშორდა ამქვეყნიურ ყოფას და 10 წელი მედიტაციაში გაატარა. 30 წლის ასაკში მან ჩამოაყალიბა ახალი რელიგიის საფუძვლები. ზოროასტრიზმის გავრცელებას ხელი შეუწყო სპარსეთის მეფემ, რომელმაც გაითავისა მისი იდეები. იგი ფართოდ გავრცელდა არამარტო სპარსეთში, არამედ მთელ ცენტრალურ აზიაში.

ცამეტი საუკუნის განმავლობაში ზოროასტრიზმი მთავარ რელიგიას წარმოადგენდა სპარსეთში. ზოროასტრიზმი დუალისტური რელიგიაა. იგი წარმოადგენს მოძღვრებას სამყაროში ორი საპირისპირო საწყისის მუდმივი ბრძოლის შესახებ : სიკეთის, რომელსაც განასახიერებს ნათელი ღვთაება აჰურა მაზდა (ორმუზდი ) და ბოროტებისა, რომელსაც განასახიერებს ბნელი ღვთაება ანრა-მაინი (აჰრიმანი).

ღმერთის, როგორც მორალური მნიშვნელობის მქონე სიძლიერის გაგება პირველად ირანში განვითარდა. ზოროასტრიზმამდე არცერთ რელიგიას არ დაუყენებია ადამიანი მკვეთრად გამოხატული მორალური პრობლემის წინაშე. ისტორიის ადრეულ პერიოდში ირანელებს განსაკუთრებული სიახლოვე აკავშირებდათ ინდოელებთან. ირანელებმა გაითავისეს და შეისისხლხორცეს ინდოელების მითოლოგია . ინდოელებისთვის კეთილ სულს წარმოადგენდა დევა, ხოლო ბოროტ სულს ასურა. ირანელებმა ინდოელებისაგან განსხვავებით აჰურად (ასურა) მიანიჭეს უპირატესობა და იგი აღიარეს სიკეთის და სინათლის ღვთაებად.

ზოროასტრიზმის მიხედვით ადამიანის შექმნამდე ნათელი და ბნელიძალები ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად არსებობდნენ. მათ შორის ბრძოლა წარმოებდა ადამიანის სულისთვის. ამ ორთბრძოლაში ადამიანის წილი არც პასიური იყო და არც წინასწარგანსაზღვრული. ბრძოლა გრძელდებოდა არამარტო დედამიწაზე, არამედ სიკვდილის შემდეგაც. თავისი ცხოვრების გზაზე ადამიანი მიიწევს მაღლ მთაზე, მწვერვალზე სიკვდილია. მწვერვალზე ასვლით იგი თავისუფლდება სიკვდილისაგან და შეერთვის მარადისობას, საიქიო სამოთხეს , რომელშიაც მოხვედრა დამოკიდებულია მისი ამქვეყნიური ცხოვრების ხასიათზე. აღსანიშნავია , რომ ზოროასტიზმის მიხედვით ცოდვების გამოსყიდვა , მონანიება და მსხვერპლშეწირვა უნაყოფო ცდაა სამოთხეში მოსახვედრად. ადამიანის სიკვდილის შემდგომი ბედი დამოკიდებულია მის კეთილ და ბოროტ ძალებსშორის არსებულ წონასწორობაზე. თუ იგი გადიახრება კეთილი მხარისაკენ, სამოთხეში მოხვდება , თუ ბოროტი მხარესაკენ -ჯოჯოხეთში. მიახლოებითი წონასწორობის შემთხვევაში ადამიანს ნება ეძლეოდა გაწმენდილიყო, რომლის შემდეგაც წარსდგებოდა საბოლოო განკითხვის წინაშე. მათ შორის ბრძოლის შედეგად დროთა განმავლობაში მარცხდება ბოროტება და საბოლოოდ იმარჯვებს ღმერთი. ზოროასტრიზმს ახასიათებს ესქატოლოგიური იდეები სამყაროს აღსასრულის, უკანასკნელი განკითხხვის, საიქიო სამოთხისა, სიკვდილის შემდგომი ცხოვრებისა და ქალწულის მიერ მომავალი მხსნელის შობის შესახებ. ამ იდეებმადიდი გავლენა მოახდინეს ქრისტიანული და ისლამური რელიგიის ჩამოყალიბებაზე.

ზოროასტრიზმის იდეები გადმოცემულია წმინდა წიგნ ავესტაში. ავესტის ენა ერთერთი უძველესია ინდო-ევროპულ ენებს შორის. წიგნში მოცემულია ზოროასტრიზმის წესები და მოვალეობები. ზოროასტრიზმის მორალური პრინციპები შეიძლება შემდეგი სიტყვებით ჩამოყალიბდეს: „ღმერთი აზრია, ღმერთი სიტყვაა, ღმერთი საქმეა“. მოძღვრება განსაკუთრებულ ყურადღებას ანიჭებს სულიერ და ხორციელ სიწმინდეს.

როგორც აჰურა მაზდა განასახიერებს სინათლეს, ზოროასტრიზმის მიმდევრები ცეცხლს მიიჩნევენ სიწმინდის სიმბოლოდ და განსაკუთრებული სიყვარული გააჩნიათ სინათლისა და მისი ყოველი ფორმის მიმართ. მათ ცეცხლთაყვანისმცემლებს უწოდებენ. რელიგიური რიტუალი ტარდებოდა როგორც ცეცხლის ტაძარში, სადაც მუდმივად ენთო ცეცხლი, ასევე გარეთ, ღია სივრცეზე აღმართულ საკურთხეველზე, რომლის წინაშეც ხალხი ლოცულობდა.

გარდაცვლილთა დასაფლავება, დაწვა ან წყალში ჩაძირვა აკრძალული იყო. მკვდრის სხეულს არ უნდა დაებინძურებიანა მიწის, წყლის და ცეცხლის წმინდა ნაწილები. ჰაერს არ ჰქონდა დიდი მნიშვნელობა, ამიტომ გარდაცვლილის სხეული აჰქონდათ სალ კლდეებზე და იქ ტოვებდნენ ძვლად ქცევამდე.

ისლამის გავრცელების შემდეგ ზოროასტრიზმმა დაიკარგა თავისი ადრინდელი გავლენა. თანამედროვე ირანში ზოროასტრიზმის მიმდევრები მხოლოდ რამდენიმე ათასს აღწევენ და რელიგიურ უმცირესობას წარმოადგენენ. ისინი ძირითადად ბინადრობებ იაზდში, სადაც დღესაც არსებობს ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძარი და სიმშვიდის კოშკები (Dakhme). მათ მიმდევრებს თანამედროვე ირანელები წარმართებს უწოდებენ. ირანის სახელმწიფო ტოლერანტობას იჩენს მათ მიმართ. ცეცხლთაყვანისმცემელთა რელიგიურ დაწესებულებებს ძირითადად ინდოეთში, ბომბეიში მცხოვრები ფარსეები აფინანსებენ.

1.4.2 ისლამი

ისლამი წარმოიშვა დასავლეთ არაბეთში მე-7 საუკუნეში, არაბეთის ხალიფატად გაერთიანების პერიოდში. ისლამი გადმოცემულია მუსლიმანთა წმინდა წიგნში ყურანში. იგი ჩამოყალიბდა პირველყოფილი რელიგიების ელემენტებისაგან, აგრეთვე იუდაიზმის, ქრისტიანობისა და ზოროასტრიზმისაგან. მას საფუძვლად უდევს ერთიანი ღმერთის (ალაჰის რწმენა ). ყურანის მიხედვით, ღმერთი ერთადერთია და არ არსებობს სხვა ღმერთები. იგი არის ცისა და მიწის შემოქმედი, მისი ნებით ხორციელდება ყველა ხდომილება სამყაროში, ყალიბდება ადამიანის ბედი. ისლამი მოუწოდებს მათ მიმდევრებს შეგუებასა და მორჩილებას უზენაესის მიმართ. ისლამის მიხედვით, ადამიანი, რომელიც რელიგიურ წესებს განუხრელად შეასრულებს, სიკვდილის შემდეგ სამოთხეში მოხვდება. მორწმუნენი ვალდებული არიან ილოცონ ყოველდღიურად, დაიცვან მარხვა. იარონ სალოცავად მუსლიმანთა წმინდა ადგილებში.

ისლამი თავის მხრივ იყოფა ორ მიმდინარეობად: სუნიზმი და შიიზმი. მათ შორის განსხვავება წარმოიშვა მაშინ, როცა დაისვა საკითხი, თუ ვინ იქნებოდა მუჰამედის სიკვდილის შემდეგ მისი მემკვიდრე. სუნიზმი და შიიზმი წარმოადგენენ ისლამის ორ განსხვავებულ ორთოდოქსალურ ინტერპრეტაციას.

შიიზმი თავის მხრივ სხვადასხვა მიმდინარეობებისაგან შედგება. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ისმაილ იმამის (წინასწარმეტყველის სულიერი მემკვიდერეები) და თორმეტი იმამ შიიტების მიმდინარეობა. სპარსეთის მთელი ისტორიის განმავლობაში, ისლამის სხვადასხვა მიმდინარეობები იყო წამყვანი, მაგრამ უკანასკნელი საუკუნეების პერიოდში დომინანტურ მიმდინარეობად ითვლებოდა თორმეტი იმამის შიიზმი, რომელიც საფავიდების მეფობის დროს ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადდა.

შიიტებს სწამთ, რომ მუჰამედ წინასწარმეტყველის შემდეგ მის რეალურ მემკვიდრედ ითვლება ალი. შიიზმის ძირითადი დამახასიათებელი ნიშანია იმამი, რომელიც წარმოადგენს შუამავალს ადამიანსა და ღმერთს შორის. იმამს განსაკუთრებული როლი უკავია ირანელთა ყოველდღიურ ცხოვრებაში. წინასწარმეტყველური სინათლე გადავიდა მუჰამედიდან ალიზე, რომელიც წარმოადგენს პირველ იმამს, მისგან მეორეზე, მესამეზე, მეოთხეზე და სხვა იმამებზე, მეთორმეტემდე, რომელსაც ერქვა მაჰდი და რომელიც შიიტების რწმენით ცოცხალი, მაგრამ ყველასგან უჩინარია. მაჰდი ფარულად განაგებს სამყაროს. მისი მიმდევრების აზრით მაჰდი ერთ დღეს მოევლინება ქვეყნიერებას და სამართლიანობას დაამყარებს დედამიწაზე.

1.5 ხელისუფლება

ირანი ისლამური რესპუბლიკაა (გამოცხადდა 1979 წლის 1 აპრილს). 1979 წლის ნოემბერში მიღებული კონსტიტუციის მიხედვით, ირანის კულტურული, სოციალური, პოლიტიკური და ეკონომიკური წყობა დაფუძნებულია ისლამურ პრინციპებზე და წესებზე. მთავრობის პოლიტიკას ზედამხედველობას უწევს უზენასი ლიდერი (Vali-e Faqih), რომელიც გამოსცემს სასულიერო ბრძანებებსა და დადგენილებებს. კონსტიტუციის მიხედვით, იგი ღმერთსა და ხალხს შორის თანხმობის პასუხისმგებელია. აითოლა ალი ჰამენეი არის ისლამური რევოლუციის უზენაესი ლიდერი, მთავრობის და თავდაცვის უმაღლესი ხელმძღვანელი. იგი აგრეთვე წარმოადგენს პირველი უზენაესი ლიდერის (Vali-e Faqih) მემკვიდრეს. აითოლა ჰომეინიმ ჩამოაყალიბა უზენაესი ლიდერის (Vali-e Faqih) პოზიცია, ყურანის თავისებური ინტერპრეტაციის შესაბამისად. აითოლა ჰამენეი კოორდინაციას უწევს მთავრობის პოლიტიკას სასულიერო დადგენილებების მიღებით. მას შეუძლია აირჩიოს თავდაცვის მინისტრი, გამოაცხადოს ომი და ზავი, აგრეთვე, ვეტო დაადოს პრეზიდენტის არჩევნების შედეგებს.

კონსტიტუციურად ირანის ისლამური რესპუბლიკა წარმოდგენილია აღმასრულებელი, სასამართლო და საკანონმდებლო ორგანოებით, რომელთაც ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი ძალაუფლება აქვთ.

სახელმწიფოს საკანონმდებლო ხელისუფლებას წარმოადგენს მეჯლისი ანუ ისლამური საკონსულტაციო ასამბლეა. მეჯლისი შედგება 270 წარმომადგენლისაგან, რომლებიც არჩეულია ხალხის მიერ 4 წლით. კონსტიტუციის მიხედვით ძალაუფლების მეორე დონეს წარმოადგენს კონსტიტუციის დამცველთა საბჭო (Shuraye Nagahban-e Qanun-e Assasi), რომელიც ცნობილია როგორც ბრძენთა საკონსტიტუციო საჭო. საბჭოს შეუძლია დაეთანხმოს ან ვეტო დაადოს მეჯლისის გადაწყვეტილებებს. ექსპერტთა ასამბლეა (Majlis-e Khebregan) პასუხისმგებელია აირჩიოს ახალი ლიდერი ძველი ლიდერის გადადგომის, ან მისი სიკვდილის შემთხვევაში.

ძალაუფლების მესამე დონეა აღმასრულებელი ხელისუფლება, რომელსაც სათავეში უდგას პრეზიდენტი. პრეზიდენტს ირჩევენ 4 წლის ვადით (შესაძლებელია ორჯერ არჩევა) იგი ირჩევს მინისტრთა კაბინეტს, რომელსაც ნიშნავს მეჯლისი. კაბინეტი შედგება 22 მინისტრისაგან:

1. იუსტიციის მინისტრი
2. თავდაცვის მინისტრი
3. გზათა და ტრანსპორტის მინისტრი
4. მრეწველობის მინისტრი
5. ბინითუზრუნველყოფისა და ქალაქის დაგეგმარების მინისტრი
6. კულტურისა და უმაღლესი განათლების მინისტრი
7. კულტურისა და ისლამური წინამძღოლობის მინისტრი
8. შრომისა და სოციალურ საქმეთა მინისტრი
9. სოფლის მეურნეობის მინისტრი
10. შინაგან საქმეთა მინისტრი
11. საბადოებისა და ლითონების მინისტრი
12. ნავთობის მინისტრი
13. ენერგეტიკის მინისტრი
14. კავშირგაბმულობის მინისტრი
15. თანამშრომლობის მინისტრი
16. ჯიჰადის შექმნის მინისტრი
17. ჰიგიენის, მედიცინისა და სამედიცინო განათლების მინისტრი
18. ვაჭრობის მინისტრი
19. საგარეო საქმეთა მინისტრი
20. ეკონომიკისა და ფინანსთა მინისტრი
21. განათლების მინისტრი
22. ინფორმაციის მინისტრი

თითოეულ პროვინციაში ინიშნება მეთაური (Ostandar). იგი სამოქალაქო პირია. თითოეული პროვინცია დაყოფილია საქალაქო რაიონებად, რომელთაც ჰყავს თავისი ხელმძღვანელი (ფარმანდარი). საქალაქო რაიონები თავის მხრივ იყოვა სასოფლო რაიონებად (Bakshes ), რომლის მეთაური ზედამხედველობს სოფლის მეთაურებს (dehdar).

ადმინისტრაციულად ქვეყანა დაყოფილია 27 პროვინციად, 282 რაიონად და 70 000 სოფლად.

თავი II
ირანის ისლამური რესპუბლიკის ჯანდაცვის სისტემა

ირანის ისლამური რევოლუციის გამარჯვების შემდეგ ქვეყანამ მიზნად დაისახა მოსახლეობის ჯანმრთელობისა და სოციალური სამართლიანობის გაუმჯობესება, ჯანდაცვის ქსელის მოწესრიგება მთელი ქვეყნის მასშტაბით.

1985 წელს ჯანდაცვის სისტემაში დაწყებული რეფორმების ერთ-ერთ მთავარ საკითხს წარმოადგენდა მთელი მოსახლეობის მოცვა პირველადი სამედიცინო დახმარებით. რეფორმირების მიზანი იყო პრევენციული მედიცინის შემდგომი გაუმჯობესება, სამედიცინო დახმარების სხვადასხვა დონეების განვითარება ქვეყნის მასშტაბით, სამედიცინო დაწესებულებებისა და პერსონალის ოპტიმალური გამოყენება. ჯანდაცვის სისტემაში დაწყებული რეფორმის შედეგად ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ მნიშვნელოვან შედეგს მიაღწია:

• გაიზარდა სოფლის მოსახლეობის პირველადი სამედიცინო დახმარებით ხელმისაწვდომობა 10 %-დან 85 %-მდე;
• შემცირდა 1 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილობის მაჩვენებელი 100 შემთხვევიდან 26 შემთხვევამდე (ყოველ 1000 ახალშობილზე);
• გაიზარდა იმუნიზაციის დონე 3.7-დან 99 %-მდე;
• გაიზარდა იოდიზირებული მარილის გამოყენება როგორც სოფლად (76 %-დან 95 %-მდე), ასევე ქალაქად (52 %-დან 88-% მდე).
• შემცირდა მოსახლეობის მატების წლიური მაჩვენებელი 3.2 %-დან 1.4 %-მდე.

2.1 ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს ჩამოყალიბება

1927 წლის 2 თებერვალს მიღებული კანონის საფუძველზე განხორციელდა ქვეყნის სამედიცინო დაწესებულებების ცენტრალიზაცია. ყველა სამედიცინო დაწესებულებას ცენტრალიზებულად მართავდა ჯანდაცვის დეპარტამენტი. 1941 წლის 30 ოქტომბერს ჯანდაცვის დეპარტამენტი გადაკეთდა ჯანდაცვის სამინისტროდ. 1976 წელს ჩამოყალიბდა ჯანდაცვისა და კეთილდღეობის სამინისტრო, რომელიც პასუხისმგებელი იყო მოსახლეობის ჯანდაცვაზე, სოციალურ კეთილდღეობაზე. 1985 წელს იგი გარდაიქმნა ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროდ.

2.1.2 ჯანდაცვისა და სამედიცინო განთლების სამინისტროს პოლიტიკის საფუძვლები და სტრატეგია

• პრევენციული მედიცინის პრიორიტეტად აღიარება.
• ჯანდაცვის ქსელის გაფართოება ქვეყნის მასშტაბით. რეფერარული სისტემის გაძლიერება და სამედიცინო სადაზღვევო სისტემის უპირატესი განვითარება.
• ჯანდაცვის პროგრამებში მოსახლეობის მონაწილეობის ხეშეწყობა. საინფორმაციო საშუალებების საშუალებით მათი სამედიცინო განათლების ამაღლება.
• მოსახლეობის მატების პოლიტიკაზე ზედამხედველობა.
• ჯანადაცვის სისტემის განვითარებისათვის სამეცნიერო კვლევების ხელშეწყობა.
• დეცენტრალიზაციის პოლიტიკის ხელშეწყობა, პასუხისმგებლობის გადაცემა რაიონულ დონეზე მოქმედ ჯანდაცის სტრუქტურებზე.
• სამედიცინო სტატისტიკისა და მონაცემთა ბაზის განვითარება.
• ჯანდაცვის რესურსების სამართლიანი განაწილება, პრიორიტეტის მინიჭება სოფლისა და ქალაქის მოსახლეობის უმწეო ჯგუფებზე.
• სამედიცინო სადაზღვევო სისტემის ჩამოყალიბება.
• სამედიცინო ხარისხის ასამაღლებლად სამედიცინო ტექნოლოგიებისა და მოწყობილობების განაწილება სპეციალიზებულ საავადმყოფოებში; სპეციალიზებული და სუბსპეციალიზებული ცენტრების განვითარება; პაციენტთა საზღვარგარეთ მკურნალობის რაოდენობის შემცირება.
• მედიკამენტების გამოყენების რაციონალიზაცია. მათზე რაციონალური ფასების დაწესება.
• ამბულატორიულ-პოლიკლინიკური სამედიცინო დახმარების ცენტრების გაფართოება.
• ფარმაცევტული ინდუსტრიის მხარდაჭერა.

2.2 ჯანდაცვის სისტემის დონეები

ირანის ჯანდაცვის სისტემა წარმოდგენილია 3 დონით : რესპუბლიკური, სამხარეო და რაიონული. რაიონული დონე წარმოადგენს დამოუკიდებელ ერთეულს. მასში შედის:

1. ჯანდაცვის სახლი.
2. ჯანდაცის პუქტი.
3. ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრი.
4. სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი.
5. სასწავლო ცენტრი (Behvarz ).
6. რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი.
7. რაიონის სავადმყოფო.
8. რაიონის ჯანდაცვის ქსელის მართვის ცენტრი.

2.2.1 ჯანდაცვის სახლი

ჯანდაცის სახლი ემსახურება სოფლის მოსახლეობის (დაახლოებით 1500 ადამიანი ) სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფას. ჯანდაცის სახლში მუშაობს 2 პერსონალი, რომლებიც მოსახლეობას უწევენ პირველად სამედიცინო დახმარებას. მათ უწოდებენ ბეჰვარცს (Behvarz). ისინი ორწლიან პირველადი დახმარების სასწავლო კურსს გადიან ბეჰვარცების სპეციალურ სასწავლო სკოლაში. თითოეული ჯანდაცვის სახლი ემსახურება აგრეთვე მის გარშემო მდებარე სოფლებსაც. ბეჰვარცები აწარმოებენ მოსახლეობის რეგისტრაციას და აგროვებენ მათი მხარის ჯანმრთელობის დაცვის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციას. ინფორმაცია შეაქვთ სპეციალურ ფორმაში და წიგნში, რომელსაც უწოდებენ ცხოვრების ჰოროსკოპს (Vital horoscope ).

2.2.2 სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი

სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი წარმოადგენს დაწესებულებას, რომელიც ზედამხედველობს 5 ჯანდაცვის სახლს (მოსახლეობის რაოდენობა დაახლოებით 7500). სოფლის ჯანდაცვის ცენტრში სამედიცინო დახმარებას ეწევა ზოგადი პროფილის ექიმი, ჯანდაცვის სპეციალისტი ტექნიკოსი და რეგისტრატორი. სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი ყოველ კვირას რეგულარულად ახორციელებს გასვლებს მის ზედამხედველობის ქვეშ მყოფ თითოეულ ჯანდაცვის სახლში.

2.2.3 ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრი

ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრი სამედიცინო დახმარებას უწევს ქალაქში მცხოვრებ დაახლოებით 12500 პირს. ქალაქის ჯანდაცის ცენტრში სამედიცინო დახმარებას უფრო მეტი რაოდენობის სამედიცინო პერსონალი ეწევა ვიდრე სოფლის ჯანდაცის ცენტრში.

2.2.4 ჯანდაცვის პუნქტი

ჯანდაცვის პუქტი ფუნქციონირებს 1994 წლიდან. იგი შემოღებულ იქნა სამედიცინო დახმარების უფრო უკეთ გაწევისათვის და ჯანდაცვაზე გამოყოფილი თანხების უფრო ეკონომიურად გამოყენებისათვის. ჯანდაცვის პუნქტი ისეთივე საქმიანობას ეწევა როგორც სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი. მაგრამ ჯანდაცვის პუნქტებს მინიჭებული აქვთ განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა, რომ განახორციელონ პრევენციული სამედიცინო დახმარება, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვა, ოჯახის დაგეგმარება, გარემოს დაცვა, დაავადებათა კონტროლი და პაციენტთა მიმართვიანობის მართვა ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრებში. ჯანდაცვის პუნქტებს მართავს მეანი ქალი (ბებიაქალი) ან ჯანდაცვის სპეციალისტი ტექნიკოსი.

2.2.5. ბეჰვარცის სასწავლო ცენტრი

ბეჰვარცის საწავლო ცენტრი ფუნქციონირებს ყველა რაიონში. იგი ახორციელებს ბეჰვარცების სწავლებას. სწავლება ორწლიანია.

2.2.6. რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი

რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი ავტონომიური ერთეულია, რომელსაც მინიჭებული აქვს ჯანდაცვის ცენტრების, ბეჰვარცების სასწავლო ცენტრების დაგეგმარებისა და ზედამხედველობის პასუხიმგებლობა. რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი ახორციელებს დაავადებათა კონტროლს, ოჯახის ჯანმრთელობის დაცვას. იგი აგრეთვე პასუხისმგებელია გარემოს დაცვაზე.

2.2.7. რაიონული საავადმყოფო

რაიონული საავადმყოფო ავტონომიური ერთეულია, რომელსაც აქვს არანაკლებ 7 განყოფილება: ქირურგიული, თერაპიული, ანესთეზიური, რადიოლოგიური, ლაბორატორიული, პოლიკლინიკური და სასწრაფო დახმარების. პაციენტთა ჰოსპიტალიზაცია ხორციელდება რეფერალური სისტემის საშუალებით.

2.2.8. რაიონის ჯანდაცვის ქსელის მართვის ცენტრი

რაიონის ჯანდაცვის ქსელის მართვის ცენტრი კოორდინაციას უწევს რაიონის ჯანდაცვის ცენტრსა და საავადმყოფოს. იგი პასუხისმგებელია რაიონის ჯანდაცვის სისტემის ყველა ერთეულის საქმიანობაზე. მისი ხელმძღვანელი წარმოადგენს ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს წარმომადგენელს რაიონში.

2.3 ჯანდაცვის სისტემის ერთეულები

ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების სამინისტროს ერთ-ერთ მთავარ როლს წარმოადგენს ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში ჯანდაცვის სისტემაში არსებული პოტენციალის ოპტიმალური გამოყენება.

ირანში 1990 წლისათვის 11 200 ჯანდაცვის სახლი ფუნქციონირებდა, რომელიც ახორციელებდა სოფლის მოსახლეობის (დაახლოებით 1500 ადამიანი) სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფას. 1985 წელთან შედარებით მათი რაოდენობა 9400-ით გაიზარდა.

მნიშვნელოვნად გაიზარდა სოფლის ჯანდაცვის ცენტრების (2090) და ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრების (1890) რაოდენობა (იხ. ცხრილი 1 )

ცხრილი 1: ჯანდაცვის სისტემის ერთეულები 1997 წლის მონაცემებით

Picture1

წყარო: ჯანდაცვა და სამედიცინო განათლება ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში 1998 წ.

2.3.1. საავადმყოფოების რაოდენობა

1995 წელს ქვეყანაში ფუნქციონირებდა 525 საავადმყოფო, რომელთაგან მხოლოდ 74 იყო ჯანდაცვის სამინისტროს უშუალო მმართველობის ქვეშ. 1988 წლისთვის საავადმყოფოების რაოდენობა გაიზარდა 609-მდე, რომელთაგან 445 იყო ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს კუთვნილებაში.

1979-1988 წლების განმავლობაში საწოლთა რაოდენობა 55 388-დან 77 804-მდე გაიზარდა. 1994 წლისათვის საწოლთა რაოდენობამ შეადგინა – 96 402. აღსანიშნავია რომ, 1000 მოსახლეზე საავადმყოფოს საწოლის ღირებულება 1.46-დან (1988 წ) 6.6 მდე (1997 წ ) გაიზარდა.

2.3.2 სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა

1996 წელს ჯანდაცვის სისტემაში დასაქმებული იყო 47 161 ზოგადი პრაქტიკის ექიმი (1304 მოსახლეობაზე ერთი თერაპევტი) და 16 733 სპეციალისტი (3817 მოსახლეზე ერთი სპეციალისტი). სტომატოლოგების, ფარმაკოლოგების, სამედიცინო ტექნიკოსების რაოდენობა მოცემულია ცხრილში.

აღსანიშნავია, რომ ჯანდაცვის სისტემაში დასაქმებულთა 74 %-ს შეადგენს მამაკაცები და მხოლოდ 25, 9 % შეადგენენ ქალები.

ცხრილი 2: სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა (1996 წ)
Picture2

2.3.3 სამედიცინო განათლება

1998 წლის მონაცემებით ირანის ისლამურ რესპუბლიკის 27 პროვინციაში ფუნქციონირებდა 6 სამედიცინო სკოლა და 39 სამედიცინო უნივერსიტეტი. სტუდენტების რაოდენობა შეადგენდა 86 059, ინსტიტუტი დაამთავრა 14 418 სტუდენტმა. (იხ. ცხრილი 3 )

ცხრილი 3: სამედიცინო განათლების სისტემა

Picture3

უკანასკნელი ათი წლის განმავლობაში სახელმწიფო სამედიცინო სასწავლებელი დაამთავრა 35 000 ექიმმა და 10 000 მედდამ. 1997 წელს სამედიცინო უნივერსიტეტებში ფუნქციონირებდა 8400 ფაკულტეტი, რომელთა რიცხვი 1978 წელთან შედარებით 4.5 ჯერ გაიზარდა. სასწავლო პროგრამების რაოდენობა 450-დან (1989 წ.) 1150-მდე (1978 წ.) გაიზარდა. სამედიცინო უნივერსიტეტებში სტუდენტების რაოდენობა 25 000-დან (1978 წ) 110000-მდე გაიზარდა.

სამედიცინო განათლების შემდგომი გაუმჯობესებისთვის შეიქმნა საზოგადოებაზე ორიენტირებული სამედიცინო განათლების საბჭო, რომლის მთავარ ამოცანებს წარმოადგენენ:

• ფარმაცევტული, სტომატოლოგიური, კვების, ჯანდაცვის, ბებიაქალების და მედდის სასწავლო პროგრამების გადასინჯვა და მათი შემდგომი გაუმჯობესება.
• 7 სამედიცინო უნივერსიტეტში სამედიცინო განათლების ამაღლების ცენტრების შექმნა
• სამედიცინო განათლების ტრადიციული მეთოდების თანამედროვე მეთოდებით შეცვლა.
• უწყვეტი სამედიცინო განათლების კანონის რატიფიკაცია და ქვეყანაში 2140 უწყვეტი განათლების კურსების ჩამოყალიბება.

თავი III
სამედიცინო დახმარება

ჯანდაცვის სისტემაში განხორციელებული რეფორმების შედეგად მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობა. უკანასკნელ წლებში განხორციელდა საავადმყოფოების თანამედროვე სამკურნალო-დიაგნოსტიკური მოწყობილობებით აღჭურვა, სამედიცინო პერსონალის კვალიფიკაციიის დონის ამაღლება, რის შედეგადაც საზღვარგარეთ გაგზავნილი პაციენტების რაოდენობა 5126-დან (1987 წ ) 300-მდე შემცირდა (1996 წ ). უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა საზღვარგარეთიდან ირანში სამკურნალოდ ჩამოსულ პაციენტთა რიცხვი.

1996 წლისათვის ბავშვთა სიკვდილიანობა 1984 წელთან შედარებით თითქმის ორჯერ შემცირდა. (იხ. ცხრილი 4 ). აღსანიშნავია დედათა სიკვდილობის მაჩვენებლის შემცირება. 1996 წელს მისი მაჩვენებელი 1984 წელთან შედარებით სამჯერ შემცირდა. (იხ.ცხრილი 4).

მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ გარკვეული კონტროლი დაწესდა მოსახლეობის მატებაზე. თუ 1984 წელს მოსახლეობის მატების მაჩვენებელი შეადგენდა 3.2-ს, 1996 წელს იგი 1.56-მდე შემცირდა.

ცხრილი 4: ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი მაჩვენებლები, (1984-1996 წწ)
Picture4

3.1. პრევენციული სამედიცინო დახმარება

3.1.1 მოსახლეობის იმუნიზაცია

განვითარებად ქვეყნებში სხვადასხვა ინფექციური დაავადებებით დაახლოებით 3 მილიონი 5 წლამდე ასაკის ბავშვი იღუპება. 1994 წლიდან ყოველწლიურად აღინიშნება იმუნიზაციის ნაციონალური დღე. ირანში პროფილაქტიკური აცრების წარმატებით განხორციელების შედეგად ნეონატალური სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 1994 წელს 15 %-ით შემცირდა. წითელას მაჩვენებელი 1985 წლის მონაცემებით შედაგენდა 75 შემთხვევას 100000 ბავშვზე. 1995-1996 წლებში წითელას შედეგად გარდაცვალების არცერთი შემთხვევა არ აღინიშნებოდა.

ცხრილი 5: ერთ წლამდე ასაკის ბავშვებში პროფილაქტიკური აცრების მოცვის მაჩვენებელი

Picture5

1994 წლიდან წარმატებით ხორციელდება 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში პოლიომიელიტის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია. ამისთვის მობილიზებულ იქნა მთელი ქვეყნის მასშტაბით 500 000 მოხალისე, რომლებსაც ჩაუტარდათ იმუნიზაციის სპეციალური სასწავლო კურსები. 1995 წლის შემდეგ აღინიშნებოდა პოლიომიელიტის მხოლოდ 101 შემთხვევა (მათი უმრავლესობა საზღვარგარეთიდან ირანში სამკურნალოდ ჩამოსულ პაციენტებს წარმოადგენდნენ). ცხრილში მოცემულია პოლიომიელიტის წინააღმდეგ აცრილ ბავშვთა რაოდენობა 1994-1997 წლებში.

ცხრილი 6: პოლიომიელიტის წინააღმდეგ აცრილ ბავშვთა რაოდენობა

Picture6

3.1.2 უსაფრთხო დედობის პროგრამა
მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა დედის და ბავშვის ჯანმრთელობაზე ზრუნვა. წარმატებით ხორციელდება ძუძუთა კვების პროგრამა. იგი ითვალისწინებას ბავშვთა ხელოვნური კვების შემცირებას და ბუნებრივი კვების მნიშვნელოვანწილად განვითარებას. ამის მაჩვენებელია უკანასკნელ წლებში ხელოვნური კვების პროდუქტების რაოდენობის შემცირება 56 მილიონიდან (1988 წ) 12 მილიონამდე (1995 წ). კონსულტაციურ ასამბლეაზე მიღებულ იქნა კანონი ძუძუთა კვების ხელშეწყობის შესახებ.

1996 წელს ძუძუთა კვებაზე მყოფი ერთ წლამდე ასაკის ბავშვთა პროცენტული მაჩვენებელი 1989 წელთან შედარებით 63 %-დან 83 %-მდე გაიზარდა. ამ პროგრამით გათვალისწინებულ ბავშვებზე კეთილგანწყობილი საავადმყოფოების რაოდენობა 1989-1996 წლებში 11-დან 320-მდე გაიზარდა.

ქვეყანაში ფუნქციონირებს ძუძუთა კვების მართვის ნაციონალური ცენტრები. ამ პროგრამის წარმატებით განხორციელების მაჩვენებელია დიარეისა და მწვავე რესპირაციული დაავადებების შედეგად გამოწვეული 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირება 21 % ით 1991 წელს და 11 % -ით 1996 წელს. 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში დიარეის შედეგად გამოწვეული ბავშვთა სიკვდილობა 34 000 შემთხვევიდან (1988 წ ) შემცირდა 4000 შემთხვევამდე (1996 წ ).

მნიშვნელოვანია, რომ უკანასკნელ წლებში სასწავლო კურსები ჩაუტარდათ აგრეთვე სოფლის 5640 ბებიაქალს, რის შედეგად მნიშვნელოვნად შემცირდა დედათა და ახალშობილთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი.

უკანასკნელ წლებში უსაფრთხო დედობის პროგრამის წარმატებით განხორციელების შედეგად დედათა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი თითქმის ორჯერ შემცირდა (იხ. ცხრილი 7). 1996 წლის მდგომარეობით ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 1989 წელთან შედარებით 45-დან 26-მდე შემცირდა (ყოველ 1000 ცოცხალშობილზე ).

ცხრილი 7: მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მნიშვნელოვანი მაჩვენებლები

Picture7

1995 წლიდან საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პროგრამაში ჩაერთო სპეციალური პროგრამა, რომელიც ითვალისწინებს სამედიცინო დახმარების გარკვეულ სახეებს. პროგრამის მიხედვით სამედიცინო დახმარება გაეწევა ორსულ ქალებს, ნამშობიარევ ქალებს 1 წლის განმავლობაში და 12 წლამდე ასაკის ბავშვებს. იგი მოიცავს სამედიცინო დახმარების შემდეგ სახეებს: პირის ღრუს დათვალიერებას, პირის ღრუს ჯანმრთელობაზე ზრუნვის სწავლება, კბილის ინფიცირებული ფესვის ამოძირკვა, კბილის რეპარაცია და სხვა.

ცხრილი 8. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალური პროგრამები

Picture8

3.1.3 ოჯახის დაგეგმარება და მოსახლეობის მატების კონტროლი

უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნი დადებითი ძვრები შეინიშნება ოჯახის დაგეგმარების პოლიტიკის განხორციელებაში. შეიქმნა ოჯახის დაგეგმარების კვლევისა და მომსახურების სწავლების 12 ცენტრი, 400 ქორწინებისწინა კონსულტაციური ცენტრი, სოფლად მობილური ქირურგიული ბრიგადები.
მოსახლეობის მატებაზე კონტროლის განხორციელებისთვის ქვეყანაში დაინერგა კონტრაცეპციის სხვადასხვა მეთოდები, ისეთი ქირურგიული ოპერაციები, როგორიცაა მილის ლიგატურა და ვასექტომია. შედეგად, მოსახლეობის მატების წლიური მაჩვენებელი 3.2 %-დან 1.4 %-მდე შემცირდა.

3.1.4 ინფექციურ და გადამდებ დაავადებებთან ბრძოლა

ქვეყანაში დადებითი ძვრები შეინიშნება ტუბერკულოზის, მალარიის, პარაზიტული დაავადებების, ცოფის, ლეიშმანიოზის, ბრუცელოზის დაავადებების შემთხვევათა რაოდენობის მნიშვნელოვანი შემცირების თვალსაზრისით. მაგალითად, ბრუცელოზის შემთხვევა 100 000 მაცხოვრებელზე გათვლით 100 დან 58-მდე შემცირდა.

3.1.5 ჯანმრთელი ქალაქის პროექტი

1986 წლიდან ქვეყანაში ხორციელდება ჯანმრთელი ქალაქის საერთაშორისო პროექტი, რომელშიც ჩაბმული იყო ათასზე მეტი ქალაქი. ამ პროგრამაში მონაწილეობს შუა აღმოსავლეთ აზიის 40 ქალაქი. ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში 26 ქალაქია ჩართული ჯანმრთელი ქალაქის პროექტში.

3.1.6 მოსახლეობის სამედიცინო განათლების დონის ამაღლება

1994 წლიდან აქტიურად ხორციელდება ყველა სახის უნივერსიტეტებში და კოლეჯებში სტუდენტებისათვის სამედიცინო მომსახურება. ფართოდ ტარდება სტუდენტების, მასწავლებლებისა და მშობლების სამედიცინო განათლების დონის ამაღლება. სტუდენტებს უტარდებათ გამოცდები სამედიცინო განათლების სფეროში. წარმატებით ხორციელდება მათი იმუნიზაცია.

მნიშვნელოვანია მასმედიის აქტიური მონაწილეობა მოსახლეობის სამედიცინო განათლების დონის ამაღლებაზე.

3.1.7 იოდდეფიციტთან დაკავშირებულ დაავადებასთან ბრძოლა

ერთერთ პრობლემას წარმოადგენს იოდის დეფიციტთან დაკავშირებულ დაავადებასთან ბრძოლა. აღსანიშნავია, რომ 1995 წელს ირანელთა ოჯახების 93 % იყენებს იოდიზირებულ მარილს, რომელმაც მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი ამ პრობლემის გადაწყვეტას.

ცხრილი 9: მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მნიშვნელოვანი მაჩვენებლები
Picture9

3.2 გარემოს დაცვა, პროფესიული ჯანდაცვა

გარემოსა და პროფესიულ ჯანდაცვაზე პასუხისმგებელია სამინისტროს გარემოსა და პროფესიული ჯანდაცვის განყოფილება. უკანასკნელ წლებში განხორციელდა გარემოს დაცვის პროგრამის საზოგადოებრივ ჯანდაცვის სისტემაში ინტეგრაცია. პროგრამა გულისხმობს ქალაქად და სოფლად ჯანმრთელი გარემოს შექმნას.

მცირე საწარმოებში, სადაც მუშობს 20-49 პერსონალი, ტარდება პირველადი სამედიცინო დახმარების სპეციალური სწავლება. საწარმოში სადაც მუშაობს 50-დან 459-მდე პერსონალი, ტარდება სამთვიანი სასწავლო კურსები. ასეთ საწარმოში აგრეთვე ფუნქციონირებს ჯანდაცვის პუნქტი.

ცხრილი 10. პროფესიული სამედიცინო დახმარების ცენტრები
Picture10

სამედიცინო მოწყობილობა – დანადგარები

ისლამური რევოლუციის შემდეგ ირანში დიდი ყურადღება ექცევა სამედიცინო მოწყობილობა – დანადგარების წარმოების განვითარებას. რევოლუციამდე ირანი აწარმოებდა მხოლოდ 4 სახეობის სამედიცინო მოწყობილობას. დღეისათვის იგი გაიზარდა 338 სახეობამდე. სამედიცინო მოწყობილობების საწარმოებლად ირანი ყოველწლიურად 75 მილიონი დოლარის ნედლეულ მასალას ყიდულობს საზღვარგარეთის ქვეყნებიდან, რაც 500 მილიონი დოლარის ეკონომიას აძლევს ქვეყანას. უკანასკნელ პერიოდში ჩატარებულ საერთაშორისო გამოფენაზე 200-ზე მეტი დასახელების სამედიცინო მოწყობილობა იყო წარმოდგენილი. ირანის მიერ გამოშვებული პროდუქცია 76 %-ით აკმაყოფილებს ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემის მოთხოვნილებას. ირანი ყოველწლიურად უშვებს 750 მილიონ შპრიცს, 7000 ტონა დოლბანდს და სახვევ მასალას და სხვა, რომლის ექპორტირებას აწარმოებს მეზობელ ქვეყნებში. ირანი აწარმოებს აგრეთვე ისეთ სამედიცინო დანადგარებს, როგორიცაა: საოპერაციო მაგიდა, სტომატოლოგიური მოწყობილობები და სხვა.

ცხრილი 11. ახალი სამედიცინო მოწყობილობა-დანადგარების წარმოება წლების მიხედვით

Picture11

3.4 ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების სამინისტროს პოლიტიკა ფარმაცევტულ დარგში

ფარმაცევტულ დარგში ჯანდაცის სამინისტროს პოლიტიკის ძირითადი საკითხებია :
1. მედიკამენტოზური საშუალებების ხელმისაწვდომობა მოსახლეობის ფართო ფენებისათვის.
2. მედიკამენტების ხარისხიანობისა და ეფექტიანობის გარანტია
3. მედიკამენტების გონივრული გამოწერა და მოხმარება
4. ჰერბარული მედიცინა
5. მედიკამენტების ექსპორტის განვითარება

ფარმაცევტულ დარგში ჯანდაცვის სამინისტროს ძირითადი პროგრამებია:

ა) მედიკამენტებით უზრუნველყოფის ძირითადი პროგრამები:
1) სახელმწიფოს მხრიდან მედიკამენტების, ნედლეული მასალის წარმოებისათვის საჭირო ეკონომიური მხარდაჭერის გაძლიერება.
2) მედიკამენტების წარმოების ეკონომიკური სტრუქტურის რეფორმირება (ფასები, იმპორტი, წარმოება, განაწილება).
3) სამხარეო დონეზე გამანაწილებელი ცენტრების შექმნა
4) მედიკამენტების განაწილებისათვის კომპიტერული სისტემის ჩამოყალიბება.
ბ) მედიკამენტების ხარისხიანობისა და ეფექტურობის გაზრდისათვის საჭირო ძირითადი პროგრამები:
1) მედიკამენტების ვაჭრობით მიღებული მოგების 1 %-ის განაწილება ფარმაცევტული ინდუსტრიის განვითარებისა და შემდგომი კვლევის გაუმჯობესებისათვის.
2) ფარმაცევტული ინდუსტრიის განვითარებისა და შემდგომი სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის გაუმჯობესებისათვის მედიკამენტებისათვის ზომიერი ფასების დადგენა.
3) ფარმაცევტულ ქარხნებში სამედიცინო ტექნიკოსების აქტიურობის სტანდარტების შექმნა.
4) ირანის ფარმაკოპეის მიხედვით ფარმაცევტული ხარისხის ეროვნული სტანდარტის შექმნა.
5) მედიკამენტების გაყიდვამდე და მის შემდეგ ფარმაცევტული ხარისსხის კონტროლის სისტემის ჩამოყალიბება.
6) ფარმაკოლოგების ფარმაკოლოგიურ მრეწველობაში მოღვაწეობისადმი ხელშეწყობა.

თავი IV
სამედიცინო დაზღვევის სისტემა

ირანის სამედიცინო დაზღვევის სისტემა წარმოდგენილია სამ ნაწილად :
1. სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია
2. სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია
3. პენსიონერთა სახელმწიფო ფონდი.

4.1 სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია არის ქვეყნის უდიდესი სადაზღვევო ორგანიზაცია. მასში დაზღვეულია 22 მილიონი ადამიანი (მთელი მოსახლეობის 37 %). იგი შეიქმნა 1930 წელს. 1960 წელს სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია გაწევრიანდა სოციალური უსაფრთხოების საერთაშორისო ასოციაციაში.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიაზაციაში დაზღვეულია შემდეგი კატეგორიის ადამიანები:

1. მუშები: მათზე ვრცელდება სავალდებულო სამედიცინო დაზღვევა.
2. თვითდაზღვეული დასაქმებული ადამიანები.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია დაზღვეულებზე ახორციელებს შემდეგი სახის მომსახურეობას:

1. საწარმოო შემთხვევები და დაავადებები;
2. დაზღვეულთა უბედური შემთხვევები და დაავადებები. იგი აგრეთვე მოიცავს დაზღვეულთა ოჯახის წევრებსაც მიუხედავად იმისა, მუშაობენ თუ არა ისინი;
3. ხანდაზმულობა და ინვალიდობა;
4. ქორწინება;
5. ორსულობა და მშობიარობა;
6. დასაფლავების ხარჯები;
7. უმუშევრობა და სამსახურიდან დათხოვნა.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია ახორციელებს პენსიონერთათვის და ინვალიდებისათვის პენსიებით უზრუნველყოფას, აგრეთვე დაზღვეულის გარდაცვალების შემთხვევაში ოჯახს უხდის პენსიას.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაციის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს ფუნქციას წარმოადგენს დაზღვეულთათვის სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფა. სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაციას ქვეყნის 150 ქალაქში 98 საავადმყოფოსთან და 230 ჯანდაცვის ცენტრთან დადებული აქვს ხელშეკრულება (1997 წ ).

4.2 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია

1994 წლის ნოემბერში ირანის ისლამური რესპუბლიკის საკონსულტაციო ასამბლეის მიერ ჩამოყალიბდა სამედიცინო სადაზღვევო სისტემის განვითარების გეგმა. 1995 წელს შეიქმნა სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია (Medical Service Insurance Organization – MSIO). ამ ორგანიზაციაში მოსახლეობის 60 % დაზღვეულია.

4.2.1 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის სტრუქტურა

სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაციას 28 პროვინციაში აქვს 28 მთავარი სადაზღვევო ფილიალი და 226 ქვეგანყოფილება ქალაქებში.

4.2.2 გენერალური ასამბლეა

გენერალური ასამბლეას წევრებია: ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების მინისტრი და ფინანსთა მინისტრი.

4.2.3 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის უმაღლესი საბჭო

სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის უმაღლესი საბჭო შედგება:

1. ჯანდაცვის, სამედიცინო განათლების მინისტრი (საბჭოს თავმჯდომარე);
2. შრომისა და სოციალურ საქმეთა მინისტრი;
3. ფინანსთა და ეკონომიკურ საქმეთა მინისტრი;
4. საბიუჯეტო და დაგეგმვის ორგანიზაციის უფროსი;
5. ქვეყნის ადმინისტრაციული მოწყობისა და დასაქმების ორგანიზაციის პრეზიდენტი;
6. სამედიცინო სისტემის ორგანიზაციის უფროსი;
7. სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაციის მმართველი დირექტორი;
8. სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის დირექტორი;
9. საჯარისო ნაწილების სამედიცინო დახმარების ორგანიზაციის დირექტორი;
10. იმამ ჰომეინის დაცვის კომიტეტი;
11. ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების მინისტრის მოადგილე;
12. კეთილდღეობის, საბიუჯეტო და დაგეგმარების ისლამური საკონსულტაციო ასამბლეის ორი დამკვირვებელი.

4.2.4 დირექტორთა საბჭო

დირექტორთა საბჭო შედგება დირექტორის, ორი მუდმივი და ერთი არამუდმივი წევრისაგან. დირექტორთა საბჭოს წევრები ინიშნება დირექტორისა და გენერალური ასამბლეის მიერ სამი წლის განმავლობაში. დირექტორთა საბჭო აწარმოებს პროგრამების ჩამოყალიბებას, მათ ორგანიზაციულ უზრუნველყოფას და ზედამხედველობას დირექტორის უშუალო ხელმძღვანელობით.

4.2.5 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციაში დაზღვეულთა რაოდენობა

დაზღვევა ვრცელდება როგორც სავალდებულოდ ასევე ნებაყოფლობით დაზღვეულზე. სახელმწიფო სექტორში მომუშავეთათვის სამედიცინო დაზღვევა სავალდებულოა. სხვა დანარჩენისათვის დაზღვევა ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს.

1998 წლისათვის 62 036 961 მოსახლეობიდან სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციაში დაზღვეული იყო 27 923 704 (ქვეყნის მოსახლეობის 45 % ). დაზღვეულებიდან 22 % სახელმწიფო სექტორშია დასაქმებული, 2 % კერძო სექტორშია დასაქმებული, 73 % შეადგენს სოფლის მოსახლეობიდან დაზღვეულებს და 3% სხვა სოციალური ჯგუფებიდანაა დაზღვეული.

აღსანიშნავია, რომ 1988 წელს 1996 წელთან შედარებით სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციაში დაზღვეულთა რაოდენობა შეადგენდა 7 775 732-ს, 1998 წელს დაზღვეულთაა რაოდენობა 27 923 704 -მდე გაიზარდა.

როგორც გრაფიკიდან ჩანს, უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სოფლის მოსახლეობის დაზღვეულთა რაოდენობა. თუ 1996 წელს იგი შეადგენდა 249 260- ს, 1998 წელს მათმა რიცხვმა 20 304 480 -მდე გაიზარდა ( 75 % ). აღსანიშნავია, რომ შემცირდა კერძო სექტორში დასაქმებულ დაზღვეულთა რაოდენობა. თუ 1996 წელს იგი შეადგენდა 899 533-ს 1988 წელს მათი რიცხვი 676 408 -მდე შემცირდა (28.5 % ). მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა სახელმწიფო სექტორში დსაქმებულ დაზღვეულთა რაოდენობა. თუ 1996 წელს იგი შეადგენდა 6 197 722-ს, 1998 წელს მათი რიცხვი 6 160 189-მდე შემცირდა.

ცხრილი 12: დაზღვეულთა რაოდენობა წლებისა და სადაზღვევო ფონდების მიხედვით (1996-1998წ)
Picture12

ნახატი 1: დაზღვეულთა რაოდენობა წლებისა და სადაზღვევო ფონდების მიხედვით (1996-1998 წ)

Picture13

4.2.6 სამედიცინო სადაზღვევო შენატანები

სამედიცინო სადაზღვევო შენატანებს ადგენს სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია ( Medical Service Organization –MSIO ), რომელიც დაფუძნებულია დაზღვეულის შემოსავლის დონეზე. შენატანების დონეს განსაზღვრავს ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების სამინისტრო და ამტკიცებს სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის უმაღლესი საბჭო. 1999 წლისათვის სამედიცინო სადაზღვევო შენატანი საშუალოდ შეადგენდა 7920 რეალს.

სადაზღვევო შენატანის წილი სხვადასხვა მოქალაქისათვის სხვადასხვაა. კერძო სექტორში დასაქმებული იხდის შენატანის 100%-ს, სახელმწიფო სექტორში დასაქმებული შენატანის ერთი მესამედიდან ერთ მეხუთედამდე წილს იხდის. სოფლად მცხოვრები იხდის 20%-ს, სხვა სოციალური ჯგუფები, მათ შორის სტუდენტები იხდიან შენატანის 50 %-ს. სადაზღვევო შენატანის დანარჩენ ნაწილს სახელმწიფო იხდის.

როგორც ქვემოთ მოყვანილი ცხრილიდან ჩანს დიდი განსხვავებაა თითო სულზე თვიური სამედიცინო სადაზღვევო შენატანის სავარაუდო და დამტკიცებულ რაოდენობაზე. ცხრილში ნაჩვენებია აგრეთვე განსხვავება დამტკიცებულ და რეალურ შენატანს შორის. ასე მაგალითად, თუ 1998 წელს სავარაუდო თვიური შენატანი შეადგენდა 7941 რეალს, განსაზღვრულმა შენატანმა შეადგინა 6350 რეალი, ხოლო რეალურმა შენატანმა შეადგინა 8416 რეალი.

ცხრილი 13: თვიური შენატანი თითოეულ სულზე (1995-1998 წწ)
Picture14

ნახატი 2: თვიური სამედიცინო სადაზღვევო შენატანი (1995-1998 წწ)

Picture15

სადაზღვევო შენატანის წლიური ზრდა ყოველთვის ჩამორჩებოდა ინფლაციის მაჩვენებელს, ასე მაგალითად, 1996 წელს სამომხმარებლო საგნებზე ფასთა ზრდის ინდექსი იყო 23.2 %, მაშინ როცა სადაზღვევო შენატანი მხოლოდ 15.7 %-ით გაიზარდა. მომდევნო წელს ინფლაციის დონე იყო 18.1 %, მაშინ როცა სადაზღვევო შენატანი გაიზარდა 13.3 %-ით. ამ წლების განმავლობასი არ იყო მიღწეული დაბალანსება დანახარჯებსა და შემოსავალს შორის.

ცხრილი 14: სადაზღვევო შენატანისა და ინფლაციის ყოველწლიური ზრდის მაჩვენებლების შედარება

Picture16

ნახატი 3: სადაზღვევო შენატანისა და ინფლაციის ყოველწლიური ზრდის მაჩვენებლების შედარება
Picture17

4.2.7 სამედიცინო სადაზღვევო ფონდები

სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია შედგება ოთხი სამედიცინო სადაზღვევო ფონდისაგან:

1) სამედიცინო სექტორში დასაქმებულთა სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი.
2) კერძო სექტორში დასაქმებულთა სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი
3) სოფლად მოსახლეობის სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი.
4) სხვა სოციალური ჯგუფებისათვის განკუთვნილი სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი

4.2.8 სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთაა სადაზღვევო ფონდი

სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა სადაზღვევო ფონდი სავალდებულო ხასიათს ატარებს. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულები იხდიან სადაზღვევო შენატანის ერთი მესამედიდან ერთ მეხუთედამდე წილს. შენატანს იხდიან ყოველთვიურად. სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულ დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წელს შეადგენდა 6 160 189-ს.

4.2.9 კერძო სექტორში დასაქმებულ პირთა სადაზღვევო ფონდი

კერძო სექტორში დასაქმებულთა სადაზღვევო ფონდი ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და სექტორში დასაქმებულები იხდიან სადაზღვევო შენატანის 100 %-ს. შენატანს იხდიან ყოველთვიურად. კერძო სექტორში დასაქმებულ დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წლისათვს შეადგენდა 676 408-ს.

4.2.10 სოფლის მოსახლეობის ფონდი

სოფლის მოსახლეობის სადაზღვევო ფონდი ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და სოფლის მოსახლეობა იხდის სადაზღვევო შენატანის 20 %-ს. შენატანს იხდიან ყოველთვიურად. დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წელს შეადგენს 20 304 480-ს.

4.2.11 სხვა სოციალურ ჯგუფთ ფონდი

სხვა ჯგუფთ სადაზღვევო ფონდი ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს. სხვა ჯგუფებს წარმოადგენენ სტუდენტები და სხვა პირები. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და დაზღვეულები იხდის სადაზღვევო სენატანის 50 % -ს. შენატანს იხდიან ყოველთვირად. დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წელს შეადგენდა 782 627-ს.

4.2.12 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციასთან ხელშეკრულების გაფორმება

ამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციას აქვს სამედიცინო დაწესებულებებთან ხელშეკრულებების გაფორმების სრული უფლება. მათ შეუძლიათ ამოირჩიონ ის სამედიცინო დაწესებულება, რომელთაც შეუძლიათ განახორციელონ სრულფასოვანი სამკურნალო-დიაგნოსტიკური ღონისძიებები.

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში გამოსახულია სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციასთან 1998 წელს დადებული ხელშეკრულებების რაოდენობრივი მონაცემები. 1988 წელს მთლიანად სამედიცინო დაზღევის ორგანიზაციამ 32 997 ხელშეკრულება გააფორმა. ყველაზე მეტი ხელშეკრულება დაიდო ზოგადი პრაქტიკის ექიმებთან – 13 120 (39.8 %). ხელშეკრულებების რაოდენობის მხრივ მეორე ადგილზე სპეციალისტები – 6945 (21 %). სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციამ გააფორმა ხელშეკრულება 539 სახელმწიფო და 168 კერძო საავადმყოფოსთან, 2010 სახელმწიფო და 603 კერძო პოლიკლინიკასთან, 506 სახელმწიფო და 4281 კერძო აფთიაქთან (იხ. ცხრილი 15).

ცხრილი 15: სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაციასთან დადებული ხელშეკრულებების რაოდენობა (1998 წელი)
Picture18

ნახატი 4 სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაციასთან დადებული ხელშეკრულებების რაოდენობა (1998 წელი)

Picture19

კანონის თანახმად დაზღვეულებს შეუძლიათ მიიღონ როგორც ამბულატორიული ასევე ჰოსპიტალური სამედიცინო დახმარება. სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაცია ახორციელებს აგრეთვე დაზღვეულების მედიკამენტებით უზრუნველყოფას. სოფლის მოსახლეობისათვის ამბულატორიულ სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფა ხორციელდება პირველადი სამედიცინო დახმარების სისტემით.

სხვადასხვა ფონდებისათვის თანაგადახდა სხვადასხვაა. სოფლის მოსახლეობის ფონდისათვის იგი შეადგენს 25 %-ს, სხვა სოციალური ჯგუფებისათვის ჰოსპიტალურ სამედიცინო დახმარებზე დაწესებულია 10 %, ხოლო ამბულატორიული სამედიცინო დახმარებისათვის 30 %. დანარჩენ ნაწილს იხდის სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია.

4.2.13 შემოსავლები და დანახარჯები

1995-1998 წლებში სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიაზაციაში შემოსავალმა მთლიანად შეადგინა 2804443 მლნ რეალი, დანახარჯებმა – 3047956 მლნ რეალი, შესაბამისად ზარალმა შეადგინა 243513 მლნ რეალი. ზარალი განპირობებულია ყოველწლიური მზარდი ინფლაციის დონით.

ცხრილი 16: შემოსავლები და დანახარჯები წლების მიხედვით (მლნ რეალი)
Picture20

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში ნაცვენებია შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით. 1997 წელს ყველაზე მეტი შემოსავალი აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 425 781 მილიონი რეალი (მთლიანი შემოსავლის 52 %) და კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 229156 მლნ რეალი (მთლიანი შემოსავლის 28 %). ასევე, ყველაზე მეტი დანახარჯები აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 480204 მილიონი რეალი (მთლიანი დანახარჯის 49.5 %) და კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდში – 301966 მლნ რეალი (მთლიანი დანახარჯის 31 % ).

ცხრილი 17: შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით 1997 წ (9მლნ რეალი)
Picture21

სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა მიერ ფონდში შემოსავლების ზრდა განპირობებული იყო ამ კატეგორიით დაზღვეულთა რაოდენობის მომატებით.

1998 წელს ყველაზე მეტი შემოსავალი აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 619452 მილიონი რეალი (მთლიანი შემოსავლის 54 %) და სოფლის სექტორში დასქმებულთა ფონდში – 301389 მლნ რეალი (მთლიანი შემოსავლის 26 %). ასევე, ყველაზე მეტი დანახარჯები აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 621175 მილიონი რეალი (მთლიანი დანახარჯის 49.3 %) და კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 319109 მლნ რეალი (მთლიანი დანახარჯის 25.4 %).

1998 წლის მონაცემების 1997 წლის მოანაცემებთან შედარებით გაიზარდა სოფლის სექტორში დასაქმებულთა ფონდის შემოსავლები და შემცირდა კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდის შემოსავლები. კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში შემოსავლების შემცირება განპირობებული იყო ამ კატეგორიით დაზღვეულთა რაოდენობის შემცირებით. მიუხედავად კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდის შემოსავლების შემცირებისა, ამ ფონდის დანახარჯები ისევ მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება.

ცხრილი 18: შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით 1998 წ

Picture22

ნახატი 5: შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით 1998 წ
Picture23

ცხრილი 19 შემოსავლის განაწილება სადაზღვევო ფონდებს შორის (1995-1998 წ)
Picture24

ნახატი 6: შემოსავლის გადანაწილება სადაზღვევო ფონდებს შორის (1995-1998 წ)
Picture25

როგორც ქვემოთ ნაჩვენები ცხრილიდან ჩანს, 1997 წლის მონაცემებით მოგება აღინიშნებოდა სოფლის მოსახლეობის ფონდში (46471 მლნ რეალი), ყველაზე მეტი წაგებით ხასიათდებოდა კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდი (72810 მლნ რეალი) და სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდი (54423 მლნ რეალი).

1998 წელს მოგება აღინიშნებოდა სოფლის მოსახლეობის ფონდში (125120 მლნ რეალი), ხოლო წაგება კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდში (160322 მლნ რეალი). აღსანიშნავია, რომ მნიშვნელოვნად შემცირდა წინა წელთან შედარებით სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდის ზარალი, რომელმაც შეადგინა 1723 მლნ რეალი.

ცხრილი 20 : სადაზღვევო ფონდების მიხედვით მოგება-ზარალის მაჩვენებლები (1997 წ )
Picture26

ცხრილი 21 : სადაზღვევო ფონდების მიხედვით მოგება და ზარალის მაჩვენებლები (1998 წ )
Picture27

ცხრილი 22: თითო სულზე თვიური სამედიცინო სადაზღვევო დანახარჯები (1997-1998 წწ)
Picture28

ნახატი 7: თითო სულზე თვიური სამედიცინო სადაზღვევო დანახარჯები (1997-1998 წწ)

Picture29

ცხრილი 23: დაზღვეულთა რაოდენობა, თითო სულზე დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით (1998 )
Picture30

სამედიცინო ცენტრებში მიმართვიანობის დონე

1997-1998 წლების მონაცემთა დაყრდნობით თითოეულმა დაზღვეულმა სამედიცინო ცენტრებს შესაბამისად 3.3 -3.7 ჯერ მიმართა.

ქვემოთ მოცემულ ცხრილში გამოსახულია დაზღვეულთა მიმართვიანობის მაჩვენებელი სხვადასხვა ფონდების მიხედვით. სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულების მიმართვიანობა 1997 და 1998 წლებში შეადგინა შესაბამისად 9.46 და 12.34. მიმართვიანობის მაღალი მაჩვენებელით ხასიათდება კერძო სექტორში დასაქმებულები. ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი აქვს სოფლის მოსახლეობას.

ცხრილი 24: დაზღვეულთა მიმართვიანობის მაჩვენებელი ფონდების მიხედვით (1997 წ )
Picture31

ცხრილი 25 : დაზღვეულთა მიმართვიანობის მაჩვენებელი ფონდების მიხედვით (1998 წ )
Picture32

დანახარჯები მიმართვიანობის მიხედვით

1997 წლისათვის თითოეულ მიმართვაზე საშუალო დაიხარჯა 10324 რეალი, ხოლო 1998 წელს 11435 რეალი. ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება სოფლის მოსახლეობა. ამის მიზეზია მათ მიერ სტაციონარული სამედიცინო დახმარების გამოყენების მაღალი დონე ამბულატორიული სამედიცინო დახმარებასთან შედარებით. მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება აგრეთვე კერძო სექტორში დაზღვეულები.

ცხრილი 26 : მიმართვიანობის საშუალო დანახარჯები ფონდების მიხედვით (1997 წ )
Picture33

ცხრილი 27: მიმართვიანობის საშუალო დანახარჯები ფონდების მიხედვით (1998 წ )
Picture34

პენსია

Elza Jgerenaia, Paulo Mourao, Tengiz Verulava, Pension systems in Southern Europe – Challenges and Opportunities. International Affairs and Global Strategy, 25. С. 1-19. 2014.

http://eprints.iliauni.edu.ge/usr/share/eprints3/data/1556/7/Pension%20System%20in%20Southern%20European%20Countries%20–%20Challenges%20and%20Opportunities.pdf

Authors:
– Elza Jgerenaia ( Iliauni Business School / Ilia State University, Georgia )
– Paulo Mourao (Department of Economics/ University of Minho, Portugal)
– Tengiz Verulva (School of Arts and Sciences/ Ilia State University, Georgia)

თენგიზ ვერულავა, რამაზ ფუტკარაძე, ოთარ ზურაბიშვილი, ირინა გოგორიშვილი. საერთაშორისო კონფერენცია თემაზე “ევროპული ღირებულებები და იდენტობა“. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 16-18 ივნისი. 2014 წ.

თენგიზ ვერულავა, რამაზ ფუტკარაძე, ოთარ ზურაბიშვილი, ირინა გოგორიშვილი. საერთაშორისო კონფერენცია თემაზე “ევროპული ღირებულებები და იდენტობა“. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 16-18 ივნისი. 2014 წ.

თენგიზ ვერულავა “არაკომერციული საავადმყოფოების ევროპული გამოცდილება   და  მისი განვითარების პერსპექტივები საქართველოში”

საერთაშორისო ინტერდისციპლინარული კონფერენცია “ევროპული ღირებულებები და იდენტობა“
მოხსენებათა თეზისები. გვ. 92-94
16-17-18 ივნისი. 2014 წ.
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

იხილეთ მოხსენების PDF ვერსია
კონფერენციის პროგრამა

კვლევის მიზანი და ამოცანები

კვლევის მიზანს შეადგენდა საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში არაკომერციული საავადმყოფოების როლის, საკანონმდებლო ბარიერების შესწავლა, მათი განვითარებისათვის რეკომენდაციების შემუშავება. მიზნის მისაღწევად კონკრეტული ამოცანებია:
1. არაკომერციული საავადმყოფოების ქცევის თავისებურებების შესწავლა.
2. არაკომერციული საავადმყოფოების საგადასახადო უპირატესობების შესწავლა, კერძოდ, რაში მდგომარეობს სახელმწიფოს მიერ მათთვის მინიჭებული საგადასახადო უპირატესობების მიზეზი.
3. საქართველოს სამედიცინო ბაზარზე არსებული მდგომარეობა არამომგებიანი საავადმყოფოების თვალსაზრისით. არსებობს თუ არა საქართველოს კანონმდებლობაში მასტიმულირებელი მუხლები მათი განვითარებისთვის?
4. რა დადებით შედეგის მომტანია საზოგადოებისთვის არაკომერციული საავადმყოფოების განვითარება საქართველოში.
5. არამომგებიანი საავადმყოფოების როლის გაზრდის მიზნით რა ქმედებებია მიზანშეწონილი სახელმწიფოს მხრიდან.

კვლევის მეთოდოლოგია
კვლევის თეორიულ საფუძველს წარმოადგენს არაკომერციული საავადმყოფოების შესახებ არსებული ლიტერატურა. კვლევის მეთოდად აგრეთვე გამოყენებულ იქნა ექსპერტთა მოსაზრებების შესწავლა არაკომერციული საავადმყოფოების ირგვლივ არსებულ პრობლემებზე საქართველოს სამედიცინო ბაზარზე. კვლევის სამიზნე აუდიტორიად შერჩეულ იქნება ექსპერტები მათი პროფესიული პროფილების მიხედვით.

შედეგები
საქართველოში არსებული საავადმყოფოების უმრავლესობა მომგებიან (კომერციულ) ორგანიზაციებს წარმოადგენენ. 2013 წლის მონაცემებით, საავადმყოფოთა 42% სადაზღვევო კომპანიებს ეკუთვნის, ფიზიკურ პირებს – 29 %, სახელმწიფოს მხოლოდ 8 %. სახელმწიფოს საკუთრებაში, ძირითადად, ფსიქიატრიული და სპეციფიკური სამედიცინო მომსახურების საავადმყოფოები რჩებიან. ამისგან განსხვავებით დასავლეთ ევროპის, ასევე აშშ-ის ჯანდაცვის სისტემაში არამომგებიანი (არაკომერციულ) საავადმყოფოები შეადგენენ 50 %-ზე მეტს. ამ მხრივ საქართველოში არსებული მდგომარეობა ქმნის პრობლემას, რადგან ჯანდაცვის ბაზარი არსებითად განსხვავდება ეკონომიკის სხვა სფეროებისაგან, განსხვავებულია ჯანდაცვის ბაზარზე მოქმედი სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელთა ქცევაც, რაც უმთავრესად დაკავშირებულია მესაკუთრეობის ფორმასთან. თუ ჩვეულებრივ ბაზარზე ძირითადად, დამახასიათებელია მაქსიმალური მოგებისკენ სწრაფვა, სამედიცინო ბაზარზე გარკვეული სერვისები საზოგადოებრივი სიკეთის ნიშნებით ხასიათდებიან. აღნიშნულის გამო დასავლეთის ქვეყნებში არაკომერციული საავადმყოფოები წარმოადგენენ კომერციული საავადმყოფოების ალტერნატიულ ფორმას.

საქართველოში არ არსებობს საავადმყოფოების არამომგებიანი სახით ფუნქციონირების საკმარისი მოტივაცია. საჭიროა საგადასახადო კოდექსში გათვალისწინებული საგადასახადო შეღავათების შემდგომი დახვეწა და ევროპული გამოცდილების გათვალისწინება.

მიზანშეწონილია არამომგებიანი საავადმყოფოების როლის გაზრდა საქართველოს სამედიცინო ბაზარზე, რაც ხელს შეუწყობს ჯანდაცვის სერვისებზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობის ამაღლებას, და რაც მთავარია, საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის დაახლოებას ცივილიზებულ სამყაროს არსებულ გამოცდილებასთან.

თენგიზ ვერულავა
მედიცინის აკადემიური დოქტორი. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სრული პროფესორი. დაზღვევისა და ჯანდაცვის სკოლის დირექტორი

ციტირება:
ვერულავა თენგიზ. არაკომერციული საავადმყოფოების ევროპული გამოცდილება და მისი განვითარების პერსპექტივები საქართველოში. საერთაშორისო ინტერდისციპლინარული კონფერენცია – “ევროპული ღირებულებები და იდენტობა“. მოხსენებათა თეზისები. 16-17-18 ივნისი. 2014 წ. გვ. 92-94. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 2014 წ.

homecare შინმოვლა

ხანდაზმულთა შინმოვლა

თენგიზ ვერულავა, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი

ია ადეიშვილი, ბიზნესის ადმინისტრირების მაგისტრი ჯანდაცვის მენეჯმენტში, საქართველოს კარიტასის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის პროგრამის ოფიცერი.

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ „Forbes Georgia”. იანვარი. 2015 წ.
სტატიის ელ. მისამართი http://forbes.ge/news/507/xandazmulTa-Sinmovla

ხანდაზმულთა შინმოვლის სერვისები ჯანდაცვის არც ერთ სახელმწიფო პროგრამაში არ არის გათვალისწინებული, გარდა პალიატიური ზრუნვის პროგრამისა. ოჯახი წარმოადგენს ხანდაზმულთათვის ზრუნვის მნიშვნელოვან არაფორმალურ პროვაიდერს. სასურველია, როგორც არასამთავრობო ორგანიზაციებმა, ასევე სახელმწიფომ, გაითვალისწინოს ოჯახის მიერ გაწეულ შინმოვლის სერვისები და ისინი შესაბამის პროგრამებში ჩართოს.

ხანდაზმულთა ქრონიკული დაავადებები ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემაა. ოჯახებს მძიმე ტვირთად აწვება ქრონიკულ ავადმყოფთა სამედიცინო ხარჯები. ფიზიკური და ფსიქიკური შეზღუდვებით ქრონიკულ ავადმყოფთა მომსახურება მოიცავს სამედიცინო, სოციალურ, ტრანსპორტირებისა და სხვა სერვისებს. ქრონიკულ ავადმყოფთა მომსახურების საჭიროება განისაზღვრება ადამიანის ცხოვრების ყოველდღიური აქტივობების (საკვების მიღება, ჩაცმა, დაბანა, ტუალეტი, საწოლიდან წამოდგომა), ასევე ცხოვრების ყოველდღიური ინსტრუმენტალური აქტივობების (საკვების მომზადება, ტრანსპორტირება, მედიკამენტების მიღება, ტელეფონით სარგებლობა) სახით.

ზრუნვა გულისხმობს ადამიანის ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების პრევენციასა და მართვას – ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ოჯახის წევრებთან ერთად – როგორც ყოველდღიურ საკითხებში, ასევე სამედიცინო შემთხვევების დადგომისას.

საქართველოში, ისევე როგორც მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში, სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობის ზრდისა და შობადობის შემცირების ფონზე ხანდაზმული მოსახლეობის პროცენტული წილი მკვეთრად გაიზარდა. 2012 წლის მონაცემებით, 65 წლისა და უფროსი ასაკის მოსახლეობის წილი13.7%-ია. 1995-2012 წლების პერიოდში სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობა გაიზარდა 70.3-დან 74.7 წლამდე. შედარებისათვის, 2011 წლის მონაცემებით, განვითარებული ქვეყნების სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენს 80.1 წელს.
2012 წლამდე ხანდაზმულებზე (სოციალურად დაუცველი კატეგორიის გარდა) არ ვრცელდებოდა სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამები, შესაბამისად, დაბალი იყო სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობა. 2012 წლიდან საპენსიო ასაკის მოსახლეობისთვის (60 წლისა და ზემოთ ასაკის ქალები და 65 წლისა და ზემოთ ასაკის მამაკაცები) სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამა მოქმედებდა. თუმცა ხანდაზმულთა შინმოვლის სერვისები ჯანდაცვის არც ერთ სახელმწიფო პროგრამაში არ არის გათვალისწინებული (გარდა პალიატიური ზრუნვის პროგრამისა). პალიატიური ზრუნვის პროგრამა მოიცავს ინკურაბელურ პაციენტთა ამბულატორიულ პალიატიურ მზრუნველობას. 2014 წლიდან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები და ხანდაზმულები (ქალები – 60 წლიდან, მამაკაცები – 65 წლიდან) უზრუნველყოფილნი არიან დამხმარე საშუალებებით, რაც ემსახურება მათიფუნქციური დამოუკიდებლობის ხარისხის ამაღლებასა და საზოგადოებაში მათ ინტეგრაციას.

იმის გამო, რომ მოვლის სერვისები თითქმის არ არის გათვალისწინებული სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამებით, მათი დაფინანსება უმეტესწილად ხორციელდება არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ, უცხოური დონორი ორგანიზაციების ხელშეწყობით. თუმცა ასეთი დაფინანსება ფრაგმენტულ ხასიათს ატარებს. აქვე აღსანიშნავია, რომ 2012 წლიდან თბილისის მერია უმწეო და გაჭირვებულ მდგომარეობაში მყოფი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით ახორციელებს სიღატაკის ზღვარს მიღმა მყოფი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული, საწოლს ან სახლს მიჯაჭვული, მარტოხელა ბენეფიციარების შინმოვლას, რომლებსაც ფიზიკური თუ ფსიქიკური პათოლოგიის გამო დახმარება ესაჭიროებათ. 2010 წლიდან შინმოვლის სერვისების დაფინანსებაში ჩაერთო ქ. გორის მუნიციპალიტეტი.

ხანგრძლივი მოვლის საჭიროების რისკი იზრდება ასაკის მატებასთან ერთად. ექსპერტთა აზრით, საქართველოს მოსახლეობის 2.1%, ანუ 80 ათასზე მეტი ადამიანი, საჭიროებს ხანგრძლივ მოვლას. საქართველოში შინმოვლის სერვისებს ახორციელებენ შემდეგი არასამთავრობო ორგანიზაციები: „საქართველოს კარიტასი“ და „შინმოვლის კოალიცია“ (რომელშიც გაერთიანებულია ფონდი „თაობა“, კავშირი „ადამიანი და ბუნება“, კავშირი „ონკოპრევენციის ცენტრი“, ასოციაცია „გენეზისი“). „შინმოვლის კოალიცია“ და „საქართველოს კარიტასი“ ხანდაზმულ ბენეფიციარებს შინმოვლის თითქმის მსგავს სერვისებს აწვდიან. იგი მოიცავს სხვადასხვა სპეციალისტით დაკომპლექტებული გუნდის მიერ სამედიცინო, სოციალური და ფსიქოსოციალური მომსახურების მიწოდებას ბინაზე იმ პირთათვის, რომლებიც დროებით ან მუდმივად საწოლს არიან მიჯაჭვულნი. სერვისების მიწოდების თვალსაზრისით განსხვავება მდგომარეობს იმაში, რომ „შინმოვლის კოალიციის“ სამსახურში ჩართულია ექიმი, რომელიც ექთანთან ერთად მოსარგებლისათვის ინდივიდუალურ სამუშაო გეგმას ადგენს. „საქართველოს კარიტასის“ სერვისში ექიმი არ არის ჩართული, მაგრამ სოციალური მუშაკი სახელმწიფო ჯანდაცვით პროგრამებში მონაწილე ოჯახის ექიმების მეშვეობით ახერხებს სერვისების მიწოდებას. „საქართველოს კარიტასი“ ბენეფიციართა საჭიროებების მიხედვით უზრუნველყოფს ექიმ-სპეციალისტების მომსახურებას, „შინმოვლის კოალიციის“ ექიმი კი კონსულტაციას უწევს და ამისამართებს პაციენტებს სპეცალისტებთან. ორგანიზაციები ბენეფიციართა აღრიცხვაზე აყვანის კრიტერიუმად იყენებენ მათი სოციალურად დაუცველის სტატუსს.
საქართველოში მოქმედი ორგანიზაციები შინმოვლის სერვისებს ახორციელებენ საზღვარგარეთის ქვეყნების ფინანსური და ინტელექტუალური მხარდაჭერის მეშვეობით. მაგალითად, ერთ-ერთი ასეთი ორგანიზაციის, „საქართველოს კარიტასის“, დაფინანსების წყაროებს (2013 წ.) შეადგენდნენ: უცხოური ქველმოქმედება (82.8%), სახელმწიფო დაფინანსება (14.8%) და ჯიბიდან გადახდები (2.4%). აღნიშნული განაპირობებს ბევრ სირთულეს, და განსაკუთრებით შინმოვლის სერვისებზე პაციენტთა დაბალ ხელმისაწვდომობას.

ხანდაზმულთა მოვლის სერვისები უფრო ხშირად არაფორმალური სერვისების სახითაა წარმოდგენილი. ფორმალური ზრუნვა გულისმობს სპეციალური დაწესებულებების, შინმოვლის პროფესიონალების მიერ გაწეულ მომსახურებას, რომლის ხარჯებს აფინანსებენ მოსარგებლეები, ან სახელმწიფო და, როგორც წესი, მომსახურება გარკვეულ კანონებსა და წესებს ექვემდებარება. არაფორმალური მოვლა კი გულისხმობს ახლობლების, ოჯახის, მეგობრების, მეზობლებისა და სოციალური ქსელის სხვა წევრების მიერ გაწეულ მომსახურებას.

ხანდაზმულთათვის ზრუნვას უმთავრესად ოჯახის წევრები ეწევიან, რომელთა შორის ყველაზე მეტი წვლილი მიუძღვით მეუღლეებს, ან მათი არარსებობის შემთხვევაში – ზრდასრულ შვილებს.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამაგისტრო პროგრამის, „ჯანდაცვის პოლიტიკა და მენეჯმენტის“, ფარგლებში ჩატარდა კვლევა, რომლის მიზანს შეადგენდა არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ გაწეული შინმოვლის სერვისების, მოვლაზე დამოკიდებულ ხანდაზმულთა ცხოვრების მდგომარეობის, მათი რეალური საჭიროებებისა და მათ მიერ შინმოვლის სერვისებზე გაწეული დანახარჯების შესწავლა. გამოკითხულ იქნა „საქართველოს კარიტასში“ აღრიცხვაზე მყოფი 65 წელს ზემოთ შინმოვლაზე დამოკიდებული 300 ბენეფიციარი (მონაწილეობაზე დათანხმდა 283 ბენეფიციარი – 94.3%). გამოკითხულთაგან 146 იყო მამაკაცი (51.6%), ხოლო 137 – ქალი (48.4%). 65-79 წლის ასაკისა შეადგენდა 84.8%, ხოლო 80-98 წლის ასაკის – 15.2%.

არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ ხანდაზმულებისთვის გაწეული მომსახურება სრულად ვერ ფარავს მოვლისთვის აუცილებელ ხარჯებს. გამოკითხვით გამოვლინდა, რომ დაავადებების სიმძიმიდან გამომდინარე, ოჯახების მიერ მედიკამენტებზე გაწეული ყოველთვიური ხარჯი შეადგენს: 21-40 ლარი (გამოკითხულთა 18%), 41-60 ლარი (14.8%), 81-100 ლარი (13.1%), 151-200 ლარი (12.4%), 201-300 ლარი (8.5%), 300 ლარზე მეტი (7.4%). მიუხედავად იმისა, რომ ბენეფიციარები იღებენ პენსიას, ხოლო სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამით გათვალისწინებულია საბაზისო მედიკამენტებზე წლიურად 100 ლარის ფარგლებში მედიკამენტების შეძენა 50%-იანი თანაგადახდით, მათი დანახარჯები მედიკამენტებზე მაინც მაღალია. ბენეფიციართა 49.1%-მა აღნიშნა, რომ საჭიროების მიუხედავად მედიკამენტებზე ნაწილობრივ მიუწვდება ხელი. 48.1%-მა აღნიშნა, რომ სრულად შეიძინა დანიშნული მედიკამენტები, ხოლო 2.8% საერთოდ ვერ შეიძინა დანიშნული მედიკამენტები.

მედიკამენტებთან ერთად ბენეფიციარები საჭიროებენ ჰიგიენურ საშუალებებს (ნაწოლების საწინააღმდეგო ლეიბი, საფენი, გადასახვევი საშუალებები და ა.შ). მათი ხარჯი, „კარიტასიდან“ მიღებული მასალების მიუხედავად, საკმაოდ დიდია და ბენეფიციარები ხშირად დამატებით ხარჯებს საჭიროებენ. ჰიგიენური საშუალებებისთვის გამოკითხულთა 35%-ს ყოველთვიურად ესაჭიროება 51-70 ლარი, 25.8%-ს – 21-30 ლარი, 21%-ს – 31-50 ლარი. ექიმის/ექთნის სამედიცინო მეთვალყურეობისთვის გამოკითხულთა 32.2%-ს ყოველთვიურად ესაჭიროება 21-30 ლარი, 31%-ს – 31-50 ლარი. მიუხედავად იმისა, რომ „კარიტასი“ ბენეფიციარებს აწვდის ჰიგიენურ საშუალებებს, გამოკითხულთა 43.1%-მა აღნიშნა, რომ საჭიროების მიუხედავად ჰიგიენურ საშუალებებზე ნაწილობრივ მიუწვდება ხელი. 55.8%-მა აღნიშნა, რომ სრულად შეიძინა ჰიგიენური საშუალებები, ხოლო 1.1% საერთოდ ვერ შეიძინა ჰიგიენური საშუალებები.

აღნიშნული გვიჩვენებს, რომ შინმოვლის სერვისებზე ხელმისაწვდომობა დაბალია. მდგომარეობას ართულებს ის გარემოება, რომ გამოკითხულთა 25.1% მარტოხელაა. გამოკითხულთა უმეტესი ნაწილის ოჯახში დასაქმებულია მხოლოდ ერთი წევრი (35.7%), ან საერთოდ არავინაა დასაქმებული (32.2%). გასათვალისწინებელია, რომ გამოკითხული ოჯახების 32.2 %-ის საშუალო თვიური შემოსავალი 300 ლარზე ნაკლებია.

მიუხედავად დაბალი ხელმისაწვდომობისა, გამოკითხულთა 22.6% თვლის, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ გაწეულმა შინმოვლის სერვისებმა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ბენეფიციართა ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ხოლო 50.2%-ს მიაჩნია, რომ საშუალოდ გააუმჯობესა. ასევე, 15.9%-ის აზრით, მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა სოციალური ინტეგრაცია, ხოლო 44.9%-ის აზრით – საშუალოდ გაუმჯობესდა. გამოკითხულთა 59%-ის აზრით, შინმოვლის სერვისები ძალიან სასარგებლოა ფინანსური თვალსაზრისით, რადგან ბენეფიციარები იღებენ კვალიფიციურ სერვისებს, რომელთა გადახდის საშუალება მათ არასდროს ექნებოდათ. აღსანიშნავია, რომ გამოკითხულთა 38.9%-ის მიხედვით, გაწეული სერვისების გამო, ოჯახის წევრებმა შეძლეს შეენარჩუნებინათ თავიანთი სამსახური ან დაეწყოთ ახალი. 51.9%-ის აზრით, ერთი მშობლის მოსავლელად არასამთავრობო ორგანიზაციის მიერ გაწეული შინმოვლის სერვისების წყალობით, ოჯახის წევრებს საკმაო დრო რჩებათ მეორე მშობლისთვის ყურადღების მისაქცევად. 84.1%-მა ხაზი გაუსვა, რომ შინმოვლის სერვისების პაკეტი უნდა შეიცვალოს და უნდა გახდეს ბენეფიციართა საჭიროებების შესაბამისი.

ბენეფიციართა უმრავლესობას (50.5%) ყოველდღიური აქტივობების შესასრულებლად სჭირდებათ დახმარება, გარკვეული ნაწილი (8.5%) საერთოდ მიჯაჭვულია საწოლს და საჭიროებს ხანგრძლივ მოვლას, ხოლო არ საჭიროებს დახმარებას გამოკითხულთა 41%. გამოკითხულთა უმეტესობა (39.2%) 3 წელზე მეტია, რაც მოვლას საჭიროებს, 29.3% – 1-2 წელია, 17.7% – 2-დან 3 წელია. ყოველდღიური აქტივობების შესასრულებლად ქალები უფრო მეტად საჭიროებენ ზრუნვას (55.5%), ვიდრე მამაკაცები (45.9%). ასევე, ქალები უფრო მეტად არიან მიჯაჭვულნი საწოლს და საჭიროებენ ხანგრძლივ მოვლას (9.5%), ვიდრე მამაკაცები (7.5%). აღნიშნული ადასტურებს, რომ ქალებს უფრო მეტად აქვთ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემები, ვიდრე იმავე ასაკის მამაკაცებს.

გამოკითხულთა მეტი ნაწილი (73.1%) უფრო ხშირად სარგებლობს არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ მიწოდებული შინმოვლის სერვისებით, ვიდრე სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამით გათვალისწინებული სერვისებით. ბენეფიციართა გამოკითხვით, ყველაზე მეტად საჭიროებენ ექთნის (52.3%), ოჯახის ექიმის (24.4%), ექიმ-სპეციალისტების (23.3%) კვალიფიციურ სამედიცინო დახმარებას.

გამოკითხულთა უმრავლესობა (84.1%) უპირატესობას ანიჭებს შინმოვლას, ვიდრე ინსტიტუციურ (სპეციალიზებულ კლინიკაში) ზრუნვას. ისინი უფრო მეტად დამოკიდებული არიან მათი ახლობლების მიერ გაწეულ დახმარებაზე (ყოველდღიური საქმიანობის შესასრულებლად საჭირო დახმარება, საწოლს მიჯაჭვული პირის ხანგრძლივი მოვლა), რის გამოც გამოკითხულთა 61.5%-ს ურჩევნია თავიანთი ოჯახის წევრებისგან ან ნათესავებისგან მიიღოს შინმოვლის სერვისები. ამ მხრივ, ოჯახის წევრები საჭიროებენ სპეციალურ ტრენინგებს/კონსულტაციებს შინმოვლის სერვისებზე. გამოკითხულთა შედარებით ნაკლები – 38.5% უპირატესობას ანიჭებს მოვლაში გადამზადებული ექთნების მიერ გაწეულ შინმოვლის სერვისებს.

კვლევების მიხედვით, მამაკაცები (52.1%) მეტ დახმარებას საჭიროებენ ცხოვრების ყოველდღიურ საქმიანობებში, ვიდრე ქალები (47.4%), რაც მიუთითებს, რომ ისინი დამოკიდებულნი არიან მათ მეუღლეებზე და უმეტესწილად სწორედ ეს უკანასკნელნი ახორციელებენ შინმოვლის სერვისებს. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მეუღლეები გაწეულ დახმარებას ოჯახურ მოვალეობად თვლიან და არ მიიჩნევენ მას დახმარებად.

მარტოხელა ქალებიდან და მამაკაცებიდან ყოველდღიურ საქმიანობაში დახმარება ესაჭიროება მამაკაცების 58%-სა და ქალების 42%-ს, რაც მიგვანიშნებს, რომ როდესაც მეუღლე გარდაცვლილია, ასეთი სახის დახმარების საჭიროება იზრდება მამაკაცებში, რადგან ისინი უფრო მეტად არიან დამოკიდებულნი მათი მეუღლის ზრუნვაზე.

ბენეფიციარები, რომლებიც ცხოვრობენ არა მეუღლესთან, არამედ სხვა პირებთან (უმთავრესად შვილებთან) ერთად და გააჩნიათ ყოველდღიური ცხოვრების საქმიანობასთან დაკავშირებული პრობლემები, ასევე უპირატესობას ანიჭებენ ზრუნვის დაწესებულებებს. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ხანდაზმულ ადამიანებს არ სურთ მათ ოჯახებს აჰკიდონ ზრუნვის იმაზე მეტი ტვირთი, რასაც ისინი აკეთებენ.

რადგანაც ახლობლები წარმოადგენენ ხანდაზმულთათვის ზრუნვის სერვისების ძირითად მიმწოდებლებს საკუთარ სახლებში, სასურველია მათთვის შესაფერისი ფორმალური მხარდაჭერის უზრუნველყოფა. ზოგ ქვეყანაში (მაგ., შვედეთში) ოჯახის წევრების მიერ გაწეულ ზრუნვისთვის კანონმდებლობით გამოყოფილია სპეციალური მიზნობრივი გრანტები, რომლებსაც მთავრობა ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოების სახელზე გასცემს. იგი მიმართულია ზრუნვის არაფორმალური მიმწოდებლების სტიმულირებისა და განვითარების მხარდასაჭერად (მაგ. გერმანიაში ოჯახის წევრების მიერ გაწეული შინმოვლის სერვისები სადაზღვევო პაკეტშია ინტეგრირებული).

ზრუნვის საჭიროების მქონე ბენეფიციართა უმრავლესობა დახმარებას იღებს მათი მეუღლეებისა და შვილებისაგან, შესაბამისად, ოჯახი წარმოადგენს ხანდაზმულთათვის ზრუნვის მნიშვნელოვან არაფორმალურ პროვაიდერს. ეს ფაქტი უნდა იყოს აღიარებული და გათვალისწინებული ხანდაზმულთა პოლიტიკის შემუშავებისას. სასურველია, როგორც არასამთავრობო ორგანიზაციებმა, ასევე სახელმწიფომ გაითვალისწინოს ოჯახის მიერ გაწეული შინმოვლის სერვისები და ისინი შესაბამის პროგრამებში ჩართოს. ოჯახის, როგორც არაფორმალური მიმწოდებლის კომპონენტის ჩართვა შინმოვლის ფორმალურ სერვისებში აამაღლებს ხანდაზმულებისთვის ზრუნვის მოტივაციას. საკუთარ სახლში გაწეული მოვლის სერვისები საგრძნობ დახმარებას გაუწევს როგორც ხანდაზმულებს, ასევე მათ ოჯახებს და, რაც მთავარია, შეამცირებს ინსტიტუციონალურ მომსახურებაზე მოთხოვნას.

Tengiz Verulava (Tehran. Ministry of Health Islamic Republic of Iran)

Tengiz Verulava (Tehran. Ministry of Health Islamic Republic of Iran)

Health Care System in the Islamic Republic of Iran

Tengiz Verulava
Doctor of Medical Sciences. Ilia State University

Verulava, Tengiz. 2006. Health Care System in the Islamic Republic of Iran. Insurance, Health Policy & Management 

1.General information
1.1. Socioeconomic status
1.1.1. Geographic setting, population, religion

The Islamic Republic of Iran covers an area of 1,648,000 square kilometers in south western Asia.
Topographically, Islamic Republic of Iran is a diverse country: over half of it is mountainous, a quarter is desert and less than a quarter is arable land.

Iran, with over 90 % of the people being Shiite Moslems, is considered to be the focal centre for the sect and the remaining Moslems are of Sonit Sect. The known minority religions are Zoroastrians, Christians and Jews who compose about 1 % of the population.

Iran is one of the most populous countries in the Middle East. According to the 2005 Iran’s population amounted to 69 515 000, of which 68 % are settled in urban areas and the remaining 32 % in the rural communities. Average population density is around 36 per square kilometer.

The country faces the common problem of other young demographic nations in the region, which is keeping pace with growth of an already huge demand for various public services. Iran has rather a young population, with 39,5 % (29 % in 2005) under 15 years of age, 56,1 % between the ages of 15-64 and 4,4 % over 65 years of age (1).

Based on statistics released in 1998, 67,4 % of the female and 81,7 % of the male aged 15 and above are literate.

1.1.2. Political structure and government

After the glorious victory of the Islamic Revolution in February 1979, Iran’s revolutionary people took part in a referendum on April 1, 1980, voting for the establishment of the Islamic Republic system in the country with a decisive majority of 98,8 %.

Islamic Republic of Iran is constitutionally composed of three branches of: Executive, Judiciary and Legislative which are independent, separate powers from each other.

The constitution envisages a democratic system of government in which all top political positions are elected either directly (in the case of the President of the Republic, Members of the Council of Experts overseeing the Leader, and Members of the Islamic Consultative Assembly) or indirectly (in the case of the Spiritual Leader and institutions under his supervision). The legislative power rests with the Islamic Consultative Assembly (parliament). Laws passed by the latter have, however, to be reviewed and ratified by the Guardians’ Council before they can be enforced. To solve differences between the Islamic Consultative Assembly and the Guardians’ Council, an Expediency Council–appointed by the Rahbar–has been created whose verdict in case of any conflict between the two houses is considered as final. The head of government is the President of the Republic, directly elected by the people. He appoints a cabinet of ministers ratified by the Islamic Consultative Assembly. All citizens aged 15 years and above are eligible to vote. Armenians, Assyrians, Jews and Zoroastrians are officially recognized as ethno-religious minorities and separately represented in the parliament (1).

1.1.3. Administrative structure

Administratively the country is divided into 28 (ostans), 278 districts, and over 70,000 villages (1). Each provinces run by an Ostandar (Governor General) appointed by the Ministry of Interior. Each province is in turn divided into a number of Shahrestans (districts) administered by a Fannandar (Governor) appointed by the Minister of Interior. Each district includes a number of urban centers (cities/towns) and villages. The constitution also envisaged elected local councils to ensure community participation in running local affairs. Since 1997, this part of the constitution has been implemented and currently there are provincial, city and village councils in all parts of the country (1).

1.1.4. Demography

The Islamic Republic of Iran has experienced dramatic changes in fertility and population growth rates during the past 25 years (see Table 1). A change in population policy immediately after the revolution resulted in the suspension of the family planning program and led to a huge rise in fertility and population growth rates. Following the revival of this program in 1989, the fertility rate has fallen significantly and by late 2000 there were indications that the fertility rate had dropped to around replacement level (a total fertility rate of 2.1) in all urban areas as well as some rural districts (1).

Nevertheless, the growth rate during the first 15 years after the revolution was high enough to lead to a doubling of the country’s population during 1975–2000. The huge cohort of 31 million children born during 1979–1991 continues to present the country with enormous problems (1). It has caused per capita GDP to remain at a low level despite encouraging signs of economic growth over the past decade. The current unemployment crisis is also largely due to the gradual entry of this cohort into the job market. Their ultimate entry into marriage and family formation will not only present a high demand for housing but is also likely to lead to a rise in fertility rate and repeated cycles of baby boom. Meanwhile, since the late 1990s the proportion of the elderly (age group 65+) in the population has risen above 4.5% and may soon pose the fledgling social security system with major problems (1). The past 25 years have also seen a significant rise in the urbanization rate of the population. Currently about two-thirds of the population lives in urban areas. The proportion of the population that is rural is expected to fall further to about 25% over the next two decades (1). While facilitating accessibility and provision of social services, including health, urbanization is associated with social and health problems of its own which are likely to present the health system with new challenges. The urban population lives in some 676 cities and towns, while the rural population is living in over 60 000 villages scattered across the vast area of the country (1).

Providing health and other social services to this large number of small and hard to reach villages remains a major challenge facing the Government. The past quarter century has also witnessed a considerable rise (from 19.7 to 22.4 years for women and from 24.1 to 25.6 years for men) in age at first marriage (1). The rise, which is seen in both urban and rural areas, has happened despite government efforts to promote marriage as a basic Islamic value and to provide a variety of incentives for the newly-wed.

Table 1: Demographic indicators, 2002, 2005

Picture10

Sources: 1. Management and Planning Organization, Islamic Republic of Iran. Economic report for the year 1381 (2002), volume 2. Teheran, Management and Planning Organization Press, 2003. 2. United Nations Population Division

1.1.5. Economic and social development

The eight –year war with Iraq during the 1980-s resulted in a protracted period of economic stagnation for Iran. However, since 1989, the Iranian government has taken major efforts to liberalize the economy, reduce government deficits, and encourage foreign trade and investment. Despite efforts to diversify the economy, oil still occupies a central position in Iran and contributes 75 percent of Iran’s GDP (World Bank, 2000). GNP after a decline in the years 1978-1989, had an average yearly growth rate of 6.55 % during the years 1989-1995 (14).

The adjusted Business Environment Rankings for the Middle East & Africa reveal that Iran is in 12thplace, ahead only of Nigeria and Zimbabwe. This is primarily due to political and economic uncertainty in the country, coupled with poor intellectual property standards. However, Iran’s market is experiencing robust growth, although the dominant position of local manufacturing provides a substantial obstacle to investment.

1.1.6. Education

The Islamic Republic of Iran has taken great strides in the area of public education. Total government spending on education has in recent years fluctuated between 4% and 5% of the national income and between 10% and 20% of the government’s budget (7). This is slightly higher than the world average and about equal to the average for middle-income countries. Public education, particularly at the primary level, is entirely free and consumes more than half of government spending on education. Iranian families also spend some 2% of their income on education and training. Salient indicators concerning education for 2003 are given in Table 3.
Despite these achievements, education, like other aspects of social development, suffers from urban bias and there are wide regional disparities in terms of adult literacy and access to educational opportunities. Generally speaking, provinces with the lowest levels of development (e.g. Sistan and Baluchistan, West Azerbaijan, and Kurdistan) are behind the rest of the country with respect to all measures of educational development. Women are particularly likely to be disadvantaged in these underdeveloped provinces. In 2000, for example, 94.2% of women in Teheran were literate compared with only 45.1% of rural women in Sistan and Baluchistan. While overall primary enrolment rate had reached 97% by 1991, it remained at 76.7% (71.5% for girls and 81.8% for boys) in Sistan and Baluchistan.

Table 2: Education indicators (%) (2003)

Picture11

Source: Statistical Centre of Iran. Household survey on the characteristics of employment and unemployment Teheran. Statistical Centre of Iran Publications, 2004

1.1.7. Human development and poverty

During the past 25 years, Islamic Republic of Iran’s human development index (HDI) has grown at an annual rate of 0.95%, rising from 0.562 in 1975 to 0.721 in 2002. Yet, it ranked 106th among other nations in 2001, having dropped from 90th in 1999 (8, 9). However, this figure has been contested on the grounds that it is based on an estimated life expectancy of 69.8 years and a rather low adult literacy rate. Using a life expectancy of 70.6 years and an adult literacy rate of 80% (75.5% for women and 84.3% for men) for 2001, the HDI would rise to 0.736 and to 94th place among other nations (10).

The poverty situation in the IslamicRepublic of Iran was analaysed mainly on the basis of two indicators: extreme poverty and the national (food) poverty line. The percentage of the population with an income of under US$ 1 (PPP) per day has fallen sharply to 0.62% in 2002 from 2.24% in 1995. However, once the indicator is estimated on the basis of an income of US$ 2 (PPP) per day, which is closer to the practical minimum for middle-income countries, more than 6% of the population remained in a situation of extreme poverty in 2002, creating a challenge for poverty alleviation. An even more important challenge is to reduce the food poverty line, known as the “national poverty line”. According the latest data, the food poverty line has significantly decreased from 12.75% in 1995 to 8.99% in 2002 for the section of the population unable to take in the minimum threshold of dietary energy set by nutrition standards. The trend of the poverty gap ratio (1995–2002) indicates that the poor are in a better position because the gap narrowed dramatically to 0.113 in 2002 from 0.558 in 1995 (on the basis of US$ 1 PPP per day). The poverty gap ratio for the food poverty line has also been significantly reduced from 4.116 in 1995 to 2.238 in 2002. The rise in the share of total consumption of the poorest quintile from 6.8% in 1995 to 7.4% in 2002 proves that the poorest households have also benefited from a higher share. Nevertheless, reducing the poverty gap further and increasing the poorest quintile share continue to be notable challenges for the future(11).

1.1.8. Unemployment

One of the major social and economic challenges currently is the high level of unemployment, due to entry of this birth cohort into the job market. The unemployment rate, which fell significantly from 14.2% to 9.1% during 1986–1996, had jumped back to 14.6% by 2001 (12). The problem is partly due to the increased number of unemployed, which rose from about 1.5 million to about 3 million, an annual rate of increase of nearly 9%.

The situation was worsened further by the relative stagnation of the economy, and relatively low foreign investment and creation of the job opportunities needed. A study undertaken by the government indicated a link between poverty and unemployment; 37% of poor households in the poorest first deciles having no working member. The unemployment rate is particularly high for those aged 15–24 years. In 2001, it amounted to 35% of men and 40.6% of women in this age group; a recent labour survey (2003) found that the rate has decreased to 11,2 % in men and 22,5 % in women (13). Due to the increased production of various categories of health workers over the past two decades, the health profession is also facing the problem of unemployment. In fact, for the first time in recent history the high unemployment rates of medical doctors, nurses and technicians have become a matter of national issue and debate. In response to these concerns, the MOHME has established a special bureau to deal with the problem. Solutions proposed range from a reduction in the admission of new students to finding employment opportunities abroad. Both of these options are open to question and may take a long time to produce any noticeable impact.

2. Health care system

2.1. Structure and organization

Based on the law on the centralization of the country’s health institutions, which was ratified on the February 2, 1927, “all health institutions of the country were to be governed centrally by the General Department” for Health (14). Then in an amendment to the country’s budget law it changed its name to Ministry of Health on October 30, 1941 (14). In 1976, in order to provide health, social welfare, medical services, rehabilitation, social security, family planning to the people, Ministry of Health and Welfare was established (14). Again in order to make desirable and coordinated usage of the medical potentials of the country in providing and extending medical health, welfare, education and research to all and in order to fulfill the paragraphs 4, 12, 13 of the third Article and part of 29th Article of the Islamic Republic of Iran’s constitution the establishment of the Ministry of Health and Medical Education was ratified in the Consultative Assembly in 1985 (14).

After the victory of the Islamic Revolution by taking advantage of the experiences gained from the initial scheme and in order to distribute health resources equally on the basis of primary health care perspective and based on the vast researches which had been carried out on 10 % of the whole population, the MOH & ME embarked on the establishment and expansion of health networks throughout the country. Through revising essential health policies and later on by integrating medical educations in the health care system and adopting suitable methods, the Islamic Republic of Iran has established an advanced health care system which is considered to be one of the successful primary health care systems in the world. The system was established in three levels of: district, province and the country.

Health for all is the people’s right which is one of the elements stipulated in the constitution and government is bound to provide for everybody (article 29) (1). To fulfill this obligation, the MOHME finances and delivers the primary health care (PHC), while secondary and tertiary care is increasingly financed through compulsory public sector and private insurance schemes. The MOHME is, nonetheless, responsible for regulating both private and public sector health care delivery. District level is the smallest independent unit in the health system of the country. Its executive units are: Health House; Health Base; Urban Health Centre; Rural Health Centre; Behvarz Training Center; District Health Centre; District Hospital; District Health Network Management. The network of rural health houses is supported by rural health centres which are staffed by technicians and administrative personnel working under the supervision of a physician. In urban areas, the urban health centres provide ambulatory care. Health posts are the urban equivalent of health houses.

This network of urban and rural PHC facilities is supported by district hospitals. Located in cities, these general hospitals offer a variety of specialist services. In large cities, which often act as provincial capitals, provincial hospitals affiliated with the MOHME, Ministry of Welfare and Social Security and the private sector provide secondary and tertiary care. The PHC network is administered by district health centres (DHCs), one in each district. Most of the latter also have an affiliated Behvarz Training Centre.

Table 3: Overview of Health Care System in Iran

Picture12

Source: Susna De, Ibrahim Shehata, Comparative Report of National Health Accounts Findings from Eight Countries in the Middle East and North Africa, Partners for Health Reform. 2001.

2.2. The primary health care system

The Iranian primary health care (PHC) system was established to improve access to health care for the disadvantaged and reduce the gap between health outcomes in urban and rural areas. To improve access in remote areas in the face of shortages of human and capital resources, the system has relied on three main components:

• establishing health houses in remote and sparsely populated villages;
• staffing the health houses with health workers, known as behvarzan, recruited from local communities;
• developing a simple but well-integrated health information system.

Table 4: Primary Health Care facilities (2001)

Picture13

Sources: Country Cooperation Strategy for WHO and the Islamic Republic of Iran 2005–2009, World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean, Cairo, 2006.

2.2.1. Health House

The health house, usually the only health facility accessible to the rural population, is the most periphery and basic unit of the Iranian PHC network and is the first point of contact between the primary health care system and the community in rural areas. Located in individual villages, it is designed to cover a target population of about 1,500; each health house also serves several satellite villages selected with careful attention to their cultural and social compatibility. The distance between the village in which the health house is located and the satellite villages served by it is typically, by design, no more than a one-hour walk.

Tasks performed by the health house include:

• record keeping and data collection;
• public health education and promotion of community participation;
• antenatal, perinatal, and postnatal care;
• care of children under five and of school-age children;
• family planning services;
• immunization;
• disease control services.

The second and third levels in the hierarchy of the rural health network provide backup for the rural health houses, offer diagnostic and treatment services, and refer those needing more specialized care to district health centers or hospitals. There are also urban counterparts of these organizations. One male and one or more female health workers, called behvarzan run each rural health house. The health workers are chosen from among local people familiar with the households in the village. Such a close relationship between the behvarz and his or her community facilitates the accurate collection of health information, among other things. Behvarzan have had a pivotal role in the success of Iran’s PHC network.

Although the primary responsibilities of the health workers are divided along gender lines, with the female behvarz generally responsible for tasks performed within a health house and the male behvarz for tasks outside the health house, both genders are trained for and expected to cover all duties, as necessary. Training occurs at the district level; students receive free training and financial support throughout the two-year training period. In return, they are formally obliged to remain and serve at the village health house for a minimum of four years after completing their study.

The health information system (HIS) enables the behvarzan to collect detailed information on rural communities. The main components of the HIS are the household file (containing demographic and health information), various logbooks in which daily activities are recorded, and monthly report forms.

2.2.2. Rural House

The second and third levels in the hierarchy of the rural health network provide backup for the rural health houses, offer diagnostic and treatment services, and refer those needing more specialized care to district health centers or hospitals. There are also urban counterparts of these organizations.

Rural Health Centre is a unit which supervises 5 health houses with a population of about 7500 people. In the center a group consisting of a physician, health technicians and logistic personnel operating under the physician, visit the referred patients and supervise the operation of Houses under the centre. Each Health House is regularly visited every week by the medical team.

2.2.3. Urban Health Centre

Urban Health Centre is a unit located in the city which gives health services to a population of about 12 500. This centre is giving primary health services to urban population exactly like a rural health center but with a more number of personnel. Though execution of health volunteers amongst the same population, under coverage to render health service more actively.

2.2.4. Health Base

Since 5 years ago, in order to reduce the expenses and make better use of available potentials in delivery of health care services to urban communities, it has been decided to establish health bases in marginal areas which are almost similar to rural health houses in function. These bases have exclusive responsibility of rendering preventive services such as mother and child care, family planning, environmental health, disease control and patient referrals to urban health centres. Health bases are administered by midwives or health technicians and the follow-up service renderings are pursued by health volunteers.

2.2.5. Behvarz Training Centre

Behvarz Training Centre which is located in each district has the duty of behvarz training schools, and assumes the ones already in service.

2.2.6. District Health Centre

District Health Centre is an autonomous unit which has responsibility of planning as well as supervision over the activities of the health centres, training new Behvarzes and retraining of their logistical support. This centre includes units such as disease control, environmental health, family health, occupational health, oral health and etc.

2.2.7. The impact of the PHC system

If we judge the effectiveness of resources invested in the PHC system by reference to the improvements in the health status of the Iranian population in general, and the rural population in particular, the results are impressive.

The PHC system is funded entirely by the national government, and the pattern of public health spending is oriented toward rural public health services—a fact that may partly explain the good performance with respect to rural infant mortality rates. The specific measures taken by the PHC system are almost certainly responsible for reducing infant and child mortality, eliminating major infectious diseases of childhood, and improving the health of mothers. These measures include the promotion of healthy attitudes and behaviors; the universal immunization of children; and encouraging mothers to breastfeed, use iodated salt, and provide appropriate treatment for children suffering from diarrhea and acute respiratory infections (ARI). A Multiple Indicators Cluster Survey (MICS) conducted in 1997 suggested a narrowing gap between urban and rural areas in terms of basic health interventions, including immunization coverage and infant, child, and maternal health care intervention. Despite these advances, however, some disparities remain, for instance in areas such as health insurance coverage.

The presence of the community-friendly behvarzan in the village, with their constant interaction with the community, has helped to ensure that health messages have not gone unheeded. Moreover, the ability of the PHC system to support the health messages by providing easy access to the means needed (vaccines, oral rehydration therapy, essential drugs, and so on) where and when they were required has also helped to bridge the gap often found between knowledge, attitudes, and practice.

The family planning program in existence before the 1979 Revolution was revived in 1989. The program has been extremely successful. By 1996, more than 74 percent of eligible couples were using a contraceptive, and the total fertility rate had dropped from 6.5 to 2.6. The traditional gap between urban and rural areas has also been substantially narrowed. Iran is making good progress toward the Millennium Development Goals, especially Goal 4, which aims to reduce child mortality and Goal 5, which aims to improve maternal health.

2.2.8. Factors for success of the PHC system

Two factors have been critical to the success of the Iranian experience. The first is the political commitment for change after the Revolution, expressed in a Constitutional mandate to provide universal access to basic health services. This political commitment has been combined with institutional innovation and the broader involvement of communities and local governments in rural health system decisions.

These factors have helped Iran to develop a primary health care system distinguished by culturally sensitive and cost-effective service delivery features—rural health houses, the behvarzan, and the simple health information monitoring system. Each of these institutional elements has been adapted and implemented in a way that has improved the chances of success. Without the locally recruited behvarz, staff turnover, absenteeism, and lack of knowledge about local circumstances could have rendered the physical facilities of the health houses much less effective. Simple health status tracking methods have made it possible to keep up with the evolving health needs of individuals as well as to detect village-level trends and disparities.

2.2.9. Problems to overcome

There are some weaknesses in Iran’s PHC system. Most of the improvements seen so far are the result of outstanding efforts of the workers and health houses; other facilities are lagging behind. Also, institutions at the second and third tiers of the system do not support the health houses sufficiently. Urban health centers must tackle even more serious constraints, and the problem of limited building space in cities can be overcome only with increased government support. Finally, there is no transparent policy for collaborating with the private sector, training managers, and providing a sustainable mechanism for improving the quality of services.

2.2.10. District Health Network

District Health Network is the coordinating unit between the hospitl and the health centre of the district. It has overal health responsibility over the district. Its manager is the representative of the Ministry of Health and Medical Education in the district.

2.3. Hospital Care

2.3.1. District Hospital

District Hospital is an autonomous unit which has at least 7 specialized wards of: surgery, internal, pediatrics, obstetrics and gynecology, anesthetics, radiology, laboratory, specialized policlinics, and emergencies. This hospital admits the patients referred to through the referral system.

According to the last census that Statistical Centre of Iran undertook in 2003, Iran possesses 730 medical establishments (eg. hospitals, clinics) with a total of 110,797 beds, of which 488 (77,300 beds) are directly affiliated and run by the MOHME and 120 (11,301 beds) owned by the private sector and the rest belong to other organizations, such as the Social Security Organization of Iran (SSO). There were about seven nurses and 17 hospital beds per 10,000 populations.

Table 5: Number of hospitals & hospital beds

Picture14

2.4. Health care network system

After the victory of the Islamic Revolution one of the basic policies of the Islamic Republic of Iran to maintain and promote community’s health and social justice, was to adopt the pilot plan to expand health care network system throughout the country. This decisive step was first taken by the establishment of health network expansion headquarters in the MOH & ME.

At present, after about a decade, this network system, running by the native manpower, has spread to the remotest parts of the country and has been able to bring about immense changes in promotion and maintenance of the community’s health.

Table 6: Health and Treatment Units, Behvarz and Health Volunteers by 1997
Picture15

Source: Health & Medical Education in the Islamic Republic of Iran, General Department of Public Relations and International Affairs Ministry of Health & Medical Education, 1998.

Table 7: Human resources at the primary health care level (2001)
Picture16

Source: Ministry of Health and Medical Education, Undersecretary for Logistic Affairs (2001)

Table 8: Health care human resources

Picture17

Source: World health statistics, WHO, 2005.

2.5. Medical Education

After the Islamic Revolution of Iran great efforts were made to put forth social justice and provide needed trained manpower. To fulfill this need the MOH & ME was established through integration of medical education groups in the health care system.

High Council of Cultural Revolution was formed which had a major role in policymaking, planning and giving guidelines to provide manpower (14).

At present 6 medical schools and 33 universities of medical sciences and health services in 27 provinces have undertaken to provide health and medical training (14). The universities of medical sciences, at least one in each province, play an important role both in medical education and provision of health services. The chancellors of the universities are the executive directors of the provincial health services and in charge of all DHCs and hospitals (2). They in turn report to the MOH & ME in Teheran.

The creation of the private Islamic Azad University, which has also established several medical schools in Teheran and other provincial centres, as well as numerous training programs for nurses, laboratory technicians, environmental health specialists and other paramedical staff, has also contributed enormously to the preparation of medical and paramedical personnel (2). Increased production of university graduates in various fields by the latter institution is often blamed for the recent rise in the unemployment rate of physicians and other health professionals.

The following tables and charts show medical training status at the beginning of the Islamic Revolution (1978-1979), establishment of MOH & ME (1986-1987) and the academic year (1996-1997). Number of faculty members rose from 2552 in 1978 to 8316 in 1996. Number of physicians increased from 13000 in 1978 to 49000 in 1996.

Table 9: Medical Education

Picture18

Source: Health & Medical Education in the Islamic Republic of Iran, General Department of Public Relations and International Affairs Ministry of Health & Medical Education, 1998.

One of the essential elements in promotion of medical education was formation of Community Oriented Medical Education Council and its secretariat in order to promote community – based attitude in medical education which was a positive change. The followings are a part of activities performed in this area:

• Reconsideration of training programs such as: pharmaceuticals, dentistry, nutrition, health, nursing and midwifery.
• Promoting medical training in all fields in order to train efficient manpower.
• Establishment of medical training promotion centres in 7 main universities of medical sciences and health care in order to pursue activities on: research, planning, execution and evaluation of training programs country-wide.
• Gradual shift from traditional training methods to modern ones in order to attain training quality objectives in manpower training so that Health for All goal can be achieved by the year 2000.
• Ratification of law on continued medical education and education courses throughout the country for years in order to promote professional efficiency of the manpower employed in health section.

2.6. Pharmaceutical industry and drugs

Since the 1979 revolution, following the revolution, almost all major drug companies were taken over by the Government. As they were mostly connected with the international pharmaceutical industry, the takeover led to imposition of restrictions on the import of many products. To deal with this limitation, as well as foreign exchange shortages, Iran has adopted a full generic-based National Drug Policy (NDP), with local production of essential drugs and vaccines as one of the main goals.

Currently 55 pharmaceutical companies in Iran produce more than 96 per cent (quantitatively) of medicines on the market, worth $1.2 billion annually (2005). The report expects the value of the drug market to reach US$1.93bn by 2010. Drug prices, which are still among the lowest in the region, are rising as domestic companies seek to boost revenue. Although over 85 per cent of the population uses an insurance system to reimburse their drug expenses, the government heavily subsidizes pharmaceutical production/importation in order to increase affordability of medicines.

The list has been expanded and currently includes some 1550 items. New and infrequently prescribed drugs are separately imported or manufactured and offered through special drugstores affiliated with the Red Crescent Society, private sector and/or voluntary associations formed to support people suffering from specific disorders.

The regulatory environment of the country is rather strict on the import of drugs and pharmaceuticals towards companies that intend to enter into the market for the first time. Over the past few years, the privatization policy has been extended to the pharmaceutical industry and almost all of the drug companies are now privately owned and managed.

Government support for privatization should also help the drug market improve, whilst making local manufacturers more efficient. All state-owned companies that import medicines are required to be privatized and terminate their activities by March 2007. In the past, all drug imports came through four state-owned companies, with local distribution undertaken by six government firms. At present, foreign drug makers can import drugs through local offices, although the government still greatly favors local producers. All drug imports have to be approved by the Ministry of Health (MoH).

Major Iranian Pharmaceutical Companies:

• Darupakhsh
• Pars Darou
• Iran Pharmaceutical Development & Investment Co. (IPDIC)
• Pharmieco
• CinnaGen

The government has however maintained overall control in the area of pricing and quality assurance. The distribution system which has traditionally consisted of individually owned facilities has remained intact over the years. However, the pharmaceutical industry is restricted by the price control strategy imposed by the MOHME to keep the cost of pharmaceuticals low and affordable. The substantially low prices of locally produced generic drugs encourage irrational use and smuggling of drugs to neighboring countries. The MOHME over the past few years has gradually withdrawn the access of the pharmaceutical industry to “subsidized hard currencies” and this has increased the price of pharmaceuticals. The pharmaceutical industry recently started joint projects with international companies for production of new drugs.

Iranian drug exports are growing, led by demand from close regional neighbors. Two markets that are increasing in importance are Iraq and Afghanistan as these countries’ economies begin to slowly recover from the effects of war. Afghanistan is currently Iran’s largest drug export partner. Local player Iran Pharmaceutical Development and Investment Company (IPDC) has yet to see sales return to pre-war levels. Future export growth will concentrate on the former Soviet sates in Central Asia, and the potentially lucrative African market. Meanwhile, Oman and Iran are planning to increase their co-operation in the field of healthcare, which could see a rise in exports from Iran to Oman.

2.7. Medical equipment

The Department of Medical Equipments in the Ministry of Health and Medical Education (MOHME) is responsible for supervising imports in this segment, but the import and distribution of such equipment is mostly handled by the private sector. Iran has undergone the primary stages of development in terms of industrialization and a rather strong indigenous manufacturing capability exists in the country. Therefore one can expect to find a handful of local producers for basic medical equipment, making it very hard to penetrate into the Iranian market for similar imported ones.

Iran is a mature market when it comes to medical equipment. Most of the major international players in this sector are present in the Iran market (American sanctions against Iran do not apply to medical equipment or pharmaceuticals).

Before the revolution only 4 producing units were active in the field. Production of medical equipment is indebted to imposed war period. At present there are 338 medical equipment and appliances producing units in the country (14). Only 75 million dollars is allocated to import of raw material every year, so some 500 million dollars is saved (14). At the recent international medical exhibition, more than 200 producing units put their products on show (14). These products meet 76 % of country’s need. At present a great deal of disposable medical products such as 750 million syringes, 7 thousand tons of gausses and bandage, 2,500,000 m2 of cast, 35 million IV injection sets and the like are expected to neighboring countries (14). Also medical equipment such as operation table, surgical cauterization, and dental units are also exported to neighboring countries. Most of the allocated hard currency to producing units is spent on importing raw material and measures have been taken to produce raw materials such as poly-ethylene, propylene and packed films needed by the factories.

2.8. The private health sector

The Islamic Republic of Iran has a well developed and active private health sector, primarily concentrated in urban areas and playing a major role in the provision of secondary and tertiary care. It also controls almost the whole of pharmaceutical industry and drug distribution system and accounts for a large share of laboratory and diagnostic facilities. Further, the private sector covers most of the occupational health activities for workers in the country. In 2002, it controlled 7.4% of health care centres, 10.2% of hospital beds, 37.8% of medical laboratories, 27.5% of rehabilitation facilities and 90.6% of drugstores (Country Cooperation Strategy for WHO and the Islamic Republic of Iran 2005–2009, World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean, Cairo, 2006).

The sector is overseen and regulated through both professional bodies (e.g. the Iranian Medical Association) and the MOHME. It enjoys a good deal of prestige and attracts more than its numerical share of the health market. Despite occasional conflicts over pricing, the private sector works in close cooperation with the MOHME and other government agencies involved in the health sector.

3. Health status

Over the past four decades, the Islamic Republic of Iran has made considerable progress in improving the health status of its population, as is evident from the considerable increase in life expectancy and the decrease in maternal and neonatal mortality rates (Figures 2, 3 and 4).

Figure 2. Life expectancy 1956–2001

Picture1

Source: Country Cooperation Strategy for WHO and the Islamic Republic of Iran 2005–2009, World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean, Cairo, 2006. Statistics Center of Iran and MOHME

Figure 3: Maternal mortality rate 1974–1996

Picture2

Source: Country Cooperation Strategy for WHO and the Islamic Republic of Iran 2005–2009, World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean, Cairo, 2006. RAMOS

Figure 4. Child and neonatal mortality 1970–2000

Picture3

Source: Country Cooperation Strategy for WHO and the Islamic Republic of Iran 2005–2009, World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean, Cairo, 2006. Naghavi M, 2004

Table 11 shows the progress for the selected indicators made over the years. Out of the many causes for this development, the creation of the PHC system and the expansion of opportunities for training medical and paramedical personnel have played a major role in these achievements. Despite the successes, however, there are still considerable disparities in the health status of different regions and provinces. In 1996, the average life expectancy in Teheran was 70.5 years while in Sistan and Baluchistan it was 61.1 years. Factoring disability into life expectancy (i.e. healthy life expectancy–HALE) can result in an even larger reduction of life expectancy for the low income provinces. The average Iranian infant mortality rate was 31.7, while for Teheran it was 26.9, and Sistan and Baluchistan, 65.9, indicating a significant differential (19).

Malnutrition and low-weight births are higher than average in many parts of the country. Access to appropriate health care and real insurance coverage is nonexistent or very poor for 10%–15% of the population. Differences in urban and rural health costs and benefits are still significant, especially between the low and high-income deciles in the urban and rural regions. Food and nutrition had a similar trend during the last decade or so. Food security has improved in total, from 2612 calories per capita to 3415, with an increase in food selfsufficiency from 179.7 kilograms per capita of cereals to 220.9 kilograms in 1997 (20).

Table 11. Progress in health status indicators

Picture4

Source: United Nations. Human development report 2003. Millennium Development Goals: a compact among nations to end human poverty. New York, UNDP, 2003.

According to the latest information (March 2004) from the Department of Disease Control, MOHME, 6746 HIV-positive cases have been identified based on which the number of existing cases is estimated to be more than 30 000. The cumulative figure for AIDS patients is 700 cases on the same date. IV drug use and needle sharing accounts for 62% of transmissions while 8%–9% are infected through sexual contact; the remaining transmissions (30%) are unknown. With a very young population, high rate of drug use, and rapidly changing lifestyles, HIV/AIDS have the opportunity to multiply and spread quickly if appropriate preventive measures are not introduced at the policy and operational levels through an active partnership between all stakeholders.

Hepatitis B is of critical importance to the health care delivery system of the country due to its high fatality rate. According to the Department of Disease Control, the main route of transmission in Islamic Republic of Iran is mother to child. Three consecutive nationwide studies have shown that at present the prevalence of antigen-positive people is less than 3% with a rather constant trend.

Hepatitis C virus (HCV) is one to the most important causes of chronic liver disease. According to the Centre for Disease Control in Islamic Republic of Iran, 0.3% of blood donors in Teheran and less than 10% patients with chronic hepatitis or liver cirrhosis are HCV positive.

Among vulnerable special groups, such as hemophiliacs, thalassaemics and hemodialysis patients, the most common cause of chronic hepatitis is HCV infection. The average rate of HCV positives is between 0.1% and 0.3%. The most common cause of transmission is injecting drug use.

While there has been significant decrease in the morbidity and mortality due to communicable diseases, those due to noncommunicable diseases and accidents have risen significantly, accounting, respectively, for nearly 24% and 18% of all deaths. These conditions are closely linked to the demographic transition, urbanization, social change and consequent changes in individual behavior and lifestyle, including physical inactivity, smoking, intake of salty and fatty foods, alcohol use, abuse of illicit substances, etc.

These are much more difficult to prevent or change and require rather expensive interventions. In fact, further rise in the cardiovascular, degenerative and stress related diseases would seem to be inevitable in view of the changing age structure and rising life expectancy of the population. While the proportion of cigarette smokers in the sample studied was 11.9%, with no sex or urban/rural difference, the prevalence of other major noncommunicable diseases is shown in Table 12. Another study revealed the contribution of different conditions to healthy life years lost (Table 13).

Evidently, accidents as a group were responsible for 14.85% of all cases of death and accounted for 26.13% of healthy life-years lost. Of the latter group, traffic accidents alone were responsible for 8.91% of all deaths and accounted for 15.84% of healthy life-years lost. In fact, 60% of all cases of death due to accidents belonged to traffic accidents. In 2002, accidents caused 4.18 cases of injury or death per 1000 population. Of these, 2.8 were due to traffic accidents.

Table 12: Prevalence of noncommunicable diseases (2002)

Picture19

Sources: A study of health and illness in Iran: results of a national survey conducted by the Office of the Deputy Minister for Research in collaboration with the National Center for Medical Research of Iran. Teheran, MOHME, 2002.

Table 13: Contribution of conditions to healthy life-years lost (2004)

Picture20

Sources: Naghavi M, 2004, personal communication.

4. Health Care Financing

The Islamic Republic of Iran’s gross national income in 2002 was estimated to be US$ 112.1 billion with a per capita value of US$ 1710. In purchasing power parity (PPP) terms, this amounts to US$ 415 billion with a per capita value of US$ 6340 (18).

GDP grew at a rate of 5.9% during 2001–2002, with the per capita growth rate being 4.2%. The draft fourth Five Year Development Plan aims at an 8% growth rate (18) However, discussion with a number of stakeholders revealed serious doubts regarding the attainability of this goal in view of the country’s past performance and ability to attract international capital for investment.

During the period from 1971 to 1999, the relative share of government expenditure on health varied from 1.66% (in 1971) to above 5% of GDP (in 1980, 1981, 1993 and 1997). It accounted for less than 3% of GDP during 1971–1977 but has not fallen below 4.2% since 1980. Its median value for the past 10 years was about 4.8%. According to the World Bank, in 2000 the share of health of GDP was 5.5%, of which 2.5% was paid by the public sector and 3% by the private sector. Table 2 gives details of investment in health against different variables. The total per capita expenditure on health during 1997–2000 compared to the world average and other regions is shown in Figure 2.

Table 14: Investment in health, 2001

Picture21

Source: 1. The world health report 2004: changing history. World Health Organization, Geneva, 2004
2. WHO data on National Health Accounts

Figure 5. Per capita expenditure on health (US$) 1997–2000

Picture5

Source: World Bank. World development report 2004. Making services work for poor people. New York,
Oxford University Press, 2004

Figure 6: Health Spending on Public and Private Providers as a proportion of the GDP 1997

Picture6

Source: World Bank. World development report 1997.

Figure 7: Distribution of Health Spending (%), by type of providers 1997

Picture22

Source: World Bank. World development report 1997.

Iran spent more on inpatient curative services than on outpatient and preventive health care.

Figure 8: Functional Distribution of Health Expenditures 1997

Picture7

Source: World Bank. World development report 1997.

4.1. Health insurance system

The Ministry of Welfare and Social Security manages four major health insurance organizations:

• Social Security Organization (SSO) for formal sector employees and self-employed and their dependents;
• Armed Forces Medical Services Organization (AFMSO) for the members of the military and their dependents;
• Medical Service Insurance Organization (MSIO) for government employees, rural households, selfemployed, and others such as students;
• Emam Khomeini Relief Committee (EKRC) which covers the poor and destitute.

Figure 9: Percentage insurance coverage provided by different organizations (2004)

Picture8

Source: Country Cooperation Strategy for WHO and the Islamic Republic of Iran 2005–2009, World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean, Cairo, 2006. Naghavi M, 2004 (unpublished data).

Figure indicates the percentage of insurance coverage provided by different organizations. Generally, it is believed that 92% of the country’s population is covered by the health insurance system (2). However, according to a recent access and utilization of health services survey, the number of those not covered is greater than these estimates. This discrepancy in coverage has been attributed to:

• people having more than one insurance plan;
• population figures held by the insurance organizations that are not derived from the population census, but calculated by number of principal insured times the household size;
• overestimation for the purpose of bargaining in terms of per capita premium.

Notwithstanding the extent of the coverage, the insurance system for financing health services through different organizations includes hospitalization, diagnostic tests and pharmaceuticals by varying schemes of cost sharing. It is estimated that over 8%–10% of the population is not covered by any insurance scheme and has to pay out of pocket (2). This situation is indicative of the inequitable distribution of health resources and the inability of the present arrangements to ensure provision of basic health care services to all citizens. Definition, organization and the provision of a free and comprehensive universal basic minimum health care package are currently being discussed as a major issue for the ongoing health sector reforms (2).

5. Health sector reforms

The MOHME has been introducing reforms in the health sector for the past few years. However, a more organized effort was launched recently, selecting four provinces as pilot areas as part of a larger World Bankassisted Second Primary Health Care and Nutrition Project. It is planned to design and test a set of interventions prior to countrywide replication. These interventions are aimed at:

• designing and testing a universal basic minimum health services package and strengthening the patient referral system, ensuring better quality health services that are responsive to the needs of the communities;
• assuring stewardship and good governance in the public sector health system and guaranteeing propoor policies;
• improving health planning and management including decentralization in the health sector by delegating administrative and financial authority;
• reviewing the existing health financing options for introducing measures to assure fair financing, eliminating inefficiencies and bringing equity;
• making organizational arrangements for the conceptualizing, formulating and implementing of health sector reforms.
The WHO has been a partner in implementing reforms, for which a formal agreement was signed between WHO and the MOHME.

5.1. Current health and development challenges

1. At the macro level, improving economic performance remains a significant challenge. Recent growth has not been sufficient, either to create employment on the scale needed or to provide the tax base to finance necessary state efforts in health, education, welfare infrastructure and environmental protection.

2. The alarming rate of unemployment in the 15–24 year age group is a great cause of concern with its worrying implications for health and social unrest.

3. Policy-making needs to be institutionalized within the MOHME and based increasingly on evidence generated within the country. Skills and expertise required for policy analysis need to be strengthened.

4. Efforts to secure to additional resources for the health system should be coupled with: policies and actions to improve governance; improved fiscal controls; effective human resources development and management based on current and projected needs; performance based performance based management; introduction of cost-effective health interventions; and establishing concrete accountability measures.

5. The need for intersectoral collaboration in dealing with many of the current and emerging health issues should be cultivated with a stronger political presence/lobby in the national decision-making process to assume the leadership in this vital area.

6. Public contribution to health financing is dependent on income and independent of risks and is thus not fair. Nearly 50% of health expenditure is out-of-pocket. Financing of health care needs to be based on pooling of and equitable management of resources.

7. Differences still exist in the availability and accessibility of ‘health services leading to serious disparities among people in different social classes and in different parts of the country.

8. The current efforts at improving the effectiveness, efficiency and quality of care need to be systematically institutionalized in the system. Attempts should continue to examine how the referral system could be further improved.

9. Adequate efforts should be made to incorporate different data collection systems under the auspices of a comprehensive national health information system, the output of which should be used for policy-making and improved program management at all levels of the health system.

10. The role of the private sector in extending the provision of health services at the primary, secondary and tertiary levels at realistic cost should be explored.

11. Mobilizing the community for active involvement in health-related activities requires further consolidation with increased emphasis on capacity building and empowerment.

12. Greater cognizance to be taken of the impact of the demographic and epidemiological transition under way on the pattern of morbidity and mortality in the near and distant future, especially as it affects the emergence of chronic noncommunicable diseases and the special health problems of an aging population.

13. Communicable diseases remain a major public health problem, further complicated by increasing incidence of HIV/AIDS, hepatitis and other emerging diseases. Furthermore, the continuing problem of malaria and tuberculosis among underprivileged population groups and the areas bordering Pakistan and Afghanistan requires new and innovative approaches and sustained efforts. Apart from contributing to the global pool of knowledge, the work and knowledge of Iranian scientists/researchers should be harnessed for generating the evidence needed for policy-making and for improving management of the health system.

14. Indigenous pharmaceutical and biological production should be upgraded to ensure that the quality of these products meet international standards, particularly the requirements of the World Trade Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS).

Bibliography

1. Islamic Republic of Iran. The constitution of the Islamic Republic of Iran. Teheran, Department of Translation and Publication, Islamic Cultural and Relations Organization, 1997.
2. Country Cooperation Strategy for WHO and the Islamic Republic of Iran 2005–2009, World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean, Cairo, 2006.
3. Management and Planning Organization, Islamic Republic of Iran. Economic report for the year 1381 (2002), volume 2. Teheran, Management and Planning Organization Press, 2003.
4. The figures quoted in this report are different from those of the demographic and health survey conducted in 2000 which for certain vital indices relies on adjusted figures.
5. The world health report 2004: changing history. World Health Organization, Geneva, 2004.
6. Mehryar AH, Farjadi G, Abbasi H. Government spending on basic social services and its share of GDP and total government budget in the Islamic Republic of Iran. Teheran, UNICEF, 1999.
7. United Nations. Common country assessment for the Islamic Republic of Iran. Teheran UNDP, 2003.
8. United Nations. Human Development Report 2003, Millennium Development Goals: a compact among nations to end human poverty. New York, Oxford University Press, 2003.
9. United Nations. Common country assessment for the Islamic Republic of Iran. Teheran, UNDP, 2003.
10. Management and Planning Organization, Islamic Republic of Iran. Fourth socioeconomic and cultural development plan of the Islamic Republic of Iran. Teheran, Management and Planning Organization Press, 2004 (draft).
11. Management and Planning Organization, Islamic Republic of Iran. The First Millennium Development Goals Report 2004: achievement and challenges. Teheran, Management and Planning Organization Press, 2004.
12. Management and Planning Organization, Islamic Republic of Iran. Economic report for the year 1381 (2002), volume 2. Teheran, Management and Planning Organization Press, 2003.
13. Statistical Centre of Iran, Household survey on the characteristics of employment and unemployment. Teheran. Statistical Centre of Iran Publications, 2004
14. Health & Medical Education in the Islamic Republic of Iran, General Department of Public Relations and International Affairs Ministry of Health & Medical Education, 1998.
15. Susna De, Ibrahim Shehata, Comparative Report of National Health Accounts Findings from Eight Countries in the Middle East and North Africa, Partners for Health Reform. 2001.
16. Iran-Daily: Biggest Pharmaceutical Plant to Open Soon http://iran-daily.com/1386/2880/html/national.htm
17. WHO data on National Health Accounts.
18. Management and Planning Organization. Human Development Report of the Islamic Republic of Iran.
19. Management and Planning Organization Press, Teheran, 1999
20. The world health report 2002. Reducing risks, promoting healthy life. Geneva, World Health
21. Organization, 2002.
22. A study of health and illness in Iran: results of a national survey conducted by the Office of the Deputy Minister for Research in collaboration with the National Center for Medical Research of Iran. Teheran, MOHME, 2002.

 The article in pdf format

pension

მ. შაქარაშვლი „მედიცინა და ადამიანის უფლებები“

„No nocere“

ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

ბოლო პერიოდში არა მარტო მედიცინის მუშაკების, არამედ მთელი საზოგადოების ფართო ფენებში აღინიშნება მზარდი ინტერესი იმ პრობლემების მიმართ, რომლებიც ახალი სამედიცინო ტექნოლოგიების პრაქტიკაში დანერგვის შედეგად წარმოიშვა. თანამედროვე მეცნიერება ფუნდამენტური და გამოყენებითი საბუნიმესმეტყველო დარგების მიღწევების სინთეზის უნიკალურ ფორმას წარმოადგენს, მაგრამ მედიცინას განსაკუთრებული როლი ენიჭება, ვინაიდან „სუფთა~ საბუნებისმეტყველო დარგებისგან განხვავებით, მედიცინის მუშაკები ადამიანთან მუშაობენ.

თანამედროვე მეცნიერების მნიშველოვანმა მიღწევებმა კაცობრიობას შეუქმნა ცოცხალ მატერიაზე ზემოქმედების მრავალი საშუალება. სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესი ადამიანს არნახულ შესაძლებლობებს ანიჭებს, მაგრამ იმავდროულად არანაკლები მასშტაბის ზნეობრივ-ეთიკური პრობლემების წინაშე აყენებს. ადამიანის კეთილშობილმა სურვილმა „შეცვალოს“, „გააუმჯებესოს,“ „მართოს“ ბუნება შეიძლება დაარღვიოს ეკოსისტემის ჰარმონია და წონასწორობა. შეიქმნა არა მარტო ადამიანის ორგანიზმის, არამედ მთელ კაცობრიობის პოპულაციის უკონტროლო მართვის საშიშროება. ერთის მხრივ, სამედიცინო პრაქტიკაში ახალი ტექნოლოგიების დანერგვამ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა და გააფართოვა დაავადების როგორც სადიაგნოსტიკო, ისე სამკურნალო საშუალებები და მეთოდები. მრავალი დაავადება, რომელიც უკურნებლად ითვლებოდა ჯერ კიდევ გუშინ, დღეს განკურნებადია. ამავდროულად, წარმოჩინდა მრავალი აქტუალური პრობლემა და დისკუტაბელური, ძნელად გადასაჭრელი საკითხი, რომელთა განხილვა აუცილებელია, როგორც სამართლის, ისე მორალის თვალთახედვითაც.

XX საუკუნის დასასრულიდან ჩვენ ვცხოვრობთ სხვა ტიპის საზოგადოებაში, რომელშიც მკვეთრად გაიზარდა ყურადღება ადამიანის უფლებათა მიმართ, რამაც სამედიცინო და ბიოლოგიური ეთიკის განვითარება განაპირობა. უნდა აღინიშნოს, რომ ავადმყოფის ინტერესებს ყოველთვის მთავარი ადგილი ეკავა სამედიცინო ეთიკაში. ექიმი თავისი პროფესიული საქმიანობიდან გამომდინარე დაკავშირებულია ავადმყოფთან, მასთან კომუნიკაციის შემდეგ ხდება მისი მესაიდუმლე, განცდების თანაზიარი. მათ საერთო მიზანი აერთიანებთ – დაავადებული ორგანიზმის განკურნება და ავადმყოფისთვის სულიერი წონასწორობის აღდგენა. ასეთი ურთიერთობით აღმოცენდება ექიმისადმი ნდობა, რაც ეფექტური მკურნალობის საწინდარი ხდება. ამავე დროს დამკვიდრდრებულია აზრი, რომ ავადმყოფს აქვს საკუთარი, მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი ინდივიდუალური ცხოვრებისეული მიზნები, ხშირად ექიმისაგან განსხვავებული წარმოდგენა სიკეთეზე, მკურნალობის საშუალებებზე და შედეგზე. ბოლო პერიოდში საზოგადოებაში დისკუსია მიმდინარეობს არა მხოლოდ ავადმყოფის დახმარების საშუალებებზე, არამედ ისეთ მნიშვნელოვან საკითხებზეც, როგორიცაა ჩასახვის და სიკვდილის პროცესი, ანუ ადამიანის სიცოცხლის მართვა: გენეტიკური კორექცია, ხელოვნური განაყოფიერება, ტრანსსექსუალური ქირურგია, ემბრიონის სიცოცხლის შეწყვეტა. ბიოსამედიცინო ეთიკურ პრობლემად მიჩნეულია კონტრაცეფციის, ახალი რეპროდუქციული ტექნოლოგიების გამოყენება, ცხოველებზე და ადამიანზე ექსპერიმენტების ჩატარების ფილოსოფიური და მორალური საკითხები, პაციენტების უფლებების დაცვა, სიკვდილის დეფინიციის განსაზღვრა, ევთანაზია, დამოკიდებულება მომაკვდავი ავადმყოფის მიმართ, დემოგრაფიული და ოჯახის დაგეგმარების პოლიტიკა, გენური ინჟინერიის, ადამიანის კლონირების და ტრანსპლანტოლოგიის საკითხები.

მედიცინა, რომელიც მუშაობს მოლეკულურ დონეზე, ხშირად ნაკლებად ითვალისწინებს პიროვნულს და სულ უფრო „პრაგმატული“ ხდება. ზოგჯერ ნაციონალური და `კაცობრიობის“ ინტერესები პრევალირებს კონკრეტული პიროვნებების ინტერესებზე და რადიკალურად ცვლის მეცნიერების და პრაქტიკული მედიცინის ურთიერთდამოკიდებულებას. სამწუხაროდ, ახალი მეთოდების შექმნის შემთხვევაში არ არსებობს სათანადო შეზღუდვები არც მწარმოებლებისთვის და არც მომხმარებლებისთვის. შეიქმნა ახალი ინდუსტრია: სასქესო უჯრედების „ბაზარი“, საშვილოსნოს „არენდა“, რომლის ერთადერთ ეფექტურ ბარიერს მოგების და ფასის შეფარდება წარმოადგენს. ხშირად მედიცინის მიღწევები ხელმისაწვდომია მოსახლეობის მხოლოდ ვიწრო წრისთვის. ასევე განსაკუთრებული განსჯის თემაა ექიმის ეთიკა და რეკლამა. ექიმი არ უნდა მონაწილეობდეს პროფილაქტიკის, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მეთოდების და, განსაკუთრებით, სამკურნალო საშუალებების რეკლამაში. სამედიცინო ხასიათის გამოცემებში, სამეცნიერო ფორუმებზე გამოსვლებში, მასმედიის საშუალებებით საგანმანათლებლო მოღვაწეობაში ექიმები უზადოები უნდა იყვნენ ეთიკური თვალსაზრისით. ამიტომ აუცილებელია არსებული კანონმდებლბის დახვეწა. სამწუხაროდ, იურიდიული მეცნიერებები მზად არ აღმოჩნდენ ბიოეთიკის პრობლემების გასააზრებლად.

ბოლო წლებში აღინიშნება ბიოსამედიცინო ეთიკის და შესაბამისი საკანონმდებლო პრობლემების ინტერაქტიული კვლევის ტენდენცია, მაგრამ ერთიანი კვლევა ჯერ არ განხორციელებულა. ამჟამად მეტი კითხვებია, ვიდრე პასუხი. ხშირად ფასეულებები და კანონები ერთ სახელმწიფო სივრცეში განსხვავდება ერთმანეთისგან. ბევრ ქვეყანაში მორალური ნორმების დაცვის მომხრეებს შეუძიათ მხოლოდ ილაპარაკონ ამ საკითხებზე. გასათვალისწინებელია ის ფაქტიც, რომ ლიბერალურ-დემოკრატიული ფასეულებები და საბაზრო რადიკალურ რეფორმები შეეხო ჯანმრთელობის დაცვის სისტემასაც. ნატურალისტური, პრაგმატული თეორიისთვის დამახასიათებელია მხოლოდ მიზანშეწონილობის და მოგების პრინციპი და, შესაბამისად, ექიმისა და ავადმყოფის ურთიერთობა იგება მხოლოდ საკონტრაქტო საფუძველზე, ისევე, როგორც კომერციაში „პროვაიდერი-კლიენტი“. გასათვალისწინებლია ის ფაქტიც, რომ მეცნიერების თანამედროვე მიღწევების და სიახლეების მიმართ აღინიშნება სოციალური მგრძნობელობის მატება.

განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს იმ პრობლემების გადაჭრა, რომლებიც რელიგიას უკავშირდება. ბევრ ქვეყანაში რელიგიასთან გეგმიურ, მრავალწლიან ბრძოლასთან მიუხედავად, სოციოლოგიური გამოკითხვები მეტყველებს, რომ მოსახლეობის უმეტესი ნაწილის ცხოვრებაში რელიგიას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება. კანონმდებლობის ჩამოყალიბებას აფერხებს სამართალის და ეთიკის ურთიერთდამოკიდებულების ეფექტური მეთოდოლოგიის არ არსებობა, აღნიშნული კი განპირობებულია იმით, რომ თითოეული შემთხვევა უნიკალურია. გადაწყვეტილების მიღების დროს გასააზრებელი და გასათვალისწინებელია წარმოქმნილი სიტუაციის როგორც სამედიცინო, ისე ეთიკური, ფსიქოლოგიური, სამართლებრივი, ფინანსური და მრავალი სხვა ასპექტი. კანონი უნდა იყოს ორიენტირებული გაცნობიერებულად მოქმედი პიროვნების ინტერესებზე.

როგორც ავღნიშნეთ, ჰუმანიზმი და ადამიანის ღირსების პატივისცემა საზოგადოების და ექიმის ძირითადი ეთიკური პრინციპებია. ჰუმანიზმი და ადამიანის ღირსების პატივისცემა საერთაშორისო ურთიერთობების მთავარ მიმართულებას უნდა წარმოადგენდეს. ბიოეთიკის თვალსაზრისით, სამედიცინო ინოვაციების გამოყენების პრობლემის წარმოქმნის შემთხვევაში, უპირატესობა უნდა მიენიჭოს სულიერს, რამაც ბოლო პერიოდში განსაკუთრებულად აქტუალური ხასიათი შეიძინა. მისასალმებელია ჰუმანიზმის პრინციპებების სულ უფრო ფართო გავრცელების მცდელობები. უნდა გაგრძელდეს ამ საკითხების განხილვა _ სხვა „რეცეპტი“ არ არსებობს. ადამიანი უნდა იყოს დაცული ბიოეთიკით. ბიოეთიკა ფორმირდება მთელი კაცობრიობის მიერ. ეთიკური საკითხები ექიმებისთვის უმთავრესია, მაგრამ კონფლიქტების გადაწყვეტის საშუალება შეიძლება გახდეს ქვეყნების ბიოეთიკური ორგანიზაციები (კომიტეტები), სამეცნიერო კვლევითი დაწესებულებები, სპეციალიზებული ბიოეთიკური ორგანიზაციები, რომლებიც აერთიანებენ მედიკოსებს, ბიოლოგებს, იურისტებს, ეკლესიის წარომადგენლებს და სხვა მოქალაქეებს.

არ შეიძლება არ იქნას გათვალისწინებული, რომ მრავალი თანამედროვე ბიოსამედიცინო ტექნოლოგიები შექმნილია იმ კატეგორიის მოსახლეობისთვის, რომლებიც დახმარების გარეშე განწირულნი არიან ტანჯვისთვის. აუცილებელია ცალკეული პიროვნებების ეკონომიკური ინტერესების ხელშეწყობა. აუცილებელია გამოვიყენოთ ყველა შესაძლებლობა, დავძლიოდ დაავადება და შევამციროთ საზოგადოებაში მრავალი ადამიანის ტანჯვის განცდა, მეორეს მხრივ, საზოგადოება არ უნდა შეეგუოს ადამიანის სიცოცხლის გაუფასურების ტენდენციას. ინდივიდის მიერ სიცოცხლის და სიკვდილის თავისუფალი არჩევანი კანონის, ჩვევების, ნორმატიული სისტემების არაინსტიტუციალური რეგულაციის ფორმას მიეკუთვნება.

მეცნიერების და მორალის შერწყმა თანამედროვე ცივილიზაციის გადარჩენის ერთერთი პირობაა. სწორედ საზოგადოებაა ის ადგილი და ასპარეზი, სადაც უნდა წყდებოდეს ასეთი საკითხები. მორალურ კანონები არის ის ძირითადი საშუალებები, რომელთა საშუალებითაც საზოგადოებას შეუძლია თავის დაცვა ზოგიერთი ახალი ტექნოლოგიების დამანგრეველი შედეგებისგან. საზოგადოების ძირითადი ფასეულებაა პიროვნული თავისუფლება. ადამიანების ჯგუფის აზრი არ შეიძლება იყოს ავტორიტეტული საკითხის საბოლოო გადაწყვეტის დროს. საექიმო ეთიკის საერთაშორისო კოდექსი მიღებულია მსოფლიოს ექიმთა ასოციაციის (WMA) II გენერალურ ასამბლეაზე (ჟენევა, შვეიცარია, 1948 წ. სექტემბერი). შესწორებები გაკეთდა: მსოფლიოს XXII სამედიცინო ასამბლეაზე (სიდნეი, ავსტრალია, 1968 წ. აგვისტო), მსოფლიოს XXXV სამედიცინო ასამბლეაზე (ვენეცია, იტალია, 1983 წ. ოქტომბერი), მსოფლიოს ექიმთა ასოციაციის LXXVI გენერალური ასამბლეის მიერ (სტოკჰოლმი, შვედეთი, 1994 წ. სექტემბერი) მსოფლიოს ექიმთა ასოციაციის ასამბლეაზე (პილანსბერგი, სამხრეთ აფრიკა, 2006 წ. ოქტომბერი).

უკვე ძნელია იმის თქმა, თუ რამდენი საუკუნე გავიდა საექიმო ეთიკის პირველი ნორმატიული აქტის დაწერიდან დღემდე _ ჰიპოკრატეს ფიცის შექმნიდან ჟენევის კონვენციამდე. შეიცვალა დებულებები, ნორმატივები, პუნქტები, მაგრამ არ შეცვლილა მთავარი: ექიმისა და პაციენტის ურთიერთდამოკიდებულების პრინციპები. საექიმო ეთიკის საერთაშორისო კოდექსის პუნქტების მიღებაში მონაწილეობდნენ სხვადასხვა ქვეყნის ექიმთა ასოციაციები. ზოგიერთ ქვეყანაში სამედიცინო ასოციაციები თავად ადგენდნენ ნორმატივებს. ზოგი სახელმწიფოს, საზოგადოების ან რელიგიის გავლენის ქვეშ ექცევა, თუმცა უმრავლესობისთვის მაინც მისაღებია ეთიკის კოდექსის ფუნდამენტური პრინციპები: გულისხმიერება (ლათ. Salus Aegroti Suprema lex), კეთილთვისებიანობა _ პრინციპი „არ ავნო“ (ლათ.primum non nocere), ავტონომია (ლათ.Voluntas aegroti suprema lex), სამართლიანობა, ღირსება, კეთილსინდისიერება და პატიოსნება.

მკურნალმა არ უნდა დაუშვას, რომ რელიგიამ, ნაციონალიზმმა, პოლიტიკამ ან სოციალურმა მდგომარეობამ გავლენა მოახდინოს მისი საექიმო მოვალეობის შესრულებაზე.

Medicine and Human Rights

M.Shakarashvili

Summary

Scientific and technological progress offered unprecedented opportunities for mankind. At the same time, however, it challenges us with ethical dilemmas of comparable magnitude. For this reason, bioethics is acutely relevant, highly complex and controversial. Bioethics should protect mankind. The confluence of science and morality is a
prerequisite for survival of the modern civilization. The fundamental value of the society is the freedom of the individual.

Key words: Medicine, Bioethics, Human Rights

 ბიბლიოგრაფია

1. Conseiving a Child for “Ulterior Motive” Creates Ethics Furor// Medical Ethics Advisor (April, 1990)
2. Coope C.M. Death with Dignity// Hastings Center Report. 1997. -Vol.27. – №5.
3. Devore D. Genetic Screening and Ethics. An Overview. Woodrow Wilson Biology Institute, 1992.
4. Glenn M.G. Ethical Issues in Genetics in the Next 100 Years// Lecture Presented in Kobe, Japan to the Unesco.
Asian Bioethics Congress, Kobe and Fukui Japan, November, 6, 1997.
5. Gorowitz S. Bioethics and Social Responsibility. “The Monist”, 1977. -Vol.60. -№1.
6. Potter V.R. Bioethics // Bioscience. 1971. – Vol.21. – №21. – P.1088.
7. Press Release International Academy of Humanism. “Statement in Defense of Cloning” 16 May, 1997.
8. Ramsey P. Fabricated Man. The Ethics of Genetic Control. New Haven – London, 1971.
9. Robertson A. J. Children of Choice: Freedom and the New Reproductive Technologies. Princeton: Princeton University Press, 1994.

პენსია

სოციალური პოლიტიკა და სოციალური დაცვის სისტემები

ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის (ENP) ფარგლებში, ევროკავშირი საქართველოს სხვა სფეროებთან ერთად სთავაზობს ინტენსიურ თანამშრომლობას სოციალური უზრუნველყოფის სფეროში რამდენიმე მიმართულებით. კერძოდ, სოციალურ სექტორში განსახორციელებელი ამოცანები ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ევროპა-საქართველოს ხუთწლიანი სამოქმედო გეგმის მე-3 პრიორიტეტული სფეროს ქვეშ ექცევა – „სიღარიბის შემცირებისა და სოციალური თანასწორობის უზრუნველყოფაზე მიმართული ძალისხმევის განმტკიცება.“ აღნიშნული პრიორიტეტი მოიცავს კონრეტული ღონისძიებების განხორციელებას, რაც გულისხმობს სოციალური დახმარებისა და ჯანდაცვის სექტორის სფეროების რეფორმის განმტკიცებას, ეფექტიანი იურიდიული ბაზისა და ეფექტიანი მართვის სისტემების შექმნის ჩათვლით. მათთან დაკავშირებული ქმედებები ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმაში (ENP AP) მოიცავს სიღარიბის აღმოფხვრის ღონისძიებათა ფარგლებში სოციალური სექტორის რეფორმას, ჯანდაცვის სექტორის რეფორმას და დევნილებისა და ლტოლვილებისთვის ისეთი სისტემის შექმნას, რომლის მიზანიც, მათ შორის, იქნება მათი ადგილობრივ მოსახლეობასთან ინტეგრირება და სარჩოს შესაძლებლობის მიცემა (26).

სოციალური დაცვის პრობლემას ეხმიანება ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმის მე-4 თავის (ზოგადი მიზნები და ამოცანები) 4.4 ქვეთავი – „ეკონომიკური და სოციალური რეფორმა, სიღარიბის დაძლევა და მდგრადი განვითარება“. სამოქმედო გეგმა მომავალში სიღარიბის შემცირების მიზნით აუცილებელი ნაბიჯების გადადგმას ითვალისწინებს. ამ დებულებების თანახმად, საქართველოს მთავრობამ უნდა უზრუნველყოს სიღარიბის შემცირებაზე ორიენტირებული ეფექტიანი ღონისძიებების გატარება, რომელთა მიზანია სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფ პირთა რაოდენობის შემცირება და სოციალური თანასწორობის გაუმჯობესება (27).

ზემოაღნიშნულის საფუძველზე, საქართველოს მთავრობას დაევალა რეფორმების სტრატეგიის ამსახველი დოკუმენტის სისტემატური გადასინჯვა და შესწორება, ამასთან სიღარიბის შემცირების საკითხისადმი განსაკუთრებული ყურადღების დათმობა. ამდენად, რეფორმების განმტკიცება სოციალურ დახმარების სექტორში ეფექტიანი სამართლიანი ბაზის შექმნას გულისხმობს. დოკუმენტი აღიარებს ეკონომიკურ და სოციალური რეფორმების გატარებას, ზომების მიღებას სიღარიბის შესამცირებლად, რათა მოხდეს სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფ პირთა რაოდენობის შემცირება, სოციალური თანასწორობის გაუმჯობესება, ჯანდაცვის სისტემეებისა და სხვა სოციალური სამსახურების მდგრადობა.

გარდა ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმისა, საყოველთაოდ ცნობილი ევროპის სოციალური ქარტია (28), რომლის რატიფიცირებაც საქართველოში მოხდა 2005 წელს (29), ასევე წარმოადგენს ქვეყანაში ადამიანის სოციალური და ეკონომიკური უფლებების გარანტიას. ქარტიაში მოცემული სოციალური და ეკონომიკური უფლებები იძლევა ევროპაში დაცულ უფლებათა შორის არსებული უთანასწორობის შესწორების საშუალებას.

კონვენციის ხელმომწერი სახელმწიფოები თანხმდებიან, რომ იბრძოლებენ ეკონომიკური და სოციალური პირობების გასაუმჯობესებლად ჩამოყალიბებული უფლებებისა და პრინციპების განხორციელების მიზნით. ეს პირობებია: თანაბარი სამუშაო პირობები, გაერთიანების თავისუფლება, კოლექტიური გარიგება, სოციალური უზრუნველყოფა, ახალგაზრდების სოციალური, სამართლებრივი და ეკონომიკური დაცვა, თანასწორუფლებიანობა და ერთნაირი მოპყრობა განურჩევლად სქესისა, მოხუცთა სოციალური დაცვა და დაცვა სიღარიბისა და სოციალური ექსპლუატაციისგან.

აღსანიშნავია, რომ საქართველო ევროპის სოციალურ ქარტიას სრულად არ შეერთებია და მხოლოდ ნაწილობრივ შეუერთდა. კერძოდ, საქართველომ სავალდებულოდ აღიარა ქარტიის მუხლებისა და პუნქტების ნაწილი თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ევროპის სოციალური ქარტიის საქართველოს მთავრობის მიერ აღიარებული მუხლების მხოლოდ ნაწილია შესრულებული და გათვალისწინებული საქართველოს მოქმედ კანონმდებლობაში, რაც აფერხებს ჰარმონიზაციის პროცესს ევროპულ კანონმდებლობასთან.

გარდა ზემოაღნული ინიციატივებისა, საქართველო ასევე ჩართული იყო გაეროს მიერ შემუშავებულ სიღარიბის დაძლევის ინიციატივებში (30), 2003 წლის დასაწყისში კი მსოფლიო ბანკის მისიის მხარდაჭერით საქართველომ ეკონომიკური განვითარებისა და სიღარიბის დაძლევის საკუთარი პროგრამა შეიმუშავა (31). თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მთავრობამ ვერ შეძლო პროგრამის ეფექტურად განხორციელება და შედეგიც მინიმალური აღმოჩნდა. მთავრობის მხრიდან კონკრეტული პასუხისმგებლობის განსაზღვისა და მოქმედების სურვილის არქონამ დოკუმენტი სრულიად უშედეგო გახადა.

,,ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ საქართველოს ხელისუფლებამ დაიწყო პოლიტიკური და ეკონომიკური რეფორმების ამბიციურ გეგმის განხორციელება. მიუხედავად ამისა, სამოქმედო გეგმის განხორციელების პირველ წელს მოხდა სამოქმედო გეგმის განხორციელების სტრატეგიის, ასევე, პასუხისმგებლობების ნათლად განსაზღვრის, ბიუჯეტისა და ვადების დაგვიანებით შემუშავება. ამასთან, სამოქმედო გეგმის განხორციელებისას გამოვლინდა, რომ მეტად რთულია შეჯერება ხელისუფლების მიერ ეკონომიკის რეგულირებაში მთავრობის როლის რადიკალურად შესუსტების მცდელობისა ევროკავშირის მიერ რეგულირების მხარდაჭერასთან. თუ ქვეყანა 2003 წლამდე სოციალურ საბაზრო ეკონომიკას აშენება, 2003 წლის შემდგომმა ლიბერტარიანული იდეოლოგიის მატარებელმა რეფორმებმა შეცვალა კურსი. თუმცა აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ლიბერალური ეკონომიკური რეფორმების მიუხედავად, ახალმა ხელისუფლებამ სოციალური დაცვის სექტორში რეფორმების განხორციელება უფრო ნელა დაიწყო, ვიდრე, მაგალითად, სხვა სფეროებში, როგორიცაა საგზაო პოლიცია, განათლება ან ლიცენზირება და ნებართვები.

2003 წლის რევოლუციის შემდგომ, მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება გადაესინჯა შემწეობის და დანამატების სისტემა, კატეგორიებად დაყოფილი ოჯახის დახმარების შემწეობების, პრივილეგიების და განსაკუთრებული სარგებლის (როგორიცაა ელექტროენერგიისა და სხვა კომუნალური გადასახადების ანაზღაურება), ასევე სიღარიბის გარკვეულ ზღვარს ქვემოთ მყოფ ოჯახებზე მიმართული ერთჯერადი ფულადი შემწეობით ჩანაცვლებით. რეფორმების პარალელურად, საქართველოში სოციალურმა პრობლემატიკამ მწვავე ხასიათი მიიღო, განსაკუთრებით 2008 წლის რუსული აგრესიისა და მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისის შემდეგ.

დღემდე მთავრობის უმთავრეს საშუალოვადიან მიზნად ისევ რჩება სიღარიბის შემცირება და მოსახლეობაში სოციალურად დაუცველი ფენის კეთილდღეობის დაცვა. სოციალური დაცვა წარმოადგენს მთავრობის პოლიტიკის ძირითად მახასიათებელს, რომელიც გულისხმობს სოციალურად დაუცველ ჯგუფებზე სიღარიბის ზემოქმედების შემსუბუქებას, და ამავდროულად, ეკონომიკური ზრდის ხელისშემწყობი ბიზნეს გარემოს შექმნის მეშვეობით, ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და ღარიბებზე ორიენტირებული კონკრეტული პროგრამების განხორციელების პარალელურად.

მთავრობა არსებითი ხასიათის ცვლილებების განხორციელებას 2005 წლიდან შეუდგა, როდესაც უკიდურესად ღარიბი მოსახლეობისთვის სოციალური დაცვის ახალი სისტემის დანერგვის ინიციატივით გამოვიდა (32). კერძოდ, მთავრობის მიერ მომზადდა სხვადასხვა სტრატეგიული დოკუმენტები, სადაც პრიორიტეტულ მიმართულებად აღიარებულ იქნა სიღარიბის დაძლევა და დასაქმების უზრუნველყოფა (33). პირველი სამართლებრივი დოკუმენტი, რომლის საფუძველზეც დაიწყო მთავრობამ აქტიური ღონისძიებების გატარება სოციალური დაცვის სფეროში, იყო 2005 წელს საქართველოს მთავრობის მიერ მიღებული №51 დადგენილება „ქვეყანაში სიღატაკის დონის შემცირებისა და მოსახლეობის სოციალური დაცვის სრულყოფის ღონისძიებათა შესახებ“. ამ დოკუმენტმა წარმოადგინა თვისებრივად ახალი კონცეფცია სოციალურად დაუცველი ადამიანების დაცვის თვალსაზრისით და ამით საბოლოოდ ეთქვა უარი საბჭოური სოციალური დაცვის მოდელს.

ამასთან, 2008 წლის იანვარში საქართველომ შეიმუშავა პროგრამა ,,ერთიანი საქართველო სიღარიბის გარეშე“ (34), რამაც პრიორიტეული გახადა სოციალური სექტორის გაუმჯობესება. პროგრამამ ხაზგასმით აღნიშნა უმუშევრობის მაღალი მაჩვენებლის კლება, რომელიც იმ დროისთვის 14%-ს შეადგენდა. დასაქმების ხელშეწყობისა და სიღარიბის დაძლევის ძირითად ელემენტებად მიჩნეულია ინფრასტრუქტურაში მთავრობის ინვესტირება, ასევე დონორთა პროექტების გათვალისწინებით, და უფრო დაბალი გადასახადების მეშვეობით კერძო სექტორის სტიმულირება. სოციალურ ასპექტში, პროგრამამ აღნიშნა “უფრო მეტი და მნიშვნელოვნად გაზრდილი ფინანსური დახმარება სოციალურად ყველაზე დაუცველ მოსახლეობას”. მიზანი იყო “ყველაზე უკიდურეს გაჭირვებაში მყოფთა მეტი დახმარება” და ამის “ბენეფიციართა შერჩევისას მაქსიმალური ეფექტურობის” მეშვეობით განხორციელება. პროგრამა პირობას იძლეოდა, რომ სოციალური დახმარების პაკეტი მიმართული იქნებოდა სოციალურად ყველაზე დაუცველი მოსახლეობისთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობების შექმნაზე, სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მცხოვრები 400,000 ადამიანისთვის დახმარების გაორმაგებაზე, ასევე პირველი 300,000 ადამიანისთვის და სიღარიბის ზღვარს ზემოთ მყოფი შემდგომი 200,000 ადამიანისთვის ეტაპობრივი დახმარების შემოღებაზე.

საქართველოს მთავრობის პოლიტიკის განხორციელების ძირითად ინსტრუმენტს წლიური სახელმწიფო ბიუჯეტი და მასთან დაკავშირებული საშუალოვადიანი ხარჯების სქემა (MTEF) წარმოადგენს. ცალკეულ სექტორულ სტრატეგიებზე დაყრდნობით, მთავრობა წარმოადგენს ვრცელ სტრატეგიის განაცხადს შემდგომი ოთხი წლისთვის ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტში (BDD), რაც ბიუჯეტის/საშუალოვადიანი ხარჯების სქემის მომზადების საწყისი ფაზაა. 2011-2014 წლების ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტი აცხადებს, რომ (მთავრობის) სოციალური პოლიტიკა დაეუფუძნება სოციალური ხარჯვისა და მიზნობრიობის ხარისხის ეფექტურობას (35).

ის ფაქტი, რომ საქართველოს მოსახლეობის 50-55% სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ იმყოფება, ხოლო 15% კი უკიდურესი სიღარიბის პირობებში ცხოვრობს, მიუთითებს გამართული და მდგრადი სოციალური დაცვის სისტემის შექმნის დაუყოვნებლივ საჭიროებაზე (36).

ამდენად, საქართველოს ინტეგრაცია ევროკავშირში პირდაპირ მოითხოვს თანამედროვე მსოფლიო სტანდარტებზე დაფუძნებული სოციალური პოლიტიკისა და მისი უზრუნველსაყოფი რეფორმების გატარებას, რომელიც გაწერილია სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმით. ეს უკანასკნელი ევროკომისიამ სწორედ გაფართოებულ ევროკავშირსა და მის მეზობლებს შორის კეთილდღეობის, სტაბილურობის და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით შეიმუშავა, რითაც კიდევ ერთხელ დაადასტურა საქართველოში მიმდინარე ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური რეფორმების მხარდაჭერა.

საქართველოში სოციალური დახმარება წარმოადგენს სოციალური დაცვის სისტემის ერთ-ერთ სახეს, რომელსაც რეფორმამდე განსხვავებული სახე ჰქონდა. 2005 წლიდან გატარებული რეფორმების შედეგად, კატეგორიებზე დაფუძნებული დახმარების სისტემა რადიკალურად შეცვალა მისამართული დახმარების ფორმამ. ქვეყნის სოციალური დაცვის პოლიტიკა აღიარებს და ეფუძნება მისამართულ დახმარებას (1). სოციალური პოლიტიკის მთავარ პრინციპად რჩება სახელმწიფოს მიერ რესურსების მიწოდება შეფასების სისტემის მიერ გამოვლენილი ყველაზე გაჭირვებული ადამიანებისათვის. ამავე დროს, სახელმწიფოს ამოცანაა გააუმჯობესოს მისამართულობა და ამისათვის გამოიყენოს მრავალფეროვანი საშუალებები. ფულადი დახმარება და სამედიცინო დაზღვევის სქემის განვითარება არის საფუძველი, რომელსაც სოციალური ინტეგრაცია, სამედიცინო მომსახურებისადმი ხელმისაწვდომობა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვა ეყრდნობა. საზოგადოების ყველაზე ღარიბი ფენებისაკენ სოციალური დახმარების მიმართვისათვის შეიქმნა მოწყვლადი ოჯახების მონაცემთა ერთიანი ბაზა. მონაცემთა ერთიანი ბაზა შეიცავს ინფორმაციას ღარიბ ოჯახებზე, რომლებმაც სახელმწიფოსაგან სოციალური დახმარება მოითხოვეს. თითოეულ ოჯახს მინიჭებული აქვს შეფასების ინდივიდუალური ქულა, რომელიც ამ ოჯახის სოციალურ და ეკონომიკურ მდგომარეობას ასახავს. მონაცემთა ერთიანი ბაზა საშუალებას იძლევა დახმარება მიიმართოს სპეციფიკური მიზნობრივი ჯგუფისაკენ.

2007 წლამდე კი საქართველოში მოქმედებდა სოციალური პროგრამა, რომელიც ითვალისწინებდა ოჯახზე 22 ლარის ოდენობის შემწეობას 5 კატეგორიის ოჯახისათვის. ამ პროგრამის ნაკლი იყო ის, რომ ზოგჯერ სოციალურად დაუცველი ვერ ხვდებოდა შესაბამის კატეგორიებში, ზოგჯერ კი, პირიქით, ამ კატეგორიაში მოხვედრილ ადამიანს სახელმწიფოს დახმარება არ სჭირდებოდა.

სადღეისოდ საქართველოში სოციალური დახმარების პოლიტიკა მიმართულია მოსახლეობის დაცვაზე მხოლოდ უკიდურესი სიღარიბისაგან. მიუხედავად იმისა, რომ მიზნობრივმა და საჭიროებაზე დაფუძნებულმა სოციალური დახმარების სისტემამ არსებული სახით საბჭოური მიდგომები რადიკალურად შეცვალა, მოქმედი სქემა მაინც არ გამოირჩევა ეფექტიანობით, რადგან ის ზუსტად მაინც ვერ ასახავს მოსახლეობაში არსებულ უღარიბეს ფენას. დღეში 2.5 აშშ დოლართან მიმართებაში განსაზღვრული სიღარიბის ზღვარი ზუსტად წარმოაჩენს საქართველოს მოსახლეობის უღარიბესი ოჯახების წილს. თუმცა 2007-2009 წლებში დღეში 2.5 აშშ დოლართან მიმართებაში განსაზღვრულმა სიღარიბის დონემ საქართველოში მოიკლო, რაც ექსპერტებს საშუალება მისცა უკიდურესი სიღარიბის შემცირების თვალსაზრისით, სოციალური დახმარების პროგრამა შეეფასებინათ, როგორც მაღალი მისამართულობის მაჩვენებლით გამორჩეული (2). თუმცა საგულისხმოა ის ფაქტიც, რომ მიუხედავად დახმარებისა, ბენეფიციართა უმეტესობას, მაინც უჭირს უკიდურესი სიღარიბიდან გამოსვლა, ფიქსირდება ასევე ფაქტებიც, როდესაც ბევრი ოჯახი დარჩა დახმარების გარეშე, ეს და კიდევ სხვა მრავალი ფაქტები მიუთითებს იმ გარემოების აუცილებლობაზე, რომ უმწეოთა გამოვლენის მეთოდოლოგია დასახვეწია და ასევე გადასახედია ბენეფიტების მოცულობაც, რომელიც საარსებო მინიმუმის ნიშნულისგან საკმაოდ დაშორებულია.

ამავე დროს, გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სოციალური სარგებლის სიდიდემ არ უნდა გამოიწვიოს შრომისუნარიანი ადამიანების დემოტივირება და პასიურ მდგომარეობაში დარჩენის სტიმულირება. სოციალური სარგებელი არ უნდა იყოს დასაქმებით მიღებული პოტენციური შემოსავლის ტოლი ან მასზე მეტი, რაც დაწევდა შრომითი საქმიანობის მოტივაციას. მოქმედი სქემით, ბენეფიცირთა რაოდენობა წინა წლებთან შედარებით საგრძნობლად, თითქმის 70%-ით არის შემცირებული (იხ. ცხრილი No 6.2) რამაც განაპირობა, მოსახლეობის სოციალური მდგომარეობის გაუარესება. 2006 წელს, 2005 წელთან შედარებით კატეგორიების მიხედვით (საოჯახო) დახმარების მიმღებ ოჯახთა რაოდენობის მნიშვნელოვნად შემცირების მიზეზს წარმოადგენს 2006 წლის 28 ივლისის საქართველოს მთავრობის No145 დადგენილება, რომლის თანახმად ოჯახს, რომელსაც 2007 წლის 1 იანვრამდე დანიშნული აქვს საოჯახო დახმარება, უფლება აქვს გახდეს საარსებო შემწეობის მიმღები, ან დაიტოვოს საოჯახო დახმარება.

ცხრილი No6.2. საოჯახო დახმარების მიმღებ პირთა რაოდენობა კატეგორიების მიხედვით (წლის ბოლოს)

Picture1

წყარო: საქსტატი, http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=199&lang=geo.

საოჯახო დახმარების მიმღებ პირებზე გადარიცხული თანხის მოცულობაც ბოლო წლებში შემცირდა. ანალოგიურად, სარგებლის მოცულობაც შემცირებულია და 2004 წელთან შედარებით თითქმის განახევრებულია (იხ. ცხრილი No6.3).

ცხრილი No6.3. საოჯახო დახმარების მიმღებ პირებზე გადარიცხული თანხა (წლის ბოლოს, ათასი ლარი)

Picture2

წყარო: საქსტატი, http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=199&lang=geo.

ამის საპირისპიროდ, დღეს არსებული სოციალური დახმარების სქემით, უმწეო მდგომარეობაში მყოფი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირებული და დახმარების მიმღები ოჯახების გაზრდილი რაოდენობა მიუთითებს იმაზე, რომ მოსახლეობის სოციალური მდგომარეობა კიდევ უფრო დამძიმდა (იხ. ცხრილი No6.4).

ცხრილი No6.4. უმწეო მდგომარეობაში მყოფი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირებული და საარსებო შემწეობის მიმღები ოჯახების რაოდენობა (წლის ბოლოს, ერთეული)

Picture3

წყარო: საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო

რაც უფრო მეტი განაცხადი შედის მონაცემთა ბაზაში, დეკლარაციის რაოდენობა მით უფრო იზრდება, რაც მეტყველებს მძიმე სოციალურ ფონზე. კერძოდ, თუკი 2008 წელს რეგიტრაცია გაიარა 502689 ერთეულმა ოჯახმა, 3 წელიწადში (2010 წლისათვის) იგი გაიზარდა 7%-ით. მონაცემთა ბაზაში რეგისტრაციის გავლის მოთხოვნამ მოიმატა, ვინაიდან წინა წლებთან შედარებით მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი მძიმე სოციალური ფონის გამო თვლის, რომ ისინი იმყოფებიან უკიდურესი სიღარიბის ზღვარს მიღმა და შესაბამისად იმატა საარსებო შემწეობის მიმღებთა რაოდენობამაც.

არსებული სქემით, სახელმწიფო დახმარებას მხოლოდ იმ ადამიანებისთვის გამოყოფს, რომლებსაც იგი ყველაზე მეტად ესაჭიროება (3). თუკი ადრე ადამიანები კონკრეტული კატეგორიების ან სტატუტის მქონე ჯგუფების მიხედვით (დევნილები, ომის ვეტერანები და ა.შ.), პირის/ოჯახის ფინანსური მდგომარეობის გაუთვალისწინებლად განსაზღვრულ დახმარებას იღებდნენ, უკიდურესად გაჭირვებული ადამიანები მოკლებულნი იყვნენ აღნიშნულ სქემაში მონაწილობას, ვინაიდან ისინი სტატუსით არცერთ კატეგორიას არ განეკუთვნებოდნენ. ეს თავისთავად იყო არასამართლიანი მიდგომა, თუმცა სახელმწიფო „უსტატუსო“ მოწყვლადი ფენებისათვის ერთჯერადი ფულადი დახმარებით შემოიფარგლებოდა.

შესაბამისად, ახალი სქემის საფუძველზე დახმარების გაცემა შეუწყდათ იმ ადამიანებს, რომლებიც ზემოთ ჩამოთვლილ ან სხვა კატეგორიებს განეკუთვნებოდნენ, მაგრამ ოჯახში საკმარისი შემოსავალი გააჩნდათ და დამატებით მთავრობის დახმარებას არ საჭიროებდენ. ამ სისტემას მრავალი მგრძნობიარე ასპექტი ახლავს თან, განსაკუთრებით ისეთ ქვეყანაში, როგორიც საქართველოა, სადაც რესურსები მწირია და სოციალური მდგომარეობა ხშირ შემთხვევაში – უკიდურესად მძიმე. მიუხედავად ამისა, მხოლოდ საჭიროებაზე დაფუძნებული სისტემა მაინც კრიტიკისა და მწვავე დიკუსიის საგანი გახდა. კრიტიკა ზოგ შემთხვევაში გამოწვეულია სოციალური დაცვის სისტემის გამჭვირვალობის ნაკლებობით. ახალ სისტემის მოწინააღმდეგეები თვლიდნენ, რომ ძველ სისტემას (რომელიც ახალი სისტემის პარალელურად დღესაც მოქმედებს) სოციალური დაცვის ბადის გარდა, განსაკუთრებული სიმბოლური დატვირთვაც ჰქონდა, რაც მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო რიგი ბენეფიციართათვის და თავისებურად მადლიერებას გამოხატავდა. მაგალითად, ომის ვეტერანების, მეორე მსოფლიო ომისა და საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის ომების ვეტერანების, ამ ომებში დაღუპულთა ოჯახების, 1989 წლის 9 აპრილის მოვლენებისა და ჩერნობილის კატასტროფის შედეგად დაზარალებულებისათვის გარკვეული პრივილეგიების მინიჭება უფრო მეტად პატივისცემის ნიშანი იყო.

ევროკავშირის 15 ქვეყანაში სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხები საშუალოდ მშპ-ს 21%-ს შეადგენს, მაშინ როცა საქართველოში სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხები 2006-2007 წლებში შეადგენდა მთლიანი შიდა პროდუქტის 4.5%-ს (4), 2008 წელს კი გაიზარდა 5.7 %-მდე (5). ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების
ორგანიზაციის (OECD) წევრ ქვეყნებში სოციალურ პროგრამებზე (სოციალური უზრუნველყოფა, სხვადასხვა სახის დახმარებები, კომპენსაციები, უმუშევართა ტრეინინგები და ა.შ.) სახელმწიფოს აგრეგირებული დანახარჯი შეადგენს მთლიანი სახელმწიფო ხარჯების 50.2 პროცენტს. მათ შორის სოციალური დანახარჯი ყველაზე მაღალია იაპონიაში – 64.7 პროცენტი და ყველაზე დაბალია კორეაში – 23.8 პროცენტი (6). შედარებისთვის, საქართველოში კი, სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხები 2007-2008 წლებში შეადგენდა სახელმწიფო ხარჯების 16 პროცენტს. ასეთი სურათი კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმას, რომ საქართველოში სოციალურ სფეროზე გამოყოფილი სახელმწიფო დაფინანსების წილი მეტად მწირია. შესაბამისად, სოციალური ფონი ქვეყანაშიც ადექვატურია.

2009 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტით გამოყოფილი ასიგნებიდან სოციალურ სფეროსთვის განაწილებულმა თანხამ შეადგინა 1 319.8 მლნ ლარი (7). ამავე წელს განხორციელდა პენსიებისა და სოციალური დახმარებების მატება, კერძოდ, საპენსიო ასაკით დანიშნული სახელმწიფო პენსია (652.8 ათასი ბენეფიციარი) 2009 წლის 1 იანვრიდან 70 ლარიდან გაიზარდა 75 ლარამდე, ხოლო 1 ნოემბრიდან 80 ლარამდე. ასევე გაიზარდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პენსიები, მათ შორის, მკვეთრად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პენსია (29 ათასზე მეტი ბენეფიციარი) 65 ლარიდან გაიზარდა 80 ლარამდე, ხოლო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე (გარდა მკვეთრად გამოხატულისა) პირთა პენსია (110 ათასზე მეტი ბენეფიციარი) 65-დან 70 ლარამდე. სოციალური დახმარებების პროგრამის ფარგლებში საარსებო შემწეობის ოდენობა სოციალურად დაუცველი ოჯახის მეორე და ყოველ მომდევნო წევრზე 12 ლარიდან გაიზარდა 24 ლარამდე.

2010 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტით სოციალურ სფეროზე გამოყოფილი ასიგნება შემცირდა და შეადგინა 1 278.2 მლნ ლარი, აქედან, ამავე წელს სახელმწიფო პენსიების და კომპენსაციების დასაფარად მიმართული იქნა 883.8 მლნ ლარი; სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის დაზღვევაზე მიმართული იქნა 139.4 მლნ ლარი. 2011 წელს ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, სოციალური დაცვის ხარჯი ისევ – 201.7 მილიონი ლარით იზრდება. სოციალურ დაცვაზე წელს ყველაზე მეტი – 1.5 მილიარდი ლარი დაიხარჯება. აქედან ყველაზე ნაკლები – მთლიანი სოციალური დაცვის 0.7% – შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ადამიანებს მოხმარდებათ, მთლიანი სოციალური დაცვის 16% – სოციალურად დაუცველ ოჯახებსა და ბავშვებს, ყველაზე მეტი – მთლიანი სოციალური დაცვის 66.4%, ხანდაზმულთა სოციალურ დაცვას. 2011 წელს, არაკლასიფიცირებული საქმიანობა სოციალურ სფეროში, 251 მილიონ ლარს შეადგენს.

ამდენად, საქართველოში გატარებული სოციალური რეფორმები ფრაგმენტულ ხასიათს ატარებს, რის გამოც სოციალური უთანასწორობა და დაძაბულობა არ შემცირებულა, ვინაიდან ცალკეულ სოციალურ ჯგუფებში ცხოვრების დონის გაუმჯობესებას არ მოჰყოლია საყოველთაო სიღარიბის შემცირება სოციალურად დაუცველ ფენებში. მოსახლეობის სოციალური დიფერენციაცია კიდევ უფრო გაღრმავდა და ფართო მასშტაბებს მიაღწია. გატარებული სოციალური რეფორმის ძირითადი მიზანი იყო მხოლოდ იმ უკიდურეს სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება. სოციალური
დახმარების ახალი სისტემამ დააწესა ყოველთვიური ფულადი დახმარებები, ნაცვლად სხვადასხვა სახის შეღავათებისა და შესაბამისად ოჯახებს მიეცათ უფლება თანხის თავად განკარგავისა. დახმარების ოდენობა შემდეგნაირად განაწილდა: 1-სულიან ოჯახზე შეადგენს 35 ლარს, 2-სულიანზე – 45 ლარს, 3-სულიანზე – 50 ლარს და ა.შ.

ბოლო 5 წლის განმავლობაში, 2010 წელს დაფიქსირდა სოციალური დაცვის ხარჯის 40 მილიონი ლარით შემცირება. კლებაზე გავლენა გლობალურმა ეკონომიკურმა კრიზისმა მოახდინა: 2009 წელს ეკონომიკა 3.9%-ით დაეცა. 2006-2008 წლებში ეკონომიკა ყოველწლიურად, საშუალოდ, 1.8 მილიარდი ლარით იზრდებოდა. სოციალური დაცვის ხარჯი, 2009 წლის ჩათვლით იმატებდა – ყოველწლიურად, საშუალოდ, 181.6 მილიონი ლარით. 2006-2010 წლებში სოციალურ დაცვაზე სულ 5.1 მილიარდი ლარი დაიხარჯა. 2006-2010 წლებში არაკლასიფიცირებული ხარჯი, საშუალოდ, 128.7 მილიონ ლარს შეადგენდა. მთელი ამ ხნის განმავლობაში უცვლელი პრიორიტეტი ხანდაზმულთა დაცვა იყო.

საქსტატის ინფორმაციით, 2010 წელს, 60 წელზე უფროსი ასაკის ადამიანები მთელი მოსახლეობის 18.3%-ს შეადგენდნენ. თითოეული მათგანი, სახელმწიფოსგან დახმარების სახით, საშუალოდ, ყოველთვიურად 92 ლარს იღებდა.

საქართველომ სოციალურ დაცვაზე ყველაზე მეტი – 1.3 მილიარდი ლარი ანუ მშპ-ს 7.4% – 2009 წელს დახარჯა. არაკლასიფიცირებულ საქმიანობას 178.6 მილიონი ლარი მოხმარდა, რაც მშპ-ს 1%-ს და მთლიანი სოციალური დაცვის ხარჯის 13.5%-ს შეადგენდა. სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხის უდიდესი წილი – 895.9 მილიონი ლარი ანუ მშპ-ს 5% – ხანდაზმულთა სოციალურ დაცვაზე დაიხარჯა. შემდეგი პრიორიტეტული ჯგუფი იყო სოციალურად დაუცველი ავადმყოფი ადამიანები, ოჯახები და ბავშვები (მშპ-ს 1.4%). ყველაზე ნაკლები, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებზე ამ წელს დაიხარჯა (მშპ-ს 0.01%) (8).

2011-2014 წლებისათვის საქართველოს მთავრობამ სოციალური პოლიტიკის ძირითად პრიორიტეტად მიიჩნია:

•მოსახლეობის საპენსიო უზრუნველყოფა;
•მოსახლეობის სოციალური დაცვა (9).

ქვეყანაში სიღარიბის ფართო გავრცელების პირობებში სიღარიბის უკიდურესი ფორმების აღმოფხვრისა და შესაბამისი რისკების განეიტრალების მიზნით, საქართველოს მთავრობამ მიიჩნია მოსახლეობის ცალკეული ჯგუფების სოციალური დაცვის დამატებითი ღონისძიებების განხორციელება მიზნობრივი ფულადი დახმარებისა (10) და მომსახურეობათა ცალკეული სახეობების გაწევის მეშვეობით, კერძოდ:
• საარსებო შემწეობა სიღარიბის ზღვარს მიღმა მყოფი ოჯახებისათვის;
• საყოფაცხოვრებო სუბსიდია;
• რეინტეგრაციის შემწეობა (ოჯახებისათვის, რომლებიც მოახდენენ ოჯახის წევრის სააღმზრდელო დაწესებულებებიდან ბიოლოგიურ ოჯახში დაბრუნებას);
• მინდობით აღზრდის ანაზღაურება (ოჯახებისათვის, რომლებიც უზრუნველყოფენ მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა საკუთარ ოჯახში აღზრდას);
• სახელმწიფო დახმარება (ტერიტორიული მთლიანობისთვის ბრძოლის მარჩენალ-დაკარგულებისთვის, რომლებმაც დაკარგეს 2 ან მეტი შვილი ან არიან მარტოხელა).

ამასთან სოციალური ვაუჩერის მეშვეობით დასაფინანსებელი შემდეგი სახის მომსახურება (11):

• შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე (შშმ) პირთა დღის ცენტრებით უზრუნველყოფა;
• შშმ პირთა სათემო ორგანიზაციების მომსახურება და დამხმარე საშუალებებით უზრუნველყოფა;
• შშმ ბავშვთა ფსიქოსომატური აბილიტაციის/რეაბილიტაცია;
• ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა ინსტიტუციური პატრონაჟი;
• ძვალ-სახსროვანი დაავადებების მქონე ბავშვთა რეაბილიტაცია;
• შშმ ბავშვთა ადრეული განვითარების ხელშეწყობა;
• შშმ პირთა და მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა საკურორტო მომსახურება;
• რეინტეგრირებული და მიტოვების რისკის ქვეშ მყოფი ბავშვების ხელოვნური კვების პროდუქტებით უზრუნველყოფა;
• მცირე, ოჯახური ტიპის ბავშვთა სახლებში მომსახურეობა;
• დაფინანსების ამგვარი სქემა უზრუნველყოფს გამოყოფილი სახსრების უშუალოდ ბენეფიციარზე მიმართვას და ამავე დროს აძლევს მას მომსახურების მიმწოდებლის თავისუფალი არჩევის შესაძლებლობას.

შედეგად, სოციალური დახმარების სიტემის ფარგლებში გატარებული ზემოაღნიშნული ღონისძიებები გაზრდის სოციალური ტრანსფერების მიზნობრიობას, ასევე გაუმჯობესდება უკიდურესი სიღარიბის პირობებში მცხოვრები შინამეურნეობების ცხოვრების სტანდარტი.

მიუხედავად იმისა, რომ, ხელისუფლების მიერ დეკლარირებულია სოციალური პოლიტიკის პრიორიტეტულობა, მიუხედავად „შთამბეჭდავი“ სოციალური ხარჯების ციფრებისა, რეალური შედეგები ცუდად კორელირდება ხელისუფლების მიერ გატარებულ პოლიტიკასთან, რაც იწვევს სოციალურ დაძაბულობას, უმუშევრობის მაღალ დონესა და სიღარიბის გაძლიერებას. სიღარიბე ჯერ კიდევ სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს, რადგან მოსახლეობის ერთი მესამედი სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ იმყოფება (იხ. ცხრილი No6.5).

ცხრილი No6.5. სიღარიბის მაჩვენებელი (%)

Picture4

ზემოთ მოყვანილი ცხრილი კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმას, რომ რეალურად, მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი იმყოფება სიღარიბის მდგომარეობაში, ან მასთან ახლო მდგომარეობაში. სპეციალისტთა შეფასებებით, საქართველოს მოქალაქეთა 86%-ს აქვს სერიოზული პრობლემები, მათი ეკონომიკური მდგომარეობა ძალზე არასახარბიელოა და გრადაციაც სიღარიბის დონეების (ღარიბი, ღატაკი, და ა.შ.) მიხედვით, სწორედ ამ დიდი მასის კონტიგენტის შიგნით მოიაზრება (12).

ევროპული სამეზობლო პოლიტიკის საქართველო-ევროკავშირის სამოქმედო გეგმის (ENP AP) განხორციელების 2011 წლის გეგმაში დეკლარირებულია ის მიზნები და სავალდებულო გასატარებელი ღონისძიებები, რომელიც ორიენტირებულია სოციალური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. კერძოდ, სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფ პირთა რაოდენობის შემცირებისა და სოციალური თანასწორობის გაუმჯობესების მიზნით მთავრობამ განახორციელა შემდეგი ღონისძიებები (13):

• სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი ოჯახებისთვის ფულადი სოციალური დახმარებების გაცემა;
• სამედიცინო დაზღვევით უზრუნველყოფა.

რაც შეეხება ინსტიტუციონალური ხასიათის რეფორმების განმტკიცებას სოციალური დახმარების სექტორში, ეფექტიანი სამართლებრივი ბაზის და ეფექტიანი მენეჯმენტის სისტემის შექმნის ჩათვლით, მზადდება სოციალური დაცვის სფეროს მარეგულირებელი ნორმატიული ბაზის სექტორულ პოლიტიკასთან შესაბამისობის უზრუნველმყოფი სამართლებრივი აქტების პროექტების კონცეპტუალური ნაწილი.

სამოქმედო გეგმის ფარგლებში ვალდებულებების შესასრულებლად, ქვეყნის სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, ევროკომისია გამოთქვამს მზადყოფნას საქართველოს მხარდასაჭერად, კერძოდ, შესაძლო სამომავლო დახმარებას წარმოადგენს (14):

სოციალური დახმარების სისტემების გაუმჯობესება

• მოცულობის მასშტაბის, მიზნობრივი ჯგუფების დადგენის და თანხების გაცემის მექანიზმების გაუმჯობესება სხვადასხვა შემწეობების (და პენსიების), ასოცირებული ვაუჩერული სისტემების (ბავშვებზე ზრუნვა, ჯანდაცვა, განათლება, და სხვა) თვალსაზრისით;
• შემწეობის სისტემების რაციონალიზაცია ეფექტურობისა და ეფექტიანობის გასაუმჯობესებლად იგივე მიზნების ფარგლებში (იძულებით გადაადგილებულ პირთა დახმარების ჩათვლით);
• მონაცემთა მართვის და დამუშავების გაუმჯობესება უფრო ფართო, “ელექტრონული მმართველობის” მიზნებთან მიმართებაში.

მოწყვლადი ოჯახების შემწეობაზე დამოკიდებულების შემცირება:

• პერსპექტივები დასაქმების მომსახურების მისაღებად;
• შესაბამისი უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბება;
• დახმარება გადამზადების, სამუშაოს მოძიების საკითხებში;
• სოციალურ მუშაკთა ეფექტურობის გაუმჯობესება, მათი რაოდენობის და საქმიანობის სფეროს გაზრდა, სოციალური ფსიქოლოგების ჩათვლით; სოციალური გარიყვის შეჩერება;
• სოციალური და ეკონომიკური პირობების გაუმჯობესების და მიზანმიმართულობის პროგრამები უნარშეზღუდული მოსახლეობისთვის;
• მოხუცების საზოგადოებაში ინტეგრაცია და მათზე მზრუნველობა;
• სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში მყოფ პირთა რეინტეგრაციისა და რეაბილიტაციის პროგრამები;
• მზრუნველობითი დაწესებულებებიდან წამოსული პირების მხარდაჭერა;
• იძულებით გადაადგილებულ პირთა მიზანმიმართული ორგანიზება;
• სოციალურ მუშაკთა მომსახურების უფრო ფართო გამოყენება და სხვა ფსიქო-სოციალური დახმარება.
ამდენად, საქართველოს მიერ აღებული ვალდებულებები ნაწილობრივ სრულდება. „ევროპის სოციალური ქარტიის“ მე-12 მუხლის პირველი და მესამე პუნქტი, რომელიც გულისხმობს სოციალური უზრუნველყოფის სისტემის შექმნას და შენარჩუნებას და ამასთან, შესაბამისი ზომების მიღებას სოციალური სისტემის გაუმჯობესების მიზნით, ჯერჯერობით რჩება ისევ განუხორციელებელ პუნქტებად. საქართველოს მთავრობის მიერ არ არის შემუშავებული კონკრეტული სოციალური დაცვის პოლიტიკის სტრატეგიული დოკუმენტი, რომელიც ქვეყნის კანონმდებლობას მოამზადებდა ევროპული კანონდმებლობასთან ჰარმონიზაციისათვის.

მიუხედავად ამისა, პასუხისმგებლობა და თავისი ვალდებულებები სოციალურად დაუცველ პირთა მიმართ საქართველოს მთავრობას დაფიქსირებული აქვს ძირითადი მონაცემების და მიმართულებების 20011-2014 წლების დოკუმენტში. ყოველივე ეს, კიდევ ერთხელ გვაძლევს უფლებას გავაკეთოთ დასკვნა, რომ დღეს საქართველოში სოციალური დაცვის პოლიტიკა მხოლოდ დეკალარაციის დონეზეა შემუშავებული, რაც მოითხოვს შესაბამისი ქმედითი ღონისძიებების გატარებას აღებული ვალდებულებების შესასრულებლად.

6.3. საპენსიო სისტემა

დღეს საქართველოში მოქმედი საპენსიო სისტემა ორი ერთმანეთისაგან შინაარსით და მოცულობით განსხვავებული ნაწილისაგან შედგება, სადაც დომინირებულ ნაწილს ჯერ-ჯერობით ისევ სახელმწიფო საპენსიო სისტემა იკავებს. ეს უკანასკნელი ეფუძნება თაობათა შორის სოლიდარობის სქემას, ანუ გადანაწილებით პრინციპს, რაც გულისხმობს მომუშავეთა მიერ გადახდილი გადასახადების ხარჯზე არსებული პენსიონერებისათვის პენსიების გაცემას. (15) ხოლო შედარებით მოკრძალებული ნაწილი კი არასახელმწიფო საპენსიო უზრუნველყოფის სისტემას უკავია, რომელიც სამწუხაროდ კვლავაც განვითარების ჩანასახოვან სტადიაზე რჩება.

სახსრები, რომელიც დღეს პენსიონერთათვის გაიცემა, საკმაოდ მწირია და ის საარსებო მინიმუმს მნიშვნელოვნად ჩამორჩება. დღევანდელი პენსია თავისი ფინანსური მოცულობით, უფრო მეტად სოციალური დახმარების მსგავსია. გარდა ამისა, ის არანაირად არ ითვალისწინებს დღევანდელი პენსიონერის მიერ მუშაობის პერიოდში გაკეთებულ საპენსიო შენატანებს და მისი საქმიანობის ხანგრძლივობას, ტიპს და ხარისხს.

ამდენად, არსებული საპენსიო სისტემა ბევრ პრობლემას უქმნის საქართველოს ფინანსურ მდგრადობას და განვითარების პერსპექტივებს. ამასთან, ის არა მხოლოდ სადღეისო, არამედ გრძელვადიანი აქტუალობის მქონე პრობლემაა, ვინაიდან დროთა განმავლობაში სულ უფრო და უფრო მეტად მძიმდება და, შედეგად, მნიშვნელოვნად შეაფერხებს ეკონომიკის განვითარებას და წარმოშობს ახალ სოციალურ პრობლემებს.
ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, დღის წესრიგში დგას საქართველოს რეალობისთვის ამ ეტაპზე უცხო, თუმცა ბევრ ქვეყანაში წარმატებით აპრობირებული საპენსიო სისტემის ჩამოყალიბების აუცილებლობა, რომელიც უნდა დაეყრდნოს დაგროვებით სქემას. საქართველოს დღევანდელი მდგომარეობა აქტუალურს ხდის
სისტემის რეფორმირების საკითხს (16).

ვალდებულებები, რომელიც დაეკისრა საქართველოს ხელისუფლებას ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ფარგლებში, წარმოადგენს სოციალური დაცვის მექანიზმების ეფექტიანობას და მიზნობრიობას, რაც თავისთავად გულისხმობს შესაბამისი რეფორმების განხორცილების აუცილებლობას არსებული სისტემის გაუმჯობესების მიზნით.

ქვეყნის სტრატეგიულ დოკუმენტში “ერთიანი საქართველო სიღარიბის გარეშე“, ვაწყდებით ძალიან ხმაურიან განცხადებას: „სოციალური დახმარების პაკეტი მიმართული იქნება ყველაზე გაჭირვებული მოქალაქეებისათვის ღირსეული საარსებო გარემოს შესაქმნელად. ეტაპობრივად გაიზრდება სოციალური საპენსიო პაკეტის მოცულობა და ის 100 დოლარს მიაღწევს (17)“. რაც თავის დროზეც უსაფუძვლო იყო, თუმცა პოლიტიკოსები დანაპირების შეუსრულებლობას ხსნიან ისევ გლობალური ეკონომიკური კრიზისითა და 2008 წლის რუსეთის აგრესიით. თუმცა, 2010 წლიდან დედაქალაქში მოხდა პენსიების 10 ლარით გაზრდა, რაც სხვა ტერიტორიული ერთეულების პენსიონრებთან შედარებით დედაქალქელ პენსიონრებს უკეთეს მდგომარეობაში აყენებს და აშკარაა დისკრიმინაციაა.

საქართველოში განხორციელებული რეფორმების ერთ-ერთ მთავარ გაცხადებულ მიზანს ლიბერალური ეკონომიკური გარემოს ჩამოყალიბება წარმოადგენს, რომელიც იქნება მიმზიდველი და კონკურენტუნარიანი მსოფლიო ეკონომიკურ სივრცეში. როგორც მსოფლიო გამოცდილება ცხადყოფს, საპენსიო სისტემის რეფორმა ამ მიზნის მისაღწევი აქტივობების განუყოფელი ნაწილია, ვინაიდან პირდაპირ უკავშირდება იმ მნიშვნელოვან ადგილსა და ფუნქციას, რასაც საპენსიო სისტემა ქვეყნის ფინანსურ და სოციალურ პოლიტიკაში ასრულებს.

საქართველო, ისე როგორც ევროკავშირის ქვეყნები, ღრმა დემოგრაფიულ ცვლილებებს განიცდის. როგორც საქართველოს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ეროვნულ მოხსენებაშია ნათქვამი, „თანამედროვე დემოგრაფიულ სიტუაციას საქართველოში სისტემური კრიზისის ხასიათი აქვს. ამ სისტემის შემადგენელი ნაწილებია: შობადობის შემცირება, გარკვეულწილად, მოკვდაობის ზრდა, მოსახლეობის პროგრესირებადი შეკვეცილი კვლავწარმოება ზოგიერთ რაიონში, დეფორმირებული სქესობრივ-ასაკობრივი სტრუქტურა, ჯანმრთელობის გაუარესება, გარე და შიდა მიგრაციის ფართო მასშტაბები, დიდი რაოდენობით განდევნილი მოსახლეობა და დემოგრაფიული პროცესების მართვის დაბალი დონე (18). “ შობადობის მიხედვით, საქართველო მსოფლიოს 196 ქვეყანას შორის 164-ე ადგილზეა. როგორც ცნობილია, 1970-დან 2005 წლამდე ევროპის მოსახლეობა 70 მილიონით გაიზარდა (656 მილიონიდან 726 მილიონამდე). საერთო რიცხვის ზრდის მიუხედავად, მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი უფროს ასაკობრივ ჯგუფს მიეკუთვნება. შეიძლება ითქვას, რომ ევროპა საკმაოდ დაბერდა: ბოლო 35 წლის მანძილზე საშუალო ასაკმა 32 წლიდამ 39 წლამდე აიწია. რამდენიმე ათეული წლის წინ 20 წლამდე ასაკის მოქალაქეთა რაოდენობა ევროპის მთლიანი მოსახლეობის მესამედ ნაწილს შეადგენდა, ახლა მხოლოდ მეოთხედს შეადგენს; 59 წელზე ზევით ასაკის მქონეთა წილი კი ერთი მეექვსედიდან ერთ მეხუთედამდე გაიზარდა. დაბერების მიზეზად ექსპერტები ორი ტენდენციის ერთობლივ მოქმედებას ასახელებენ. ესენია: შობადობის შემცირება და სიცოცხლის ხანგრძლივობის ზრდა.

დემოგრაფიული სიტუაციის შეცვლას თან ახლავს საპენსიო სისტემის კრიზისი. ცნობილია, რომ ეკონომიკურად განვითარებული ქვეყნების საპენსიო სისტემა მაშინ ჩამოყალიბდა, როცა საპენსიო ასაკის მოქალაქეები დასაქმებულთა უმნიშვნელო ნაწილს შეადგენდნენ. ასეთ სიტუაციაში რიცხობრივად ნაკლები უფროსი ასაკობრივი ჯგუფის ადამიანთა პენსიით უზრუნველყოფის გარკვეულ დონეზე შენარჩუნება დიდ პრობლემას არ წარმოადგენდა. მაგრამ გარდამავალი დემოგრაფიული პროცესის დასრულების შემდეგ, რომელიც სიცოცხლის ხანგრძლივობის ზრდით მიმდინარეობდა, სიტუაცია რადიკალურად შეიცვალა. ამდენად, მცირე შენატანებზე დაფუძნებული საპენსიო სისტემების არსებობა უკვე შეუძლებელი გახდა, შედეგად იმატა შენატანების მოცულობის გაზრდის აუცილებლობამ.

საქართველოში, ბოლო წლების განმავლობაში პენსიონერთა და საოჯახო დახმარების მიმღებთა რიცხოვნობაზე საინტერესო მონაცემები მოცემულია ცხრილში (იხ. ცხრილი No6.6.).

ცხრილი No6.6. პენსიონერთა და საოჯახო დახმარების მიმღებთა რაოდენობა

Picture5
წყარო: სოციალური სტატისტიკა, საქსტატი, 2011 წ., http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=64&lang=geo

*შენიშვნა: 2008 წლის იანვრის მდგომარეობით. 2007 წლამდე საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო საქსტატში წარმოადგენდა აღრიცხვაზე მყოფი პენსიონერების რაოდენობას, ხოლო 2007 წლიდან პენსიის მიმღებთა რაოდენობას. ამ მეთოდოლოგიური ცვლილებით აიხსნება ცხრილში მოცემულ მონაცემებს შორის განსხვავება.

ზოგადად, დემოგრაფიულ ჭრილში პენსიონერების ოდენობა მუდმივად მზარდია. ასაკით პენსიონერების რაოდენობამ ბოლო 10 წლის განმავლობაში 71 ათასით იმატა (2000 წელს – 550 ათასი, 2010 წელს – 621 ათასი). ამავე პერიოდში გაიზარდა პენსიონერების პროცენტული მაჩვენებელიც მთელ მოსახლეობასთან მიმართებაში _ 12,5%-დან 14%-მდე. ამავდროულად, 2000-დან 2010 წლამდე პერიოდში დაქირავებული დასაქმებულების რაოდენობამ, ვისი გადახდილი გადასახადებითაც ფორმირდება საპენსიო გასაცემლები, 684 ათასიდან 596 ათასამდე იკლო (19).

აღსანიშნავია, რომ ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ფარგლებში შემუშავებული პირველი დოკუმენტი, რომელიც რადიკალურად ცვლიდა არსებულ საპენსიო სისტემას, იყო 2003 წელს საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებული ახალი საპენსიო კანონების პაკეტი, რომელშიც შედიოდა “სავალდებულო სოციალური დაზღვევის შესახებ”, “სავალდებულო სადაზღვევო პენსიების შესახებ” და “სავალდებულო სოციალური დაზღვევის სისტემაში ინდივიდუალური (პერსონიფიცირებული) აღრიცხვისა და ინდივიდუალური ანგარიშების შემოღების შესახებ” კანონები (20). კანონპროექტის თანახმად ყველა სახის სადაზღვევო პენსია შეიცავდა ორ კომპონენტს: მინიმალურ საბაზისო ნაწილს, რომელიც გარანტირებული და ერთნაირი იქნებოდა ყველასათვის, ვინც აკმაყოფილებდა პენსიაზე გასვლის მოთხოვნებს (ასაკს, სამუშაო სტაჟს, შესაძლებლობის შეზღუდვის ხარისხს, გარდაცვლილი ოჯახის წევრის კმაყოფაზე ყოფნის ფაქტს) და სადაზღვევო ნაწილს, რომლის სიდიდე დიფერენცირებული და დამოკიდებული იქნებოდა სადაზღვევო სტაჟის ხანგრძლივობაზე და სადაზღვევო შენატანების სიდიდეზე. აღსანიშნავია, რომ შემოთავაზებული მოდელის დაფინანსება უნდა განხორციელებულიყო იმ დროისათვის შრომის 33% სოციალური დაზღვევის შენატანით დაბეგვრის და ფორმალურ სექტორში დასაქმებულების პენსიონერებთან შედარებით მცირე წილის ხარჯზე. 33%-იანი სავალდებულო შენატანის უდიდესი ნაწილი (სოციალური შენატანის 28% მოაზრებული იყო საპენსიო შენატანად ხოლო 5% – ჯანმრთელობის ხარჯების ასანაზღაურებლად) განკუთვნილი იყო არსებული შრომითი პენსიების და ახალად შემოღებული ინდივიდუალური სადაზღვევო ნაწილის დასაფინანსებლად. 28%-დან 8% მიმართული იქნებოდა ინდივიდუალურ ანგარიშებზე, ხოლო 20% მოხმარდებოდა ყველასათვის თანაბარი ე.წ. ბაზისური პენსიის დაფინანსებას. სამწუხაროდ, ზემოაღნიშნულ კანონთა პაკეტი გაუქმდა 2004 წელს და ამ ნაბიჯით ქვეყანამ კიდევ უფრო გაიხანგრძლივა საპენსიო სისტემაში არსებული პრობლემების მოუგვარებლობა.

გასათვალისწინებელია ქვეყნის როგორც მაკროეკონომიკური მაჩვენებები და მათი დინამიკა, ასევე საბიუჯეტო პოლიტიკის პრიორიტეტები და დემოგრაფიული სურათის ცვალებადობა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ საქართველოს ეკონომიკას და ბიუჯეტს ნაკლებად აქვს იმის ფუფუნების საშუალება, რომ საპენსიო დანახარჯების გასტუმრება კვლავაც უპირატესად სახელმწიფოს მართვა-გამგებლობის ფუნქციად დარჩეს.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში რეალურად მოქმედებს მხოლოდ სახელმწიფო საპენსიო სისტემა, უკვე რამდენიმე წელია გამოჩნდნენ კერძო კომპანიები, რომლებიც გამოთქვამენ მზადყოფნას საფუძველი ჩაუყარონ კერძო საპენსიო სისტემის შექმნას, მაგრამ ეს ინიციატივა ჯერ-ჯერობით ჩანასახოვან მდგომარეობაშია. დღეს პენსიებს განსაზღვრავს და გასცემს მხოლოდ სახელმწიფო ბიუჯეტი. ამჟამად მინიმალური სახელმწიფო პენსია 55 ლარია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისა – 70- 80 ლარი, ასაკობრივი პენსია კი – 80 ლარი.

2011 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ საქართველოს კანონის თანახმად, სახელმწიფო პენსიებზე გამოყოფილია 932,3 მილიონი ლარი (ბიუჯეტის 13,1%). ერთი შეხედვით, ეს თანხა საკმაოდ სოლიდურია, მაგრამ აშკარაა, რომ პენსია ახლოც ვერ მიდის საარსებო მინიმუმთან, რაც მიანიშნებს იმაზე, რომ ეს საპენსიო სისტემა რეალურად ვერ ასრულებს თავის დანიშნულებს – ვერ უზრუნველყოფს ადამიანების ფიზიკურ გადარჩენასაც კი.

მიუხედავად იმისა, რომ 2003 წელთან შედარებით 2010 წლისთვის საშუალო პენსიის სიდიდე გაზრდილია 6.1-ჯერ, მისი მსყიდველობითი უნარიანობა მხოლოდ 3.0-ჯერ გაიზარდა, რადგან ამავე პერიოდში მოიმატა ფასებმა პირველადი მოხმარების პროდუქტებზეც (20). ბოლო წლებში სურსათზე ფასების ზრდა მნიშვნელოვნად უსწრებდა ფასების საერთო ზრდას. 2003-დან 2010 წლამდე საქართველოში სურსათზე ფასებმა მოიმატა 220.4 პროცენტით. იმავე პერიოდში ბუნებრივი აირის ფასი გაიზარდა თითქმის 4-ჯერ, ხოლო ელექტროენერგიისა – 1.6-ჯერ. შესაბამისად, 2010 წლის დეკემბრის პენსიის მსყიდველობით უნარიანობა 2003 წლის დეკემბრის ფასებით მხოლოდ 40-42 ლარის ეკვივალენტურია. ამჟამინდელი პენსია პროცენტებში საშუალო ნეტო ხელფასთან (საშუალო დარიცხულ ხელფასს გამოკლებული საშემოსავლო გადასახადი) 1990 წლის მაჩვენებელს თითქმის 2-ჯერ ჩამორჩება (1990 წ. – 36.7%; 2010 წ. – 17.5%). ამჟამინდელი საშუალო პენსია თავისი მსყიდველობითი უნარიანობით ორი ათეული წლის წინანდელი მინიმალური პენსიის დაახლოებით 45 პროცენტის ექვივალენტურია და ფაქტობრივად, მხოლოდ სოციალური დახმარების ფუნქციის მატარებელია. ამჟამინდელი პენსია ადამიანის ოფიციალური საარსებო მინიმუმის დონეზე არსებობისთვისაც კი “საკმარისია” თვეში მხოლოდ არასრული ოცი დღის განმავლობაში.

თვალსაჩინოებისათვის სომხეთში საშუალო პენსია დაახლოებით 65 დოლარია, აზერბაიჯანში -125 , ხოლო რუსეთის ფედერაციაში – 240. ამასთან, საშუალო ხელფასთან საშუალო პენსიის თანაფარდობითაც ჩვენ მნიშვნელოვნად ჩამოვრჩებით ზემოჩამოთვლილ ქვეყნებს: საქართველო – 14.0%, სომხეთი – 20.1%, აზერბაიჯანი – 33.2%, რუსეთის ფედერაცია – 36.6%.

ამ სტატისტიკის უბრალო გადახედვაც კი საკმარისია იმისთვის, რომ საქართველოში მოქმედი საპენსიო სისტემა არაეფექტურია და დაუყონებლივ რეფორმირებას საჭიროებს. თუ გავითვალისწინებთ, რომ გაეროს ანგარიშების თანახმად, საქართველო შედის ,,დემოგრაფიულად მომაკვდავ” ქვეყნების რიცხვში, ე.ი ერის დაბერების პროცესი გრძელდება, ასევე, თუ მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ ქვეყანაში რეალურად დასაქმებული მოსახლეობის რაოდენობა, ყველაზე ოპტიმისტური გათვლებითაც კი, ძლივს უტოლდება პენსიონერთა რაოდენობას, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ არსებული საპენსიო სისტემა არა მარტო არაეფექტურია, არამედ გაუმართლებელია ეკონომიკური თვალსაზრისითაც. ამდენად, მოქმედი საპენსიო სისტემის არსებობის პირობებში, ხელისუფლება მალე ვეღარ შეძლებს პენსიების გაცემას, თუმცა არ არის განსაზღვრული პრინციპი, თუ რის საფუძველზე მოხდება სარგოს განსაზღვრა დღეს დასაქმებული ადამიანებისთვის, რომლებიც ახლო მომავალში პენსიონერები გახდებიან. ნებისმიერ შემთხვევაში აშკარაა, რომ ქვეყანაში ამჟამად დასაქმებული მოსახლეობა, სოციალური გადასახადის არსებობის შემთხვევაშიც კი, ვერ მოახერხებს იმ ოდენობის თანხის აკუმულირებას ბიუჯეტში, რომელიც საკმარისი იქნება თუნდაც დღევანდელი სიმბოლური პენსიებისთვის, რადგან პენსიონერთა ხვედრითი წილი საზოგადოებაში იზრდება და უახლოეს მომავალში ეს ტენდენცია არ შეიცვლება.

ევროკავშირის შემთხვევაში, სოციალური დაცვის ხარჯების დინამიკა უფრო მრავალფეროვანია. 2002-2003 წლებში სოციალური დაცვის ხარჯი გაიზარდა. შემდეგ, 2005 წლის ჩათვლით სტაბილური იყო. 2007 წლამდე მნიშვნელოვნად მცირდებოდა. 2007-2008 წლებში კი ისევ მოიმატა – საშუალოდ 0.7%-ით (21). ეს ძირითადად სოციალური დაცვის ნომინალური ხარჯების მომატებამ და პარალელურად, ევროპის მასშტაბით შემცირებულმა ეკონომიკურმა ზრდამ გამოიწვია. 2010 წელს, ევროპამ „ქამრების შემოჭერა“ რეალურად დაიწყო ამ სფეროში: ბრიტანეთმა თითქმის გაანახევრა პენსიები, საჯარო მოხელეების ხელფასები და სოციალური დახმარებები, გერმანიამ სახელმწიფო ხარჯი 80 მილიარდი ევროთი შეკვეცა – ძირითადად ბიუჯეტის სოციალური ნაწილისა და უმუშევართათვის შემწეობის კლების ხარჯზე. უნგრეთმა, ბიუჯეტის ხარჯების 15%-ით შეკვეცასთან ერთად, საშემოსავლო გადასახადიც გაანახევრა, მცირე და საშუალო ბიზნესისათვის კი გადასახადები შეამცირა.

საქართველოში არსებული საპენსიო სისტემის ხარვეზებად ითვლება შემდეგი ფაქტები:
• პენსიების სიდიდე მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საარსებო მინიმუმს;
• დასაქმებულთა შემოსავლების მნიშვნელოვანი ნაწილი აღურიცხავია;
• აქტიური დასაქმებულების რიცხვის შეფარდება პენსიონერებთან საგანგაშოა, რაც არსებული საპენსიო სისტემის მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას უპერსპექტივოს ხდის. პენსიების დაფინანსება-გაცემა უშუალოდ მიება სახელმწიფო ბიუჯეტის ვალდებულებებს (22).

2008 წელს ჩატარებული ევროკომისიის ტექნიკური დახმარების პროექტმა საქართველოს საპენსიო რეფორმის მხარდაჭერა უზრუნველყო დეტალური ანალიზი და რეკომენდაციები საქართველოში საპენსიო სისტემის განვითარებისთვის (23). ტექნიკურმა დახმარებამ გამოავლინა შემდეგი ნაკლოვანებები საპენსიო სისტემაში:

• ყველა სახის პენსია მიჩნეულია, როგორც სარგებელი/შემწეობა სახელმწიფო ბიუჯეტიდან;
• სოციალურ პენსიებსა (ინვალიდობის, მარჩენალდაკარგულის და ა.შ.) და ხანდაზმულობის პენსიებს შორის განსხვავების ნაკლებობა;
• სოციალური დაზღვევის სქემებისა და სტრუქტურების არარსებობა; და დეტალური საპენსიო პოლიტიკის არარსებობა.

2008 წელს ჩატარებული ევროკომისიის ტექნიკური დახმარების პროექტმა დაასკვნა, რომ არსებობდა საჭიროება საშუალოვადიანი სპეციალიზირებული ტექნიკური დახმარებისა, რათა დახმარება გაეწია მთავრობისთვის საპენსიო პოლიტიკის, განხორციელების მექანიზმებისა და შესაბამისი კანონმდებლობის ფორმულირებაში. იმ დროისთვის, მთავრობამ რეკომენდაციები ნაადრევად მიიჩნია, განსაკუთრებით ქვეყნის გლობალურ რეცესიათან ბრძოლისა და რუსეთთან 2008 წლის კონფლიქტის შედეგების კონტექსტში. თუმცა, შემფასებელი მისიის ვიზიტის დროს, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური უზრუნველყოფის მინისტრმა აღნიშნა, რომ მთავრობა კვლავ დაუბრუნდებოდა საპენსიო რეფორმის საკითხს და ტექნიკური დახმარების ანგარიში საპენსიო პოლიტიკის შემუშავების ნიშნულად/მიჯნად მიიჩნია (24).

6.4. რეკომენდაციები ევროპულ სისტემასთან ჰარმონიზაციისათვის

სოციალური დაცვის და სოციალური უზრუნველყოფის სისტემის შემდგომი განვითარებისათვის მნიშვნელოვანია ევროკავშირთან მეტი მჭიდრო თანამშრომლობა და ჰარმონიზაცია. ამ გზაზე დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ევროკავშირის მისიის მონიტორინგის შედეგად შემოთავაზებული რეკომენდაციების
შესრულებას. სწორედ ახალი განზომილება – „აღმოსავლეთის პარტნიორობა“ ხელს შეუწყობს არასამთავრობო სექტორის მხრიდან წარდგენილი შენიშვნების და რეკომენდაციების განხილვის შესაძლებობას და შესაბამისად ადექვატურ რეაგირებას ევროკომისიის მხრიდან.
მიუხედავად სოციალური დახმარების ახალი მექანიზმებისა, ხარვეზად შეიძლება ჩაითვალოს სოციალური შემწეობის პარალელურად სხვადასხვა სახელმწიფო პროგრამების არსებობა. მიზანშეწონილია ამ სისტემის გაუმჯობესება და მისთვის ერთიანი სახის მიცემა. ამასთან, ის ფაქტები, რომლებიც თავს იჩენს ზემოაღნიშნულ სქემაში ღარიბთა ჩართვასთან დაკავშირებით, აუცილებელია მსგავსი შეცდომების აღმოფხვრა. სასურველია ქვეყანაში არსებობდეს დეტალური სამთავრობო სტრატეგია სოციალური დახმარების სქემის შემუშავებისათვის, სადაც გათვალისწინებული იქნება ევროპის სოციალური ქარტიით განსაზღვრული პირობები და შესრულებული იქნება ამავე ქარტიით არებული ვალდებულებები.

კერძოდ, სოციალური დახმარების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით უნდა მოხდეს:

• მოცულობის მასშტაბის, მიზნობრივი ჯგუფების დადგენის და თანხების გაცემის მექანიზმებისა და მეთოდოლოგიის სრულყოფა;
• შემწეობის სისტემების რაციონალიზაცია;
• მონაცემთა მართვის დამუშავება უფრო ფართო „ელექტრონული მმართველობის“ მიზნებთან მიმართებაში, რათა აღმოიფხვრას ცდომილებები;
• სოციალური დახმარების სისტემაში მონაცემთა გაყალბების გამო სათანადო პასუხისმგებლობის დაწესება;
• მოწყვლადი ოჯახების შემწეობის დამოკიდებულების შემცირება;
• სოციალურ მუშაკთა ეფექტურობის ამაღლება და რაოდენობრივი ზრდა;
• საზოგადოების ჩართულობა სოციალური სფეროს მართვის სისტემის შემუშავებაში.

ეჭვგარეშეა, რომ საქართველოს არსებული საპენსიო სისტემა საჭიროებს გადაუდებელ რეფორმირებას.

არსებული მდგომარეობის სრულყოფილი ანალიზის შედეგად, ირკვევა, რომ ნებისმიერ ქვეყანაში საპენსიო რეფორმის განხორციელება საკმაოდ ხანგრძლივი და რთული პროცესია. ყველა ზემოთ მოცემული მონაცემი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ სახელმწიფოს სოციალური ვალდებულებები ისედაც მძიმე და, ნაწილობრივ, კვლავაც მზარდია. აქედან გამომდინარე, მისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია კერძო სექტორთან თანამშრომლობა და რისკების გაყოფა ყველა იმ სექტორში, სადაც ამის რეალური შესაძლებლობა არსებობს.

რეფორმების წარმატების განხორციელებისათვის, უპირველეს ყოვლისა, უნდა შემუშავდეს (25):

• საპენსიო პოლიტიკა და შესაბამისად შეირჩეს საპენსიო რეფორმის მოდელი, მისი არათუ პირდაპირი გამოდმოღება სხვა ქვეყნის მოდელისგან, არამედ საჭიროა კორექტირება და ანუ მორგება საქართველოს რეალობაზე – არსებულ სოციალურ- ეკონომიკურ მდგომარეობაზე;
• საპენსიო საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა და ინფრასტრუქტურის განვითარება კერძო საპენსიო სისტემის დასანერგად. იგულისხმება არამარტო არსებული კანომდებლობაში ცვილებების შეტანა, არამედ ახალი კანონების მიღება; აუცილებელია კანონით დარეგულირდეს დასაქმებული ადამიანების უფლებები და მოვალეობები, სამუშაო დღეების გამოთვლის პრინციპები, სამუშაო გამოცდილება, შემოსავლები და ხარჯები, შემოსავლის რა ნაწილის გადახდა უნდა მოხდეს გადასახადებზე ან სოციალურ დაზღვევაზე და ა.შ; საპენსიო ფონდების მარეგულირებელი ნორმატივების მომზადება;
• ელექტრონული საპენსიო ბაზის პროგრამის შექმნა, ელექტრონული მმართველობის მექანიზმების გამოყენება და საპენსიო კალკულაციების გაკეთება ავტომატიზირებულ სისტემაში;
• კერძო საპენსიო დაზღვევის განვითარების სტრატეგია, რომლის შედგენის პროცესში ჩართული იქნებიან სამთავრობო, საერთაშორისო და არასამთავრობო ორგანიზაციები;
• რეფორმის განხორციელების ვადები და შესაძლო ხარჯები (გარდამავალი პერიოდის რისკები, საპენსიო ფონდებში აკუმულირებული სახსრების ინვესტირების ინსტრუმენტები, მათი სათანადო მართვა და ზედამხედველობა და ა.შ.) აგრეთვე მისი შედეგები, როგორც მოკლევადიან, ისე გრძელვადიან პერსპექტივაში;
• მოსახლეობისათვის სწორი საინფორმაციო კამპანია პოზიტიური შედეგების გამოსაკვეთად და მათი ინფორმირებულობის დონის გაზრდა უფრო მოქნილი მეთოდების გამოყენებით;
• სასურველია ინდივიდუალური სოციალური დაზღვევის პრინციპების გამოყენება ყველა დასაქმებულ და მომსახურე პირზე;
• უახლოეს 10–15 წელიწადში საპენსიო ასაკი აღარ უნდა გაიზარდოს, რათა შესაძლებელია იყოს ერთის მხრივ პენსიის გაზრდა, ხოლო მეორეს მხრივ სისტემის ადაპტაცია;
• არასახელმწიფო საპენსიო ფონდების დროული დაფუძნების სტიმულირება (მაგ: ფონდის დაფუძნების შემთხვევაში რამდენიმე წლიანი საგადასახადო შეღავათები).

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასურველია შეიქმნას რამდენიმე საფეხურიანი საპენსიო სისტემა. თუმცა პირველ საფუხერებზე აუცილებელი იქნება სახელმწიფო პენსიის გამოყენება, ხოლო მომდევნო ეტაპებზე, შესაძლებელია საფეხურებრივად კერძო საპენსიო სქემების გამოყენება. კერძო საპენსიო სისტემის განვითარების ეფექტი ფინანსურ სისტემაში გულისხმობს ძალიან დიდი მოცულობის გრძელვადიანი ფინანსური და საინვესტიციო რესურსის გაჩენას, ვინაიდან თავად საპენსიო პროგრამები არის მრავალწლიანი პროგრამები და შესაბამისად გაიზრდება საქართველოს ფინანსური სისტემის სტაბილურობა და ლიკვიდურობა.

ამდენად, სოციალური უზრუნველყოფის და სოციალური დაცვის სფეროში რეფორმის განხორციელება არა მხოლოდ პოლიტიკური ან ეკონომიკური მიზანშეწონილობით ნაკარნახევი, არამედ არსებული სიტუაციით გამოწვეული აუცილებლობაა. აღსანიშნავია აგრეთვე, რომ დაგროვებითი ანუ კერძო საპენსიო სისტემა ორგანულია ლიბერალური ეკონომიკის ქვეყნებისათვის, ამდენად იგი საქართველოს მთავრობის მიერ გაცხადებულ ლიბერალური ეკონომიკის კონტექსტს სრულიად ბუნებრივად შეესაბამება.

გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ სოციალური დაცვის სფეროს კეთილშობილური მიზნების მიუხედავად, ხშირად გაუმართლებლად დიდი ხარჯი ეკონომიკურ ზრდას მნიშვნელოვნად ასუსტებს. პოლიტიკოსებისათვის სოციალური ხარჯები ყველაზე სენსიტიური სფეროა. როგორც წესი, მათი ზრდა არასდროს არის საკმარისი, შემცირება კი მასობრივ უკმაყოფილებას იწვევს, რაც პოლიტიკური დივიდენდების დაკარგვის ტოლფასია. ნებისმიერმა ქვეყანამ, განვითარების გარკვეულ ეტაპზე უნდა უპასუხოს შეკითხვას, თუ რა ურჩევნია: პირდაპირ დაეხმაროს სოციალურად გაჭირვებულ ადამიანს, მისი მოთხოვნილებების ზრდის პროპორციულად დაუსრულებლად გაზარდოს სოციალური დაცვის ხარჯები და ამით დამოკიდებული გახადოს სისტემაზე, თუ პრიორიტეტად ეკონომიკური ზრდა აქციოს, შექმნას დასაქმების შესაძლებლობა და საკუთარ კეთილდღეობაზე ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის გრძნობის გაჩენას შეუწყოს ხელი.

ბიბლიოგრაფია

1. სოციალური დაცვა და ჩართულობა საქართველოში, შემაჯამებელი დასკვნა, ევროკომისია, 2011წ., გვ. 9-11,
http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=6886&langId=ka
2. სოციალური დაცვა და ჩართულობა საქართველოში, შემაჯამებელი დასკვნა, ევროკომისია, 2011წ., გვ. 9,
http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=6886&langId=ka
3. „მიზნობრივი სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2006 წ. 28 ივლისის №145 დადგენილება.
4. შანიძე გ. სახელმწიფოს როლი ჯანდაცვისა და სოციალური პრობლემების გადაჭრაში, 2010 წ, გვ. 4.
5. http://epp.eurostat.cec.eu.int/portal
6. http://stats.oecd.org/WBOS/index.aspx
7. ძირითადი მონაცემები და მიმართულებები 2011-2014 წლებისათვის, საქართველოს მთავრობა, გვ. 4.
8. გიორხელიძე დ., სოციალური მდგომარეობა და პრობლემები, 2011, გვ. 3.
9. ძირითადი მონაცემები და მიმართულებები 2011-2014 წლებისათვის, საქართველოს მთავრობა, გვ. 75.
10. „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 6, 2006 წ.
11. 100 ძირითადი მონაცემები და მიმართულებები 2011-2014 წლებისათვის, საქართველოს მთავრობა, გვ. 78.
12. გიორხელიძე დ., სოციალური მდგომარეობა და პრობლემები, 2010 წ, გვ. 4.
13. ევროპული სამეზობლო პოლიტიკის საქართველო-ევროკავშირის სამოქმედო გეგმის (ENP AP) განხორციელების 2011 წლის გეგმა (თავი 4.4), http://eu-integration.gov.ge/uploads/-ENPAP-Plan-2011-geo-final-9.doc
14. ევროკომისიის მრავალმხრივი პროგრამა ჩარჩო ხელშეკრულება ბენეფიციართათვის, საბოლოო სამუშაო ვერსია, 2010წ
15. საყევარიშვილი რ., საპენსიო რეფორმის საჭიროება საქართველოში, 2009 წ., გვ. 3.
16. იგივე, გვ. 5.
17. ერთიანი საქართველო სიღარიბის გარეშე, გვ.21., 2008 წ. ეროვნული მოხსენება საქართველოს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, 2007. გვ. 10. http://www.moh.gov.ge/ge–pdf/mohseneba/2007.pdf
18. სოციალური დაცვა და სოციალური ჩართულობა საქართველოში, შემაჯამებელი დასკვნა, ევროპის კომისია, დასაქმების, სოციალურ საქმეთა და ინკლუზიის მთავარი დირექტორატი, 2011 წ.
19. Gugushvili A., Political economy of old-age pension reforms in Georgia, Caucasian review of International Affaires, 2009, p. 14.
20. საქართველოში სოციალურ საკითხებთან დაკავშირებული სტრატეგიის შეფასება, საჭიროებათა ანალიზი და რეკომენდაციები სამომავლო დახმარებისთვის, სექტორული პოლიტიკის მხარდამჭერი პოტენციური პროგრამის ჩათვლით, საბოლოო ანგარიშის სამუშაო ვერსია, 2010 წ.
21. შანიძე გ., სოციალური დაცვის ხარჯების დინამიკა, ჟურნალი „ტაბულა“, http://www.tabula.ge/article-4168.html
22. საყევარიშვილი რ., საპენსიო რეფორმის საჭიროება საქართველოში, 2009 წ., გვ. 7.
23. საქართველოში სოციალურ საკითხებთან დაკავშირებული სტრატეგიის შეფასება, საჭიროებათა ანალიზი და რეკომენდაციები სამომავლო დახმარებისთვის, სექტორული პოლიტიკის მხარდამჭერი პოტენციური პროგრამის ჩათვლით, საბოლოო ანგარიშის სამუშაო ვერსია, 2010 წ.
24. იგივე.
25. Narmania D., The Institutional Framework for Long-Term Social Care Benefits, National report – Georgia, Open Society Institute, Local Government and Public service reform Initiative, 2011, p. 33.

26. ევროპისსამეზობლოპოლიტიკა, სამოქმედო გეგმა: ევროკავშირი-საქართველო, ევროკომისიის დელეგაცია საქართველოში, გვ. 5, http://eu-integration.gov.ge/uploads/ENPAP.pdf

27. იგივე, გვ. 19

28. მიღებული იქნა 1961 წ. 18 ოქტომბერს რომში, შესწორებები შევიდა 1996 წ. 3 მაისს სტრასბურგში, ევროპის საბჭო.

29. ევროპისსოციალურიქარტიისრატიფიკაციისთაობაზესაქართველოს პარლამენტის 2005 წლის 1 ივლისის No1876დადგენილება

30. Georgia: Poverty Reduction Strategy Paper Progress Report , IMF, http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2006/cr06360.pdf

31. ეკონომიკურიგანვითარებისადასიღარიბისდაძლევისპროგრამა, თბ. 2003 წ.

32. ქვეყანაშისიღატაკისდონისშემცირებისადამოსახლეობისსოციალურიდაცვისსრულყოფისღონისძიებათაშესახებსაქართველოს მთავრობის 2005 წ. 17 მარტის No51 დადგენილება.

33. საქართველოსრეგიონულიგანვითარებისსტრატეგიულირეკომენდაციები 2011 – 2017 წლებისათვის, საქართველოსრეგიონული განვითარების კომისია, თბ. 2010., გვ. 30.

34. ერთიანისაქართველოსიღარიბისგარეშე, გვ.5., http://www.parliament.ge/files/435_22626_691589_progr.pdf

35. ძირითადიმონაცემებიდამიმართულებები 2011-2014 წლისათვის (BDD), საქართველოსმთავრობა, გვ.14., 2010 წ.

36. საქართველოსსოციალურიდაცვისრეფორმა, საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო, 2006 წ., www.transparency.ge

წყარო: „აღმოსავლეთის პარტნიორობა“ და საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური პოლიტიკა. ფონდი „ღია საზოგადოება – საქართველო“. 2011

http://www.osgf.ge/files/publications/EaP_CIESR-Ge.pdf

Older Posts »

Categories

%d bloggers like this: