Posted by: burusi | July 1, 2014

ელზა ჯგერენაია “სოციალური პოლიტიკა და სოციალური დაცვის სისტემები”

პენსია

სოციალური პოლიტიკა და სოციალური დაცვის სისტემები

ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის (ENP) ფარგლებში, ევროკავშირი საქართველოს სხვა სფეროებთან ერთად სთავაზობს ინტენსიურ თანამშრომლობას სოციალური უზრუნველყოფის სფეროში რამდენიმე მიმართულებით. კერძოდ, სოციალურ სექტორში განსახორციელებელი ამოცანები ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ევროპა-საქართველოს ხუთწლიანი სამოქმედო გეგმის მე-3 პრიორიტეტული სფეროს ქვეშ ექცევა – „სიღარიბის შემცირებისა და სოციალური თანასწორობის უზრუნველყოფაზე მიმართული ძალისხმევის განმტკიცება.“ აღნიშნული პრიორიტეტი მოიცავს კონრეტული ღონისძიებების განხორციელებას, რაც გულისხმობს სოციალური დახმარებისა და ჯანდაცვის სექტორის სფეროების რეფორმის განმტკიცებას, ეფექტიანი იურიდიული ბაზისა და ეფექტიანი მართვის სისტემების შექმნის ჩათვლით. მათთან დაკავშირებული ქმედებები ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმაში (ENP AP) მოიცავს სიღარიბის აღმოფხვრის ღონისძიებათა ფარგლებში სოციალური სექტორის რეფორმას, ჯანდაცვის სექტორის რეფორმას და დევნილებისა და ლტოლვილებისთვის ისეთი სისტემის შექმნას, რომლის მიზანიც, მათ შორის, იქნება მათი ადგილობრივ მოსახლეობასთან ინტეგრირება და სარჩოს შესაძლებლობის მიცემა (26).

სოციალური დაცვის პრობლემას ეხმიანება ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმის მე-4 თავის (ზოგადი მიზნები და ამოცანები) 4.4 ქვეთავი – „ეკონომიკური და სოციალური რეფორმა, სიღარიბის დაძლევა და მდგრადი განვითარება“. სამოქმედო გეგმა მომავალში სიღარიბის შემცირების მიზნით აუცილებელი ნაბიჯების გადადგმას ითვალისწინებს. ამ დებულებების თანახმად, საქართველოს მთავრობამ უნდა უზრუნველყოს სიღარიბის შემცირებაზე ორიენტირებული ეფექტიანი ღონისძიებების გატარება, რომელთა მიზანია სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფ პირთა რაოდენობის შემცირება და სოციალური თანასწორობის გაუმჯობესება (27).

ზემოაღნიშნულის საფუძველზე, საქართველოს მთავრობას დაევალა რეფორმების სტრატეგიის ამსახველი დოკუმენტის სისტემატური გადასინჯვა და შესწორება, ამასთან სიღარიბის შემცირების საკითხისადმი განსაკუთრებული ყურადღების დათმობა. ამდენად, რეფორმების განმტკიცება სოციალურ დახმარების სექტორში ეფექტიანი სამართლიანი ბაზის შექმნას გულისხმობს. დოკუმენტი აღიარებს ეკონომიკურ და სოციალური რეფორმების გატარებას, ზომების მიღებას სიღარიბის შესამცირებლად, რათა მოხდეს სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფ პირთა რაოდენობის შემცირება, სოციალური თანასწორობის გაუმჯობესება, ჯანდაცვის სისტემეებისა და სხვა სოციალური სამსახურების მდგრადობა.

გარდა ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმისა, საყოველთაოდ ცნობილი ევროპის სოციალური ქარტია (28), რომლის რატიფიცირებაც საქართველოში მოხდა 2005 წელს (29), ასევე წარმოადგენს ქვეყანაში ადამიანის სოციალური და ეკონომიკური უფლებების გარანტიას. ქარტიაში მოცემული სოციალური და ეკონომიკური უფლებები იძლევა ევროპაში დაცულ უფლებათა შორის არსებული უთანასწორობის შესწორების საშუალებას.

კონვენციის ხელმომწერი სახელმწიფოები თანხმდებიან, რომ იბრძოლებენ ეკონომიკური და სოციალური პირობების გასაუმჯობესებლად ჩამოყალიბებული უფლებებისა და პრინციპების განხორციელების მიზნით. ეს პირობებია: თანაბარი სამუშაო პირობები, გაერთიანების თავისუფლება, კოლექტიური გარიგება, სოციალური უზრუნველყოფა, ახალგაზრდების სოციალური, სამართლებრივი და ეკონომიკური დაცვა, თანასწორუფლებიანობა და ერთნაირი მოპყრობა განურჩევლად სქესისა, მოხუცთა სოციალური დაცვა და დაცვა სიღარიბისა და სოციალური ექსპლუატაციისგან.

აღსანიშნავია, რომ საქართველო ევროპის სოციალურ ქარტიას სრულად არ შეერთებია და მხოლოდ ნაწილობრივ შეუერთდა. კერძოდ, საქართველომ სავალდებულოდ აღიარა ქარტიის მუხლებისა და პუნქტების ნაწილი თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ევროპის სოციალური ქარტიის საქართველოს მთავრობის მიერ აღიარებული მუხლების მხოლოდ ნაწილია შესრულებული და გათვალისწინებული საქართველოს მოქმედ კანონმდებლობაში, რაც აფერხებს ჰარმონიზაციის პროცესს ევროპულ კანონმდებლობასთან.

გარდა ზემოაღნული ინიციატივებისა, საქართველო ასევე ჩართული იყო გაეროს მიერ შემუშავებულ სიღარიბის დაძლევის ინიციატივებში (30), 2003 წლის დასაწყისში კი მსოფლიო ბანკის მისიის მხარდაჭერით საქართველომ ეკონომიკური განვითარებისა და სიღარიბის დაძლევის საკუთარი პროგრამა შეიმუშავა (31). თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მთავრობამ ვერ შეძლო პროგრამის ეფექტურად განხორციელება და შედეგიც მინიმალური აღმოჩნდა. მთავრობის მხრიდან კონკრეტული პასუხისმგებლობის განსაზღვისა და მოქმედების სურვილის არქონამ დოკუმენტი სრულიად უშედეგო გახადა.

,,ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ საქართველოს ხელისუფლებამ დაიწყო პოლიტიკური და ეკონომიკური რეფორმების ამბიციურ გეგმის განხორციელება. მიუხედავად ამისა, სამოქმედო გეგმის განხორციელების პირველ წელს მოხდა სამოქმედო გეგმის განხორციელების სტრატეგიის, ასევე, პასუხისმგებლობების ნათლად განსაზღვრის, ბიუჯეტისა და ვადების დაგვიანებით შემუშავება. ამასთან, სამოქმედო გეგმის განხორციელებისას გამოვლინდა, რომ მეტად რთულია შეჯერება ხელისუფლების მიერ ეკონომიკის რეგულირებაში მთავრობის როლის რადიკალურად შესუსტების მცდელობისა ევროკავშირის მიერ რეგულირების მხარდაჭერასთან. თუ ქვეყანა 2003 წლამდე სოციალურ საბაზრო ეკონომიკას აშენება, 2003 წლის შემდგომმა ლიბერტარიანული იდეოლოგიის მატარებელმა რეფორმებმა შეცვალა კურსი. თუმცა აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ლიბერალური ეკონომიკური რეფორმების მიუხედავად, ახალმა ხელისუფლებამ სოციალური დაცვის სექტორში რეფორმების განხორციელება უფრო ნელა დაიწყო, ვიდრე, მაგალითად, სხვა სფეროებში, როგორიცაა საგზაო პოლიცია, განათლება ან ლიცენზირება და ნებართვები.

2003 წლის რევოლუციის შემდგომ, მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება გადაესინჯა შემწეობის და დანამატების სისტემა, კატეგორიებად დაყოფილი ოჯახის დახმარების შემწეობების, პრივილეგიების და განსაკუთრებული სარგებლის (როგორიცაა ელექტროენერგიისა და სხვა კომუნალური გადასახადების ანაზღაურება), ასევე სიღარიბის გარკვეულ ზღვარს ქვემოთ მყოფ ოჯახებზე მიმართული ერთჯერადი ფულადი შემწეობით ჩანაცვლებით. რეფორმების პარალელურად, საქართველოში სოციალურმა პრობლემატიკამ მწვავე ხასიათი მიიღო, განსაკუთრებით 2008 წლის რუსული აგრესიისა და მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისის შემდეგ.

დღემდე მთავრობის უმთავრეს საშუალოვადიან მიზნად ისევ რჩება სიღარიბის შემცირება და მოსახლეობაში სოციალურად დაუცველი ფენის კეთილდღეობის დაცვა. სოციალური დაცვა წარმოადგენს მთავრობის პოლიტიკის ძირითად მახასიათებელს, რომელიც გულისხმობს სოციალურად დაუცველ ჯგუფებზე სიღარიბის ზემოქმედების შემსუბუქებას, და ამავდროულად, ეკონომიკური ზრდის ხელისშემწყობი ბიზნეს გარემოს შექმნის მეშვეობით, ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და ღარიბებზე ორიენტირებული კონკრეტული პროგრამების განხორციელების პარალელურად.

მთავრობა არსებითი ხასიათის ცვლილებების განხორციელებას 2005 წლიდან შეუდგა, როდესაც უკიდურესად ღარიბი მოსახლეობისთვის სოციალური დაცვის ახალი სისტემის დანერგვის ინიციატივით გამოვიდა (32). კერძოდ, მთავრობის მიერ მომზადდა სხვადასხვა სტრატეგიული დოკუმენტები, სადაც პრიორიტეტულ მიმართულებად აღიარებულ იქნა სიღარიბის დაძლევა და დასაქმების უზრუნველყოფა (33). პირველი სამართლებრივი დოკუმენტი, რომლის საფუძველზეც დაიწყო მთავრობამ აქტიური ღონისძიებების გატარება სოციალური დაცვის სფეროში, იყო 2005 წელს საქართველოს მთავრობის მიერ მიღებული №51 დადგენილება „ქვეყანაში სიღატაკის დონის შემცირებისა და მოსახლეობის სოციალური დაცვის სრულყოფის ღონისძიებათა შესახებ“. ამ დოკუმენტმა წარმოადგინა თვისებრივად ახალი კონცეფცია სოციალურად დაუცველი ადამიანების დაცვის თვალსაზრისით და ამით საბოლოოდ ეთქვა უარი საბჭოური სოციალური დაცვის მოდელს.

ამასთან, 2008 წლის იანვარში საქართველომ შეიმუშავა პროგრამა ,,ერთიანი საქართველო სიღარიბის გარეშე“ (34), რამაც პრიორიტეული გახადა სოციალური სექტორის გაუმჯობესება. პროგრამამ ხაზგასმით აღნიშნა უმუშევრობის მაღალი მაჩვენებლის კლება, რომელიც იმ დროისთვის 14%-ს შეადგენდა. დასაქმების ხელშეწყობისა და სიღარიბის დაძლევის ძირითად ელემენტებად მიჩნეულია ინფრასტრუქტურაში მთავრობის ინვესტირება, ასევე დონორთა პროექტების გათვალისწინებით, და უფრო დაბალი გადასახადების მეშვეობით კერძო სექტორის სტიმულირება. სოციალურ ასპექტში, პროგრამამ აღნიშნა “უფრო მეტი და მნიშვნელოვნად გაზრდილი ფინანსური დახმარება სოციალურად ყველაზე დაუცველ მოსახლეობას”. მიზანი იყო “ყველაზე უკიდურეს გაჭირვებაში მყოფთა მეტი დახმარება” და ამის “ბენეფიციართა შერჩევისას მაქსიმალური ეფექტურობის” მეშვეობით განხორციელება. პროგრამა პირობას იძლეოდა, რომ სოციალური დახმარების პაკეტი მიმართული იქნებოდა სოციალურად ყველაზე დაუცველი მოსახლეობისთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობების შექმნაზე, სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მცხოვრები 400,000 ადამიანისთვის დახმარების გაორმაგებაზე, ასევე პირველი 300,000 ადამიანისთვის და სიღარიბის ზღვარს ზემოთ მყოფი შემდგომი 200,000 ადამიანისთვის ეტაპობრივი დახმარების შემოღებაზე.

საქართველოს მთავრობის პოლიტიკის განხორციელების ძირითად ინსტრუმენტს წლიური სახელმწიფო ბიუჯეტი და მასთან დაკავშირებული საშუალოვადიანი ხარჯების სქემა (MTEF) წარმოადგენს. ცალკეულ სექტორულ სტრატეგიებზე დაყრდნობით, მთავრობა წარმოადგენს ვრცელ სტრატეგიის განაცხადს შემდგომი ოთხი წლისთვის ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტში (BDD), რაც ბიუჯეტის/საშუალოვადიანი ხარჯების სქემის მომზადების საწყისი ფაზაა. 2011-2014 წლების ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტი აცხადებს, რომ (მთავრობის) სოციალური პოლიტიკა დაეუფუძნება სოციალური ხარჯვისა და მიზნობრიობის ხარისხის ეფექტურობას (35).

ის ფაქტი, რომ საქართველოს მოსახლეობის 50-55% სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ იმყოფება, ხოლო 15% კი უკიდურესი სიღარიბის პირობებში ცხოვრობს, მიუთითებს გამართული და მდგრადი სოციალური დაცვის სისტემის შექმნის დაუყოვნებლივ საჭიროებაზე (36).

ამდენად, საქართველოს ინტეგრაცია ევროკავშირში პირდაპირ მოითხოვს თანამედროვე მსოფლიო სტანდარტებზე დაფუძნებული სოციალური პოლიტიკისა და მისი უზრუნველსაყოფი რეფორმების გატარებას, რომელიც გაწერილია სამეზობლო პოლიტიკის სამოქმედო გეგმით. ეს უკანასკნელი ევროკომისიამ სწორედ გაფართოებულ ევროკავშირსა და მის მეზობლებს შორის კეთილდღეობის, სტაბილურობის და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით შეიმუშავა, რითაც კიდევ ერთხელ დაადასტურა საქართველოში მიმდინარე ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური რეფორმების მხარდაჭერა.

საქართველოში სოციალური დახმარება წარმოადგენს სოციალური დაცვის სისტემის ერთ-ერთ სახეს, რომელსაც რეფორმამდე განსხვავებული სახე ჰქონდა. 2005 წლიდან გატარებული რეფორმების შედეგად, კატეგორიებზე დაფუძნებული დახმარების სისტემა რადიკალურად შეცვალა მისამართული დახმარების ფორმამ. ქვეყნის სოციალური დაცვის პოლიტიკა აღიარებს და ეფუძნება მისამართულ დახმარებას (1). სოციალური პოლიტიკის მთავარ პრინციპად რჩება სახელმწიფოს მიერ რესურსების მიწოდება შეფასების სისტემის მიერ გამოვლენილი ყველაზე გაჭირვებული ადამიანებისათვის. ამავე დროს, სახელმწიფოს ამოცანაა გააუმჯობესოს მისამართულობა და ამისათვის გამოიყენოს მრავალფეროვანი საშუალებები. ფულადი დახმარება და სამედიცინო დაზღვევის სქემის განვითარება არის საფუძველი, რომელსაც სოციალური ინტეგრაცია, სამედიცინო მომსახურებისადმი ხელმისაწვდომობა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვა ეყრდნობა. საზოგადოების ყველაზე ღარიბი ფენებისაკენ სოციალური დახმარების მიმართვისათვის შეიქმნა მოწყვლადი ოჯახების მონაცემთა ერთიანი ბაზა. მონაცემთა ერთიანი ბაზა შეიცავს ინფორმაციას ღარიბ ოჯახებზე, რომლებმაც სახელმწიფოსაგან სოციალური დახმარება მოითხოვეს. თითოეულ ოჯახს მინიჭებული აქვს შეფასების ინდივიდუალური ქულა, რომელიც ამ ოჯახის სოციალურ და ეკონომიკურ მდგომარეობას ასახავს. მონაცემთა ერთიანი ბაზა საშუალებას იძლევა დახმარება მიიმართოს სპეციფიკური მიზნობრივი ჯგუფისაკენ.

2007 წლამდე კი საქართველოში მოქმედებდა სოციალური პროგრამა, რომელიც ითვალისწინებდა ოჯახზე 22 ლარის ოდენობის შემწეობას 5 კატეგორიის ოჯახისათვის. ამ პროგრამის ნაკლი იყო ის, რომ ზოგჯერ სოციალურად დაუცველი ვერ ხვდებოდა შესაბამის კატეგორიებში, ზოგჯერ კი, პირიქით, ამ კატეგორიაში მოხვედრილ ადამიანს სახელმწიფოს დახმარება არ სჭირდებოდა.

სადღეისოდ საქართველოში სოციალური დახმარების პოლიტიკა მიმართულია მოსახლეობის დაცვაზე მხოლოდ უკიდურესი სიღარიბისაგან. მიუხედავად იმისა, რომ მიზნობრივმა და საჭიროებაზე დაფუძნებულმა სოციალური დახმარების სისტემამ არსებული სახით საბჭოური მიდგომები რადიკალურად შეცვალა, მოქმედი სქემა მაინც არ გამოირჩევა ეფექტიანობით, რადგან ის ზუსტად მაინც ვერ ასახავს მოსახლეობაში არსებულ უღარიბეს ფენას. დღეში 2.5 აშშ დოლართან მიმართებაში განსაზღვრული სიღარიბის ზღვარი ზუსტად წარმოაჩენს საქართველოს მოსახლეობის უღარიბესი ოჯახების წილს. თუმცა 2007-2009 წლებში დღეში 2.5 აშშ დოლართან მიმართებაში განსაზღვრულმა სიღარიბის დონემ საქართველოში მოიკლო, რაც ექსპერტებს საშუალება მისცა უკიდურესი სიღარიბის შემცირების თვალსაზრისით, სოციალური დახმარების პროგრამა შეეფასებინათ, როგორც მაღალი მისამართულობის მაჩვენებლით გამორჩეული (2). თუმცა საგულისხმოა ის ფაქტიც, რომ მიუხედავად დახმარებისა, ბენეფიციართა უმეტესობას, მაინც უჭირს უკიდურესი სიღარიბიდან გამოსვლა, ფიქსირდება ასევე ფაქტებიც, როდესაც ბევრი ოჯახი დარჩა დახმარების გარეშე, ეს და კიდევ სხვა მრავალი ფაქტები მიუთითებს იმ გარემოების აუცილებლობაზე, რომ უმწეოთა გამოვლენის მეთოდოლოგია დასახვეწია და ასევე გადასახედია ბენეფიტების მოცულობაც, რომელიც საარსებო მინიმუმის ნიშნულისგან საკმაოდ დაშორებულია.

ამავე დროს, გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სოციალური სარგებლის სიდიდემ არ უნდა გამოიწვიოს შრომისუნარიანი ადამიანების დემოტივირება და პასიურ მდგომარეობაში დარჩენის სტიმულირება. სოციალური სარგებელი არ უნდა იყოს დასაქმებით მიღებული პოტენციური შემოსავლის ტოლი ან მასზე მეტი, რაც დაწევდა შრომითი საქმიანობის მოტივაციას. მოქმედი სქემით, ბენეფიცირთა რაოდენობა წინა წლებთან შედარებით საგრძნობლად, თითქმის 70%-ით არის შემცირებული (იხ. ცხრილი No 6.2) რამაც განაპირობა, მოსახლეობის სოციალური მდგომარეობის გაუარესება. 2006 წელს, 2005 წელთან შედარებით კატეგორიების მიხედვით (საოჯახო) დახმარების მიმღებ ოჯახთა რაოდენობის მნიშვნელოვნად შემცირების მიზეზს წარმოადგენს 2006 წლის 28 ივლისის საქართველოს მთავრობის No145 დადგენილება, რომლის თანახმად ოჯახს, რომელსაც 2007 წლის 1 იანვრამდე დანიშნული აქვს საოჯახო დახმარება, უფლება აქვს გახდეს საარსებო შემწეობის მიმღები, ან დაიტოვოს საოჯახო დახმარება.

ცხრილი No6.2. საოჯახო დახმარების მიმღებ პირთა რაოდენობა კატეგორიების მიხედვით (წლის ბოლოს)

Picture1

წყარო: საქსტატი, http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=199&lang=geo.

საოჯახო დახმარების მიმღებ პირებზე გადარიცხული თანხის მოცულობაც ბოლო წლებში შემცირდა. ანალოგიურად, სარგებლის მოცულობაც შემცირებულია და 2004 წელთან შედარებით თითქმის განახევრებულია (იხ. ცხრილი No6.3).

ცხრილი No6.3. საოჯახო დახმარების მიმღებ პირებზე გადარიცხული თანხა (წლის ბოლოს, ათასი ლარი)

Picture2

წყარო: საქსტატი, http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=199&lang=geo.

ამის საპირისპიროდ, დღეს არსებული სოციალური დახმარების სქემით, უმწეო მდგომარეობაში მყოფი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირებული და დახმარების მიმღები ოჯახების გაზრდილი რაოდენობა მიუთითებს იმაზე, რომ მოსახლეობის სოციალური მდგომარეობა კიდევ უფრო დამძიმდა (იხ. ცხრილი No6.4).

ცხრილი No6.4. უმწეო მდგომარეობაში მყოფი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირებული და საარსებო შემწეობის მიმღები ოჯახების რაოდენობა (წლის ბოლოს, ერთეული)

Picture3

წყარო: საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო

რაც უფრო მეტი განაცხადი შედის მონაცემთა ბაზაში, დეკლარაციის რაოდენობა მით უფრო იზრდება, რაც მეტყველებს მძიმე სოციალურ ფონზე. კერძოდ, თუკი 2008 წელს რეგიტრაცია გაიარა 502689 ერთეულმა ოჯახმა, 3 წელიწადში (2010 წლისათვის) იგი გაიზარდა 7%-ით. მონაცემთა ბაზაში რეგისტრაციის გავლის მოთხოვნამ მოიმატა, ვინაიდან წინა წლებთან შედარებით მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი მძიმე სოციალური ფონის გამო თვლის, რომ ისინი იმყოფებიან უკიდურესი სიღარიბის ზღვარს მიღმა და შესაბამისად იმატა საარსებო შემწეობის მიმღებთა რაოდენობამაც.

არსებული სქემით, სახელმწიფო დახმარებას მხოლოდ იმ ადამიანებისთვის გამოყოფს, რომლებსაც იგი ყველაზე მეტად ესაჭიროება (3). თუკი ადრე ადამიანები კონკრეტული კატეგორიების ან სტატუტის მქონე ჯგუფების მიხედვით (დევნილები, ომის ვეტერანები და ა.შ.), პირის/ოჯახის ფინანსური მდგომარეობის გაუთვალისწინებლად განსაზღვრულ დახმარებას იღებდნენ, უკიდურესად გაჭირვებული ადამიანები მოკლებულნი იყვნენ აღნიშნულ სქემაში მონაწილობას, ვინაიდან ისინი სტატუსით არცერთ კატეგორიას არ განეკუთვნებოდნენ. ეს თავისთავად იყო არასამართლიანი მიდგომა, თუმცა სახელმწიფო „უსტატუსო“ მოწყვლადი ფენებისათვის ერთჯერადი ფულადი დახმარებით შემოიფარგლებოდა.

შესაბამისად, ახალი სქემის საფუძველზე დახმარების გაცემა შეუწყდათ იმ ადამიანებს, რომლებიც ზემოთ ჩამოთვლილ ან სხვა კატეგორიებს განეკუთვნებოდნენ, მაგრამ ოჯახში საკმარისი შემოსავალი გააჩნდათ და დამატებით მთავრობის დახმარებას არ საჭიროებდენ. ამ სისტემას მრავალი მგრძნობიარე ასპექტი ახლავს თან, განსაკუთრებით ისეთ ქვეყანაში, როგორიც საქართველოა, სადაც რესურსები მწირია და სოციალური მდგომარეობა ხშირ შემთხვევაში – უკიდურესად მძიმე. მიუხედავად ამისა, მხოლოდ საჭიროებაზე დაფუძნებული სისტემა მაინც კრიტიკისა და მწვავე დიკუსიის საგანი გახდა. კრიტიკა ზოგ შემთხვევაში გამოწვეულია სოციალური დაცვის სისტემის გამჭვირვალობის ნაკლებობით. ახალ სისტემის მოწინააღმდეგეები თვლიდნენ, რომ ძველ სისტემას (რომელიც ახალი სისტემის პარალელურად დღესაც მოქმედებს) სოციალური დაცვის ბადის გარდა, განსაკუთრებული სიმბოლური დატვირთვაც ჰქონდა, რაც მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო რიგი ბენეფიციართათვის და თავისებურად მადლიერებას გამოხატავდა. მაგალითად, ომის ვეტერანების, მეორე მსოფლიო ომისა და საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის ომების ვეტერანების, ამ ომებში დაღუპულთა ოჯახების, 1989 წლის 9 აპრილის მოვლენებისა და ჩერნობილის კატასტროფის შედეგად დაზარალებულებისათვის გარკვეული პრივილეგიების მინიჭება უფრო მეტად პატივისცემის ნიშანი იყო.

ევროკავშირის 15 ქვეყანაში სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხები საშუალოდ მშპ-ს 21%-ს შეადგენს, მაშინ როცა საქართველოში სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხები 2006-2007 წლებში შეადგენდა მთლიანი შიდა პროდუქტის 4.5%-ს (4), 2008 წელს კი გაიზარდა 5.7 %-მდე (5). ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების
ორგანიზაციის (OECD) წევრ ქვეყნებში სოციალურ პროგრამებზე (სოციალური უზრუნველყოფა, სხვადასხვა სახის დახმარებები, კომპენსაციები, უმუშევართა ტრეინინგები და ა.შ.) სახელმწიფოს აგრეგირებული დანახარჯი შეადგენს მთლიანი სახელმწიფო ხარჯების 50.2 პროცენტს. მათ შორის სოციალური დანახარჯი ყველაზე მაღალია იაპონიაში – 64.7 პროცენტი და ყველაზე დაბალია კორეაში – 23.8 პროცენტი (6). შედარებისთვის, საქართველოში კი, სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხები 2007-2008 წლებში შეადგენდა სახელმწიფო ხარჯების 16 პროცენტს. ასეთი სურათი კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმას, რომ საქართველოში სოციალურ სფეროზე გამოყოფილი სახელმწიფო დაფინანსების წილი მეტად მწირია. შესაბამისად, სოციალური ფონი ქვეყანაშიც ადექვატურია.

2009 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტით გამოყოფილი ასიგნებიდან სოციალურ სფეროსთვის განაწილებულმა თანხამ შეადგინა 1 319.8 მლნ ლარი (7). ამავე წელს განხორციელდა პენსიებისა და სოციალური დახმარებების მატება, კერძოდ, საპენსიო ასაკით დანიშნული სახელმწიფო პენსია (652.8 ათასი ბენეფიციარი) 2009 წლის 1 იანვრიდან 70 ლარიდან გაიზარდა 75 ლარამდე, ხოლო 1 ნოემბრიდან 80 ლარამდე. ასევე გაიზარდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პენსიები, მათ შორის, მკვეთრად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პენსია (29 ათასზე მეტი ბენეფიციარი) 65 ლარიდან გაიზარდა 80 ლარამდე, ხოლო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე (გარდა მკვეთრად გამოხატულისა) პირთა პენსია (110 ათასზე მეტი ბენეფიციარი) 65-დან 70 ლარამდე. სოციალური დახმარებების პროგრამის ფარგლებში საარსებო შემწეობის ოდენობა სოციალურად დაუცველი ოჯახის მეორე და ყოველ მომდევნო წევრზე 12 ლარიდან გაიზარდა 24 ლარამდე.

2010 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტით სოციალურ სფეროზე გამოყოფილი ასიგნება შემცირდა და შეადგინა 1 278.2 მლნ ლარი, აქედან, ამავე წელს სახელმწიფო პენსიების და კომპენსაციების დასაფარად მიმართული იქნა 883.8 მლნ ლარი; სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის დაზღვევაზე მიმართული იქნა 139.4 მლნ ლარი. 2011 წელს ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, სოციალური დაცვის ხარჯი ისევ – 201.7 მილიონი ლარით იზრდება. სოციალურ დაცვაზე წელს ყველაზე მეტი – 1.5 მილიარდი ლარი დაიხარჯება. აქედან ყველაზე ნაკლები – მთლიანი სოციალური დაცვის 0.7% – შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ადამიანებს მოხმარდებათ, მთლიანი სოციალური დაცვის 16% – სოციალურად დაუცველ ოჯახებსა და ბავშვებს, ყველაზე მეტი – მთლიანი სოციალური დაცვის 66.4%, ხანდაზმულთა სოციალურ დაცვას. 2011 წელს, არაკლასიფიცირებული საქმიანობა სოციალურ სფეროში, 251 მილიონ ლარს შეადგენს.

ამდენად, საქართველოში გატარებული სოციალური რეფორმები ფრაგმენტულ ხასიათს ატარებს, რის გამოც სოციალური უთანასწორობა და დაძაბულობა არ შემცირებულა, ვინაიდან ცალკეულ სოციალურ ჯგუფებში ცხოვრების დონის გაუმჯობესებას არ მოჰყოლია საყოველთაო სიღარიბის შემცირება სოციალურად დაუცველ ფენებში. მოსახლეობის სოციალური დიფერენციაცია კიდევ უფრო გაღრმავდა და ფართო მასშტაბებს მიაღწია. გატარებული სოციალური რეფორმის ძირითადი მიზანი იყო მხოლოდ იმ უკიდურეს სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება. სოციალური
დახმარების ახალი სისტემამ დააწესა ყოველთვიური ფულადი დახმარებები, ნაცვლად სხვადასხვა სახის შეღავათებისა და შესაბამისად ოჯახებს მიეცათ უფლება თანხის თავად განკარგავისა. დახმარების ოდენობა შემდეგნაირად განაწილდა: 1-სულიან ოჯახზე შეადგენს 35 ლარს, 2-სულიანზე – 45 ლარს, 3-სულიანზე – 50 ლარს და ა.შ.

ბოლო 5 წლის განმავლობაში, 2010 წელს დაფიქსირდა სოციალური დაცვის ხარჯის 40 მილიონი ლარით შემცირება. კლებაზე გავლენა გლობალურმა ეკონომიკურმა კრიზისმა მოახდინა: 2009 წელს ეკონომიკა 3.9%-ით დაეცა. 2006-2008 წლებში ეკონომიკა ყოველწლიურად, საშუალოდ, 1.8 მილიარდი ლარით იზრდებოდა. სოციალური დაცვის ხარჯი, 2009 წლის ჩათვლით იმატებდა – ყოველწლიურად, საშუალოდ, 181.6 მილიონი ლარით. 2006-2010 წლებში სოციალურ დაცვაზე სულ 5.1 მილიარდი ლარი დაიხარჯა. 2006-2010 წლებში არაკლასიფიცირებული ხარჯი, საშუალოდ, 128.7 მილიონ ლარს შეადგენდა. მთელი ამ ხნის განმავლობაში უცვლელი პრიორიტეტი ხანდაზმულთა დაცვა იყო.

საქსტატის ინფორმაციით, 2010 წელს, 60 წელზე უფროსი ასაკის ადამიანები მთელი მოსახლეობის 18.3%-ს შეადგენდნენ. თითოეული მათგანი, სახელმწიფოსგან დახმარების სახით, საშუალოდ, ყოველთვიურად 92 ლარს იღებდა.

საქართველომ სოციალურ დაცვაზე ყველაზე მეტი – 1.3 მილიარდი ლარი ანუ მშპ-ს 7.4% – 2009 წელს დახარჯა. არაკლასიფიცირებულ საქმიანობას 178.6 მილიონი ლარი მოხმარდა, რაც მშპ-ს 1%-ს და მთლიანი სოციალური დაცვის ხარჯის 13.5%-ს შეადგენდა. სოციალურ დაცვაზე გამოყოფილი თანხის უდიდესი წილი – 895.9 მილიონი ლარი ანუ მშპ-ს 5% – ხანდაზმულთა სოციალურ დაცვაზე დაიხარჯა. შემდეგი პრიორიტეტული ჯგუფი იყო სოციალურად დაუცველი ავადმყოფი ადამიანები, ოჯახები და ბავშვები (მშპ-ს 1.4%). ყველაზე ნაკლები, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებზე ამ წელს დაიხარჯა (მშპ-ს 0.01%) (8).

2011-2014 წლებისათვის საქართველოს მთავრობამ სოციალური პოლიტიკის ძირითად პრიორიტეტად მიიჩნია:

•მოსახლეობის საპენსიო უზრუნველყოფა;
•მოსახლეობის სოციალური დაცვა (9).

ქვეყანაში სიღარიბის ფართო გავრცელების პირობებში სიღარიბის უკიდურესი ფორმების აღმოფხვრისა და შესაბამისი რისკების განეიტრალების მიზნით, საქართველოს მთავრობამ მიიჩნია მოსახლეობის ცალკეული ჯგუფების სოციალური დაცვის დამატებითი ღონისძიებების განხორციელება მიზნობრივი ფულადი დახმარებისა (10) და მომსახურეობათა ცალკეული სახეობების გაწევის მეშვეობით, კერძოდ:
• საარსებო შემწეობა სიღარიბის ზღვარს მიღმა მყოფი ოჯახებისათვის;
• საყოფაცხოვრებო სუბსიდია;
• რეინტეგრაციის შემწეობა (ოჯახებისათვის, რომლებიც მოახდენენ ოჯახის წევრის სააღმზრდელო დაწესებულებებიდან ბიოლოგიურ ოჯახში დაბრუნებას);
• მინდობით აღზრდის ანაზღაურება (ოჯახებისათვის, რომლებიც უზრუნველყოფენ მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა საკუთარ ოჯახში აღზრდას);
• სახელმწიფო დახმარება (ტერიტორიული მთლიანობისთვის ბრძოლის მარჩენალ-დაკარგულებისთვის, რომლებმაც დაკარგეს 2 ან მეტი შვილი ან არიან მარტოხელა).

ამასთან სოციალური ვაუჩერის მეშვეობით დასაფინანსებელი შემდეგი სახის მომსახურება (11):

• შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე (შშმ) პირთა დღის ცენტრებით უზრუნველყოფა;
• შშმ პირთა სათემო ორგანიზაციების მომსახურება და დამხმარე საშუალებებით უზრუნველყოფა;
• შშმ ბავშვთა ფსიქოსომატური აბილიტაციის/რეაბილიტაცია;
• ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა ინსტიტუციური პატრონაჟი;
• ძვალ-სახსროვანი დაავადებების მქონე ბავშვთა რეაბილიტაცია;
• შშმ ბავშვთა ადრეული განვითარების ხელშეწყობა;
• შშმ პირთა და მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა საკურორტო მომსახურება;
• რეინტეგრირებული და მიტოვების რისკის ქვეშ მყოფი ბავშვების ხელოვნური კვების პროდუქტებით უზრუნველყოფა;
• მცირე, ოჯახური ტიპის ბავშვთა სახლებში მომსახურეობა;
• დაფინანსების ამგვარი სქემა უზრუნველყოფს გამოყოფილი სახსრების უშუალოდ ბენეფიციარზე მიმართვას და ამავე დროს აძლევს მას მომსახურების მიმწოდებლის თავისუფალი არჩევის შესაძლებლობას.

შედეგად, სოციალური დახმარების სიტემის ფარგლებში გატარებული ზემოაღნიშნული ღონისძიებები გაზრდის სოციალური ტრანსფერების მიზნობრიობას, ასევე გაუმჯობესდება უკიდურესი სიღარიბის პირობებში მცხოვრები შინამეურნეობების ცხოვრების სტანდარტი.

მიუხედავად იმისა, რომ, ხელისუფლების მიერ დეკლარირებულია სოციალური პოლიტიკის პრიორიტეტულობა, მიუხედავად „შთამბეჭდავი“ სოციალური ხარჯების ციფრებისა, რეალური შედეგები ცუდად კორელირდება ხელისუფლების მიერ გატარებულ პოლიტიკასთან, რაც იწვევს სოციალურ დაძაბულობას, უმუშევრობის მაღალ დონესა და სიღარიბის გაძლიერებას. სიღარიბე ჯერ კიდევ სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს, რადგან მოსახლეობის ერთი მესამედი სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ იმყოფება (იხ. ცხრილი No6.5).

ცხრილი No6.5. სიღარიბის მაჩვენებელი (%)

Picture4

ზემოთ მოყვანილი ცხრილი კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმას, რომ რეალურად, მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი იმყოფება სიღარიბის მდგომარეობაში, ან მასთან ახლო მდგომარეობაში. სპეციალისტთა შეფასებებით, საქართველოს მოქალაქეთა 86%-ს აქვს სერიოზული პრობლემები, მათი ეკონომიკური მდგომარეობა ძალზე არასახარბიელოა და გრადაციაც სიღარიბის დონეების (ღარიბი, ღატაკი, და ა.შ.) მიხედვით, სწორედ ამ დიდი მასის კონტიგენტის შიგნით მოიაზრება (12).

ევროპული სამეზობლო პოლიტიკის საქართველო-ევროკავშირის სამოქმედო გეგმის (ENP AP) განხორციელების 2011 წლის გეგმაში დეკლარირებულია ის მიზნები და სავალდებულო გასატარებელი ღონისძიებები, რომელიც ორიენტირებულია სოციალური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. კერძოდ, სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფ პირთა რაოდენობის შემცირებისა და სოციალური თანასწორობის გაუმჯობესების მიზნით მთავრობამ განახორციელა შემდეგი ღონისძიებები (13):

• სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი ოჯახებისთვის ფულადი სოციალური დახმარებების გაცემა;
• სამედიცინო დაზღვევით უზრუნველყოფა.

რაც შეეხება ინსტიტუციონალური ხასიათის რეფორმების განმტკიცებას სოციალური დახმარების სექტორში, ეფექტიანი სამართლებრივი ბაზის და ეფექტიანი მენეჯმენტის სისტემის შექმნის ჩათვლით, მზადდება სოციალური დაცვის სფეროს მარეგულირებელი ნორმატიული ბაზის სექტორულ პოლიტიკასთან შესაბამისობის უზრუნველმყოფი სამართლებრივი აქტების პროექტების კონცეპტუალური ნაწილი.

სამოქმედო გეგმის ფარგლებში ვალდებულებების შესასრულებლად, ქვეყნის სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, ევროკომისია გამოთქვამს მზადყოფნას საქართველოს მხარდასაჭერად, კერძოდ, შესაძლო სამომავლო დახმარებას წარმოადგენს (14):

სოციალური დახმარების სისტემების გაუმჯობესება

• მოცულობის მასშტაბის, მიზნობრივი ჯგუფების დადგენის და თანხების გაცემის მექანიზმების გაუმჯობესება სხვადასხვა შემწეობების (და პენსიების), ასოცირებული ვაუჩერული სისტემების (ბავშვებზე ზრუნვა, ჯანდაცვა, განათლება, და სხვა) თვალსაზრისით;
• შემწეობის სისტემების რაციონალიზაცია ეფექტურობისა და ეფექტიანობის გასაუმჯობესებლად იგივე მიზნების ფარგლებში (იძულებით გადაადგილებულ პირთა დახმარების ჩათვლით);
• მონაცემთა მართვის და დამუშავების გაუმჯობესება უფრო ფართო, “ელექტრონული მმართველობის” მიზნებთან მიმართებაში.

მოწყვლადი ოჯახების შემწეობაზე დამოკიდებულების შემცირება:

• პერსპექტივები დასაქმების მომსახურების მისაღებად;
• შესაბამისი უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბება;
• დახმარება გადამზადების, სამუშაოს მოძიების საკითხებში;
• სოციალურ მუშაკთა ეფექტურობის გაუმჯობესება, მათი რაოდენობის და საქმიანობის სფეროს გაზრდა, სოციალური ფსიქოლოგების ჩათვლით; სოციალური გარიყვის შეჩერება;
• სოციალური და ეკონომიკური პირობების გაუმჯობესების და მიზანმიმართულობის პროგრამები უნარშეზღუდული მოსახლეობისთვის;
• მოხუცების საზოგადოებაში ინტეგრაცია და მათზე მზრუნველობა;
• სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში მყოფ პირთა რეინტეგრაციისა და რეაბილიტაციის პროგრამები;
• მზრუნველობითი დაწესებულებებიდან წამოსული პირების მხარდაჭერა;
• იძულებით გადაადგილებულ პირთა მიზანმიმართული ორგანიზება;
• სოციალურ მუშაკთა მომსახურების უფრო ფართო გამოყენება და სხვა ფსიქო-სოციალური დახმარება.
ამდენად, საქართველოს მიერ აღებული ვალდებულებები ნაწილობრივ სრულდება. „ევროპის სოციალური ქარტიის“ მე-12 მუხლის პირველი და მესამე პუნქტი, რომელიც გულისხმობს სოციალური უზრუნველყოფის სისტემის შექმნას და შენარჩუნებას და ამასთან, შესაბამისი ზომების მიღებას სოციალური სისტემის გაუმჯობესების მიზნით, ჯერჯერობით რჩება ისევ განუხორციელებელ პუნქტებად. საქართველოს მთავრობის მიერ არ არის შემუშავებული კონკრეტული სოციალური დაცვის პოლიტიკის სტრატეგიული დოკუმენტი, რომელიც ქვეყნის კანონმდებლობას მოამზადებდა ევროპული კანონდმებლობასთან ჰარმონიზაციისათვის.

მიუხედავად ამისა, პასუხისმგებლობა და თავისი ვალდებულებები სოციალურად დაუცველ პირთა მიმართ საქართველოს მთავრობას დაფიქსირებული აქვს ძირითადი მონაცემების და მიმართულებების 20011-2014 წლების დოკუმენტში. ყოველივე ეს, კიდევ ერთხელ გვაძლევს უფლებას გავაკეთოთ დასკვნა, რომ დღეს საქართველოში სოციალური დაცვის პოლიტიკა მხოლოდ დეკალარაციის დონეზეა შემუშავებული, რაც მოითხოვს შესაბამისი ქმედითი ღონისძიებების გატარებას აღებული ვალდებულებების შესასრულებლად.

6.3. საპენსიო სისტემა

დღეს საქართველოში მოქმედი საპენსიო სისტემა ორი ერთმანეთისაგან შინაარსით და მოცულობით განსხვავებული ნაწილისაგან შედგება, სადაც დომინირებულ ნაწილს ჯერ-ჯერობით ისევ სახელმწიფო საპენსიო სისტემა იკავებს. ეს უკანასკნელი ეფუძნება თაობათა შორის სოლიდარობის სქემას, ანუ გადანაწილებით პრინციპს, რაც გულისხმობს მომუშავეთა მიერ გადახდილი გადასახადების ხარჯზე არსებული პენსიონერებისათვის პენსიების გაცემას. (15) ხოლო შედარებით მოკრძალებული ნაწილი კი არასახელმწიფო საპენსიო უზრუნველყოფის სისტემას უკავია, რომელიც სამწუხაროდ კვლავაც განვითარების ჩანასახოვან სტადიაზე რჩება.

სახსრები, რომელიც დღეს პენსიონერთათვის გაიცემა, საკმაოდ მწირია და ის საარსებო მინიმუმს მნიშვნელოვნად ჩამორჩება. დღევანდელი პენსია თავისი ფინანსური მოცულობით, უფრო მეტად სოციალური დახმარების მსგავსია. გარდა ამისა, ის არანაირად არ ითვალისწინებს დღევანდელი პენსიონერის მიერ მუშაობის პერიოდში გაკეთებულ საპენსიო შენატანებს და მისი საქმიანობის ხანგრძლივობას, ტიპს და ხარისხს.

ამდენად, არსებული საპენსიო სისტემა ბევრ პრობლემას უქმნის საქართველოს ფინანსურ მდგრადობას და განვითარების პერსპექტივებს. ამასთან, ის არა მხოლოდ სადღეისო, არამედ გრძელვადიანი აქტუალობის მქონე პრობლემაა, ვინაიდან დროთა განმავლობაში სულ უფრო და უფრო მეტად მძიმდება და, შედეგად, მნიშვნელოვნად შეაფერხებს ეკონომიკის განვითარებას და წარმოშობს ახალ სოციალურ პრობლემებს.
ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, დღის წესრიგში დგას საქართველოს რეალობისთვის ამ ეტაპზე უცხო, თუმცა ბევრ ქვეყანაში წარმატებით აპრობირებული საპენსიო სისტემის ჩამოყალიბების აუცილებლობა, რომელიც უნდა დაეყრდნოს დაგროვებით სქემას. საქართველოს დღევანდელი მდგომარეობა აქტუალურს ხდის
სისტემის რეფორმირების საკითხს (16).

ვალდებულებები, რომელიც დაეკისრა საქართველოს ხელისუფლებას ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ფარგლებში, წარმოადგენს სოციალური დაცვის მექანიზმების ეფექტიანობას და მიზნობრიობას, რაც თავისთავად გულისხმობს შესაბამისი რეფორმების განხორცილების აუცილებლობას არსებული სისტემის გაუმჯობესების მიზნით.

ქვეყნის სტრატეგიულ დოკუმენტში “ერთიანი საქართველო სიღარიბის გარეშე“, ვაწყდებით ძალიან ხმაურიან განცხადებას: „სოციალური დახმარების პაკეტი მიმართული იქნება ყველაზე გაჭირვებული მოქალაქეებისათვის ღირსეული საარსებო გარემოს შესაქმნელად. ეტაპობრივად გაიზრდება სოციალური საპენსიო პაკეტის მოცულობა და ის 100 დოლარს მიაღწევს (17)“. რაც თავის დროზეც უსაფუძვლო იყო, თუმცა პოლიტიკოსები დანაპირების შეუსრულებლობას ხსნიან ისევ გლობალური ეკონომიკური კრიზისითა და 2008 წლის რუსეთის აგრესიით. თუმცა, 2010 წლიდან დედაქალაქში მოხდა პენსიების 10 ლარით გაზრდა, რაც სხვა ტერიტორიული ერთეულების პენსიონრებთან შედარებით დედაქალქელ პენსიონრებს უკეთეს მდგომარეობაში აყენებს და აშკარაა დისკრიმინაციაა.

საქართველოში განხორციელებული რეფორმების ერთ-ერთ მთავარ გაცხადებულ მიზანს ლიბერალური ეკონომიკური გარემოს ჩამოყალიბება წარმოადგენს, რომელიც იქნება მიმზიდველი და კონკურენტუნარიანი მსოფლიო ეკონომიკურ სივრცეში. როგორც მსოფლიო გამოცდილება ცხადყოფს, საპენსიო სისტემის რეფორმა ამ მიზნის მისაღწევი აქტივობების განუყოფელი ნაწილია, ვინაიდან პირდაპირ უკავშირდება იმ მნიშვნელოვან ადგილსა და ფუნქციას, რასაც საპენსიო სისტემა ქვეყნის ფინანსურ და სოციალურ პოლიტიკაში ასრულებს.

საქართველო, ისე როგორც ევროკავშირის ქვეყნები, ღრმა დემოგრაფიულ ცვლილებებს განიცდის. როგორც საქართველოს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ეროვნულ მოხსენებაშია ნათქვამი, „თანამედროვე დემოგრაფიულ სიტუაციას საქართველოში სისტემური კრიზისის ხასიათი აქვს. ამ სისტემის შემადგენელი ნაწილებია: შობადობის შემცირება, გარკვეულწილად, მოკვდაობის ზრდა, მოსახლეობის პროგრესირებადი შეკვეცილი კვლავწარმოება ზოგიერთ რაიონში, დეფორმირებული სქესობრივ-ასაკობრივი სტრუქტურა, ჯანმრთელობის გაუარესება, გარე და შიდა მიგრაციის ფართო მასშტაბები, დიდი რაოდენობით განდევნილი მოსახლეობა და დემოგრაფიული პროცესების მართვის დაბალი დონე (18). “ შობადობის მიხედვით, საქართველო მსოფლიოს 196 ქვეყანას შორის 164-ე ადგილზეა. როგორც ცნობილია, 1970-დან 2005 წლამდე ევროპის მოსახლეობა 70 მილიონით გაიზარდა (656 მილიონიდან 726 მილიონამდე). საერთო რიცხვის ზრდის მიუხედავად, მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი უფროს ასაკობრივ ჯგუფს მიეკუთვნება. შეიძლება ითქვას, რომ ევროპა საკმაოდ დაბერდა: ბოლო 35 წლის მანძილზე საშუალო ასაკმა 32 წლიდამ 39 წლამდე აიწია. რამდენიმე ათეული წლის წინ 20 წლამდე ასაკის მოქალაქეთა რაოდენობა ევროპის მთლიანი მოსახლეობის მესამედ ნაწილს შეადგენდა, ახლა მხოლოდ მეოთხედს შეადგენს; 59 წელზე ზევით ასაკის მქონეთა წილი კი ერთი მეექვსედიდან ერთ მეხუთედამდე გაიზარდა. დაბერების მიზეზად ექსპერტები ორი ტენდენციის ერთობლივ მოქმედებას ასახელებენ. ესენია: შობადობის შემცირება და სიცოცხლის ხანგრძლივობის ზრდა.

დემოგრაფიული სიტუაციის შეცვლას თან ახლავს საპენსიო სისტემის კრიზისი. ცნობილია, რომ ეკონომიკურად განვითარებული ქვეყნების საპენსიო სისტემა მაშინ ჩამოყალიბდა, როცა საპენსიო ასაკის მოქალაქეები დასაქმებულთა უმნიშვნელო ნაწილს შეადგენდნენ. ასეთ სიტუაციაში რიცხობრივად ნაკლები უფროსი ასაკობრივი ჯგუფის ადამიანთა პენსიით უზრუნველყოფის გარკვეულ დონეზე შენარჩუნება დიდ პრობლემას არ წარმოადგენდა. მაგრამ გარდამავალი დემოგრაფიული პროცესის დასრულების შემდეგ, რომელიც სიცოცხლის ხანგრძლივობის ზრდით მიმდინარეობდა, სიტუაცია რადიკალურად შეიცვალა. ამდენად, მცირე შენატანებზე დაფუძნებული საპენსიო სისტემების არსებობა უკვე შეუძლებელი გახდა, შედეგად იმატა შენატანების მოცულობის გაზრდის აუცილებლობამ.

საქართველოში, ბოლო წლების განმავლობაში პენსიონერთა და საოჯახო დახმარების მიმღებთა რიცხოვნობაზე საინტერესო მონაცემები მოცემულია ცხრილში (იხ. ცხრილი No6.6.).

ცხრილი No6.6. პენსიონერთა და საოჯახო დახმარების მიმღებთა რაოდენობა

Picture5
წყარო: სოციალური სტატისტიკა, საქსტატი, 2011 წ., http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=64&lang=geo

*შენიშვნა: 2008 წლის იანვრის მდგომარეობით. 2007 წლამდე საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო საქსტატში წარმოადგენდა აღრიცხვაზე მყოფი პენსიონერების რაოდენობას, ხოლო 2007 წლიდან პენსიის მიმღებთა რაოდენობას. ამ მეთოდოლოგიური ცვლილებით აიხსნება ცხრილში მოცემულ მონაცემებს შორის განსხვავება.

ზოგადად, დემოგრაფიულ ჭრილში პენსიონერების ოდენობა მუდმივად მზარდია. ასაკით პენსიონერების რაოდენობამ ბოლო 10 წლის განმავლობაში 71 ათასით იმატა (2000 წელს – 550 ათასი, 2010 წელს – 621 ათასი). ამავე პერიოდში გაიზარდა პენსიონერების პროცენტული მაჩვენებელიც მთელ მოსახლეობასთან მიმართებაში _ 12,5%-დან 14%-მდე. ამავდროულად, 2000-დან 2010 წლამდე პერიოდში დაქირავებული დასაქმებულების რაოდენობამ, ვისი გადახდილი გადასახადებითაც ფორმირდება საპენსიო გასაცემლები, 684 ათასიდან 596 ათასამდე იკლო (19).

აღსანიშნავია, რომ ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ფარგლებში შემუშავებული პირველი დოკუმენტი, რომელიც რადიკალურად ცვლიდა არსებულ საპენსიო სისტემას, იყო 2003 წელს საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებული ახალი საპენსიო კანონების პაკეტი, რომელშიც შედიოდა “სავალდებულო სოციალური დაზღვევის შესახებ”, “სავალდებულო სადაზღვევო პენსიების შესახებ” და “სავალდებულო სოციალური დაზღვევის სისტემაში ინდივიდუალური (პერსონიფიცირებული) აღრიცხვისა და ინდივიდუალური ანგარიშების შემოღების შესახებ” კანონები (20). კანონპროექტის თანახმად ყველა სახის სადაზღვევო პენსია შეიცავდა ორ კომპონენტს: მინიმალურ საბაზისო ნაწილს, რომელიც გარანტირებული და ერთნაირი იქნებოდა ყველასათვის, ვინც აკმაყოფილებდა პენსიაზე გასვლის მოთხოვნებს (ასაკს, სამუშაო სტაჟს, შესაძლებლობის შეზღუდვის ხარისხს, გარდაცვლილი ოჯახის წევრის კმაყოფაზე ყოფნის ფაქტს) და სადაზღვევო ნაწილს, რომლის სიდიდე დიფერენცირებული და დამოკიდებული იქნებოდა სადაზღვევო სტაჟის ხანგრძლივობაზე და სადაზღვევო შენატანების სიდიდეზე. აღსანიშნავია, რომ შემოთავაზებული მოდელის დაფინანსება უნდა განხორციელებულიყო იმ დროისათვის შრომის 33% სოციალური დაზღვევის შენატანით დაბეგვრის და ფორმალურ სექტორში დასაქმებულების პენსიონერებთან შედარებით მცირე წილის ხარჯზე. 33%-იანი სავალდებულო შენატანის უდიდესი ნაწილი (სოციალური შენატანის 28% მოაზრებული იყო საპენსიო შენატანად ხოლო 5% – ჯანმრთელობის ხარჯების ასანაზღაურებლად) განკუთვნილი იყო არსებული შრომითი პენსიების და ახალად შემოღებული ინდივიდუალური სადაზღვევო ნაწილის დასაფინანსებლად. 28%-დან 8% მიმართული იქნებოდა ინდივიდუალურ ანგარიშებზე, ხოლო 20% მოხმარდებოდა ყველასათვის თანაბარი ე.წ. ბაზისური პენსიის დაფინანსებას. სამწუხაროდ, ზემოაღნიშნულ კანონთა პაკეტი გაუქმდა 2004 წელს და ამ ნაბიჯით ქვეყანამ კიდევ უფრო გაიხანგრძლივა საპენსიო სისტემაში არსებული პრობლემების მოუგვარებლობა.

გასათვალისწინებელია ქვეყნის როგორც მაკროეკონომიკური მაჩვენებები და მათი დინამიკა, ასევე საბიუჯეტო პოლიტიკის პრიორიტეტები და დემოგრაფიული სურათის ცვალებადობა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ საქართველოს ეკონომიკას და ბიუჯეტს ნაკლებად აქვს იმის ფუფუნების საშუალება, რომ საპენსიო დანახარჯების გასტუმრება კვლავაც უპირატესად სახელმწიფოს მართვა-გამგებლობის ფუნქციად დარჩეს.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში რეალურად მოქმედებს მხოლოდ სახელმწიფო საპენსიო სისტემა, უკვე რამდენიმე წელია გამოჩნდნენ კერძო კომპანიები, რომლებიც გამოთქვამენ მზადყოფნას საფუძველი ჩაუყარონ კერძო საპენსიო სისტემის შექმნას, მაგრამ ეს ინიციატივა ჯერ-ჯერობით ჩანასახოვან მდგომარეობაშია. დღეს პენსიებს განსაზღვრავს და გასცემს მხოლოდ სახელმწიფო ბიუჯეტი. ამჟამად მინიმალური სახელმწიფო პენსია 55 ლარია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისა – 70- 80 ლარი, ასაკობრივი პენსია კი – 80 ლარი.

2011 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ საქართველოს კანონის თანახმად, სახელმწიფო პენსიებზე გამოყოფილია 932,3 მილიონი ლარი (ბიუჯეტის 13,1%). ერთი შეხედვით, ეს თანხა საკმაოდ სოლიდურია, მაგრამ აშკარაა, რომ პენსია ახლოც ვერ მიდის საარსებო მინიმუმთან, რაც მიანიშნებს იმაზე, რომ ეს საპენსიო სისტემა რეალურად ვერ ასრულებს თავის დანიშნულებს – ვერ უზრუნველყოფს ადამიანების ფიზიკურ გადარჩენასაც კი.

მიუხედავად იმისა, რომ 2003 წელთან შედარებით 2010 წლისთვის საშუალო პენსიის სიდიდე გაზრდილია 6.1-ჯერ, მისი მსყიდველობითი უნარიანობა მხოლოდ 3.0-ჯერ გაიზარდა, რადგან ამავე პერიოდში მოიმატა ფასებმა პირველადი მოხმარების პროდუქტებზეც (20). ბოლო წლებში სურსათზე ფასების ზრდა მნიშვნელოვნად უსწრებდა ფასების საერთო ზრდას. 2003-დან 2010 წლამდე საქართველოში სურსათზე ფასებმა მოიმატა 220.4 პროცენტით. იმავე პერიოდში ბუნებრივი აირის ფასი გაიზარდა თითქმის 4-ჯერ, ხოლო ელექტროენერგიისა – 1.6-ჯერ. შესაბამისად, 2010 წლის დეკემბრის პენსიის მსყიდველობით უნარიანობა 2003 წლის დეკემბრის ფასებით მხოლოდ 40-42 ლარის ეკვივალენტურია. ამჟამინდელი პენსია პროცენტებში საშუალო ნეტო ხელფასთან (საშუალო დარიცხულ ხელფასს გამოკლებული საშემოსავლო გადასახადი) 1990 წლის მაჩვენებელს თითქმის 2-ჯერ ჩამორჩება (1990 წ. – 36.7%; 2010 წ. – 17.5%). ამჟამინდელი საშუალო პენსია თავისი მსყიდველობითი უნარიანობით ორი ათეული წლის წინანდელი მინიმალური პენსიის დაახლოებით 45 პროცენტის ექვივალენტურია და ფაქტობრივად, მხოლოდ სოციალური დახმარების ფუნქციის მატარებელია. ამჟამინდელი პენსია ადამიანის ოფიციალური საარსებო მინიმუმის დონეზე არსებობისთვისაც კი “საკმარისია” თვეში მხოლოდ არასრული ოცი დღის განმავლობაში.

თვალსაჩინოებისათვის სომხეთში საშუალო პენსია დაახლოებით 65 დოლარია, აზერბაიჯანში -125 , ხოლო რუსეთის ფედერაციაში – 240. ამასთან, საშუალო ხელფასთან საშუალო პენსიის თანაფარდობითაც ჩვენ მნიშვნელოვნად ჩამოვრჩებით ზემოჩამოთვლილ ქვეყნებს: საქართველო – 14.0%, სომხეთი – 20.1%, აზერბაიჯანი – 33.2%, რუსეთის ფედერაცია – 36.6%.

ამ სტატისტიკის უბრალო გადახედვაც კი საკმარისია იმისთვის, რომ საქართველოში მოქმედი საპენსიო სისტემა არაეფექტურია და დაუყონებლივ რეფორმირებას საჭიროებს. თუ გავითვალისწინებთ, რომ გაეროს ანგარიშების თანახმად, საქართველო შედის ,,დემოგრაფიულად მომაკვდავ” ქვეყნების რიცხვში, ე.ი ერის დაბერების პროცესი გრძელდება, ასევე, თუ მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ ქვეყანაში რეალურად დასაქმებული მოსახლეობის რაოდენობა, ყველაზე ოპტიმისტური გათვლებითაც კი, ძლივს უტოლდება პენსიონერთა რაოდენობას, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ არსებული საპენსიო სისტემა არა მარტო არაეფექტურია, არამედ გაუმართლებელია ეკონომიკური თვალსაზრისითაც. ამდენად, მოქმედი საპენსიო სისტემის არსებობის პირობებში, ხელისუფლება მალე ვეღარ შეძლებს პენსიების გაცემას, თუმცა არ არის განსაზღვრული პრინციპი, თუ რის საფუძველზე მოხდება სარგოს განსაზღვრა დღეს დასაქმებული ადამიანებისთვის, რომლებიც ახლო მომავალში პენსიონერები გახდებიან. ნებისმიერ შემთხვევაში აშკარაა, რომ ქვეყანაში ამჟამად დასაქმებული მოსახლეობა, სოციალური გადასახადის არსებობის შემთხვევაშიც კი, ვერ მოახერხებს იმ ოდენობის თანხის აკუმულირებას ბიუჯეტში, რომელიც საკმარისი იქნება თუნდაც დღევანდელი სიმბოლური პენსიებისთვის, რადგან პენსიონერთა ხვედრითი წილი საზოგადოებაში იზრდება და უახლოეს მომავალში ეს ტენდენცია არ შეიცვლება.

ევროკავშირის შემთხვევაში, სოციალური დაცვის ხარჯების დინამიკა უფრო მრავალფეროვანია. 2002-2003 წლებში სოციალური დაცვის ხარჯი გაიზარდა. შემდეგ, 2005 წლის ჩათვლით სტაბილური იყო. 2007 წლამდე მნიშვნელოვნად მცირდებოდა. 2007-2008 წლებში კი ისევ მოიმატა – საშუალოდ 0.7%-ით (21). ეს ძირითადად სოციალური დაცვის ნომინალური ხარჯების მომატებამ და პარალელურად, ევროპის მასშტაბით შემცირებულმა ეკონომიკურმა ზრდამ გამოიწვია. 2010 წელს, ევროპამ „ქამრების შემოჭერა“ რეალურად დაიწყო ამ სფეროში: ბრიტანეთმა თითქმის გაანახევრა პენსიები, საჯარო მოხელეების ხელფასები და სოციალური დახმარებები, გერმანიამ სახელმწიფო ხარჯი 80 მილიარდი ევროთი შეკვეცა – ძირითადად ბიუჯეტის სოციალური ნაწილისა და უმუშევართათვის შემწეობის კლების ხარჯზე. უნგრეთმა, ბიუჯეტის ხარჯების 15%-ით შეკვეცასთან ერთად, საშემოსავლო გადასახადიც გაანახევრა, მცირე და საშუალო ბიზნესისათვის კი გადასახადები შეამცირა.

საქართველოში არსებული საპენსიო სისტემის ხარვეზებად ითვლება შემდეგი ფაქტები:
• პენსიების სიდიდე მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საარსებო მინიმუმს;
• დასაქმებულთა შემოსავლების მნიშვნელოვანი ნაწილი აღურიცხავია;
• აქტიური დასაქმებულების რიცხვის შეფარდება პენსიონერებთან საგანგაშოა, რაც არსებული საპენსიო სისტემის მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას უპერსპექტივოს ხდის. პენსიების დაფინანსება-გაცემა უშუალოდ მიება სახელმწიფო ბიუჯეტის ვალდებულებებს (22).

2008 წელს ჩატარებული ევროკომისიის ტექნიკური დახმარების პროექტმა საქართველოს საპენსიო რეფორმის მხარდაჭერა უზრუნველყო დეტალური ანალიზი და რეკომენდაციები საქართველოში საპენსიო სისტემის განვითარებისთვის (23). ტექნიკურმა დახმარებამ გამოავლინა შემდეგი ნაკლოვანებები საპენსიო სისტემაში:

• ყველა სახის პენსია მიჩნეულია, როგორც სარგებელი/შემწეობა სახელმწიფო ბიუჯეტიდან;
• სოციალურ პენსიებსა (ინვალიდობის, მარჩენალდაკარგულის და ა.შ.) და ხანდაზმულობის პენსიებს შორის განსხვავების ნაკლებობა;
• სოციალური დაზღვევის სქემებისა და სტრუქტურების არარსებობა; და დეტალური საპენსიო პოლიტიკის არარსებობა.

2008 წელს ჩატარებული ევროკომისიის ტექნიკური დახმარების პროექტმა დაასკვნა, რომ არსებობდა საჭიროება საშუალოვადიანი სპეციალიზირებული ტექნიკური დახმარებისა, რათა დახმარება გაეწია მთავრობისთვის საპენსიო პოლიტიკის, განხორციელების მექანიზმებისა და შესაბამისი კანონმდებლობის ფორმულირებაში. იმ დროისთვის, მთავრობამ რეკომენდაციები ნაადრევად მიიჩნია, განსაკუთრებით ქვეყნის გლობალურ რეცესიათან ბრძოლისა და რუსეთთან 2008 წლის კონფლიქტის შედეგების კონტექსტში. თუმცა, შემფასებელი მისიის ვიზიტის დროს, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური უზრუნველყოფის მინისტრმა აღნიშნა, რომ მთავრობა კვლავ დაუბრუნდებოდა საპენსიო რეფორმის საკითხს და ტექნიკური დახმარების ანგარიში საპენსიო პოლიტიკის შემუშავების ნიშნულად/მიჯნად მიიჩნია (24).

6.4. რეკომენდაციები ევროპულ სისტემასთან ჰარმონიზაციისათვის

სოციალური დაცვის და სოციალური უზრუნველყოფის სისტემის შემდგომი განვითარებისათვის მნიშვნელოვანია ევროკავშირთან მეტი მჭიდრო თანამშრომლობა და ჰარმონიზაცია. ამ გზაზე დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ევროკავშირის მისიის მონიტორინგის შედეგად შემოთავაზებული რეკომენდაციების
შესრულებას. სწორედ ახალი განზომილება – „აღმოსავლეთის პარტნიორობა“ ხელს შეუწყობს არასამთავრობო სექტორის მხრიდან წარდგენილი შენიშვნების და რეკომენდაციების განხილვის შესაძლებობას და შესაბამისად ადექვატურ რეაგირებას ევროკომისიის მხრიდან.
მიუხედავად სოციალური დახმარების ახალი მექანიზმებისა, ხარვეზად შეიძლება ჩაითვალოს სოციალური შემწეობის პარალელურად სხვადასხვა სახელმწიფო პროგრამების არსებობა. მიზანშეწონილია ამ სისტემის გაუმჯობესება და მისთვის ერთიანი სახის მიცემა. ამასთან, ის ფაქტები, რომლებიც თავს იჩენს ზემოაღნიშნულ სქემაში ღარიბთა ჩართვასთან დაკავშირებით, აუცილებელია მსგავსი შეცდომების აღმოფხვრა. სასურველია ქვეყანაში არსებობდეს დეტალური სამთავრობო სტრატეგია სოციალური დახმარების სქემის შემუშავებისათვის, სადაც გათვალისწინებული იქნება ევროპის სოციალური ქარტიით განსაზღვრული პირობები და შესრულებული იქნება ამავე ქარტიით არებული ვალდებულებები.

კერძოდ, სოციალური დახმარების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით უნდა მოხდეს:

• მოცულობის მასშტაბის, მიზნობრივი ჯგუფების დადგენის და თანხების გაცემის მექანიზმებისა და მეთოდოლოგიის სრულყოფა;
• შემწეობის სისტემების რაციონალიზაცია;
• მონაცემთა მართვის დამუშავება უფრო ფართო „ელექტრონული მმართველობის“ მიზნებთან მიმართებაში, რათა აღმოიფხვრას ცდომილებები;
• სოციალური დახმარების სისტემაში მონაცემთა გაყალბების გამო სათანადო პასუხისმგებლობის დაწესება;
• მოწყვლადი ოჯახების შემწეობის დამოკიდებულების შემცირება;
• სოციალურ მუშაკთა ეფექტურობის ამაღლება და რაოდენობრივი ზრდა;
• საზოგადოების ჩართულობა სოციალური სფეროს მართვის სისტემის შემუშავებაში.

ეჭვგარეშეა, რომ საქართველოს არსებული საპენსიო სისტემა საჭიროებს გადაუდებელ რეფორმირებას.

არსებული მდგომარეობის სრულყოფილი ანალიზის შედეგად, ირკვევა, რომ ნებისმიერ ქვეყანაში საპენსიო რეფორმის განხორციელება საკმაოდ ხანგრძლივი და რთული პროცესია. ყველა ზემოთ მოცემული მონაცემი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ სახელმწიფოს სოციალური ვალდებულებები ისედაც მძიმე და, ნაწილობრივ, კვლავაც მზარდია. აქედან გამომდინარე, მისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია კერძო სექტორთან თანამშრომლობა და რისკების გაყოფა ყველა იმ სექტორში, სადაც ამის რეალური შესაძლებლობა არსებობს.

რეფორმების წარმატების განხორციელებისათვის, უპირველეს ყოვლისა, უნდა შემუშავდეს (25):

• საპენსიო პოლიტიკა და შესაბამისად შეირჩეს საპენსიო რეფორმის მოდელი, მისი არათუ პირდაპირი გამოდმოღება სხვა ქვეყნის მოდელისგან, არამედ საჭიროა კორექტირება და ანუ მორგება საქართველოს რეალობაზე – არსებულ სოციალურ- ეკონომიკურ მდგომარეობაზე;
• საპენსიო საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა და ინფრასტრუქტურის განვითარება კერძო საპენსიო სისტემის დასანერგად. იგულისხმება არამარტო არსებული კანომდებლობაში ცვილებების შეტანა, არამედ ახალი კანონების მიღება; აუცილებელია კანონით დარეგულირდეს დასაქმებული ადამიანების უფლებები და მოვალეობები, სამუშაო დღეების გამოთვლის პრინციპები, სამუშაო გამოცდილება, შემოსავლები და ხარჯები, შემოსავლის რა ნაწილის გადახდა უნდა მოხდეს გადასახადებზე ან სოციალურ დაზღვევაზე და ა.შ; საპენსიო ფონდების მარეგულირებელი ნორმატივების მომზადება;
• ელექტრონული საპენსიო ბაზის პროგრამის შექმნა, ელექტრონული მმართველობის მექანიზმების გამოყენება და საპენსიო კალკულაციების გაკეთება ავტომატიზირებულ სისტემაში;
• კერძო საპენსიო დაზღვევის განვითარების სტრატეგია, რომლის შედგენის პროცესში ჩართული იქნებიან სამთავრობო, საერთაშორისო და არასამთავრობო ორგანიზაციები;
• რეფორმის განხორციელების ვადები და შესაძლო ხარჯები (გარდამავალი პერიოდის რისკები, საპენსიო ფონდებში აკუმულირებული სახსრების ინვესტირების ინსტრუმენტები, მათი სათანადო მართვა და ზედამხედველობა და ა.შ.) აგრეთვე მისი შედეგები, როგორც მოკლევადიან, ისე გრძელვადიან პერსპექტივაში;
• მოსახლეობისათვის სწორი საინფორმაციო კამპანია პოზიტიური შედეგების გამოსაკვეთად და მათი ინფორმირებულობის დონის გაზრდა უფრო მოქნილი მეთოდების გამოყენებით;
• სასურველია ინდივიდუალური სოციალური დაზღვევის პრინციპების გამოყენება ყველა დასაქმებულ და მომსახურე პირზე;
• უახლოეს 10–15 წელიწადში საპენსიო ასაკი აღარ უნდა გაიზარდოს, რათა შესაძლებელია იყოს ერთის მხრივ პენსიის გაზრდა, ხოლო მეორეს მხრივ სისტემის ადაპტაცია;
• არასახელმწიფო საპენსიო ფონდების დროული დაფუძნების სტიმულირება (მაგ: ფონდის დაფუძნების შემთხვევაში რამდენიმე წლიანი საგადასახადო შეღავათები).

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასურველია შეიქმნას რამდენიმე საფეხურიანი საპენსიო სისტემა. თუმცა პირველ საფუხერებზე აუცილებელი იქნება სახელმწიფო პენსიის გამოყენება, ხოლო მომდევნო ეტაპებზე, შესაძლებელია საფეხურებრივად კერძო საპენსიო სქემების გამოყენება. კერძო საპენსიო სისტემის განვითარების ეფექტი ფინანსურ სისტემაში გულისხმობს ძალიან დიდი მოცულობის გრძელვადიანი ფინანსური და საინვესტიციო რესურსის გაჩენას, ვინაიდან თავად საპენსიო პროგრამები არის მრავალწლიანი პროგრამები და შესაბამისად გაიზრდება საქართველოს ფინანსური სისტემის სტაბილურობა და ლიკვიდურობა.

ამდენად, სოციალური უზრუნველყოფის და სოციალური დაცვის სფეროში რეფორმის განხორციელება არა მხოლოდ პოლიტიკური ან ეკონომიკური მიზანშეწონილობით ნაკარნახევი, არამედ არსებული სიტუაციით გამოწვეული აუცილებლობაა. აღსანიშნავია აგრეთვე, რომ დაგროვებითი ანუ კერძო საპენსიო სისტემა ორგანულია ლიბერალური ეკონომიკის ქვეყნებისათვის, ამდენად იგი საქართველოს მთავრობის მიერ გაცხადებულ ლიბერალური ეკონომიკის კონტექსტს სრულიად ბუნებრივად შეესაბამება.

გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ სოციალური დაცვის სფეროს კეთილშობილური მიზნების მიუხედავად, ხშირად გაუმართლებლად დიდი ხარჯი ეკონომიკურ ზრდას მნიშვნელოვნად ასუსტებს. პოლიტიკოსებისათვის სოციალური ხარჯები ყველაზე სენსიტიური სფეროა. როგორც წესი, მათი ზრდა არასდროს არის საკმარისი, შემცირება კი მასობრივ უკმაყოფილებას იწვევს, რაც პოლიტიკური დივიდენდების დაკარგვის ტოლფასია. ნებისმიერმა ქვეყანამ, განვითარების გარკვეულ ეტაპზე უნდა უპასუხოს შეკითხვას, თუ რა ურჩევნია: პირდაპირ დაეხმაროს სოციალურად გაჭირვებულ ადამიანს, მისი მოთხოვნილებების ზრდის პროპორციულად დაუსრულებლად გაზარდოს სოციალური დაცვის ხარჯები და ამით დამოკიდებული გახადოს სისტემაზე, თუ პრიორიტეტად ეკონომიკური ზრდა აქციოს, შექმნას დასაქმების შესაძლებლობა და საკუთარ კეთილდღეობაზე ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის გრძნობის გაჩენას შეუწყოს ხელი.

ბიბლიოგრაფია

1. სოციალური დაცვა და ჩართულობა საქართველოში, შემაჯამებელი დასკვნა, ევროკომისია, 2011წ., გვ. 9-11,
http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=6886&langId=ka
2. სოციალური დაცვა და ჩართულობა საქართველოში, შემაჯამებელი დასკვნა, ევროკომისია, 2011წ., გვ. 9,
http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=6886&langId=ka
3. „მიზნობრივი სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2006 წ. 28 ივლისის №145 დადგენილება.
4. შანიძე გ. სახელმწიფოს როლი ჯანდაცვისა და სოციალური პრობლემების გადაჭრაში, 2010 წ, გვ. 4.
5. http://epp.eurostat.cec.eu.int/portal
6. http://stats.oecd.org/WBOS/index.aspx
7. ძირითადი მონაცემები და მიმართულებები 2011-2014 წლებისათვის, საქართველოს მთავრობა, გვ. 4.
8. გიორხელიძე დ., სოციალური მდგომარეობა და პრობლემები, 2011, გვ. 3.
9. ძირითადი მონაცემები და მიმართულებები 2011-2014 წლებისათვის, საქართველოს მთავრობა, გვ. 75.
10. „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 6, 2006 წ.
11. 100 ძირითადი მონაცემები და მიმართულებები 2011-2014 წლებისათვის, საქართველოს მთავრობა, გვ. 78.
12. გიორხელიძე დ., სოციალური მდგომარეობა და პრობლემები, 2010 წ, გვ. 4.
13. ევროპული სამეზობლო პოლიტიკის საქართველო-ევროკავშირის სამოქმედო გეგმის (ENP AP) განხორციელების 2011 წლის გეგმა (თავი 4.4), http://eu-integration.gov.ge/uploads/-ENPAP-Plan-2011-geo-final-9.doc
14. ევროკომისიის მრავალმხრივი პროგრამა ჩარჩო ხელშეკრულება ბენეფიციართათვის, საბოლოო სამუშაო ვერსია, 2010წ
15. საყევარიშვილი რ., საპენსიო რეფორმის საჭიროება საქართველოში, 2009 წ., გვ. 3.
16. იგივე, გვ. 5.
17. ერთიანი საქართველო სიღარიბის გარეშე, გვ.21., 2008 წ. ეროვნული მოხსენება საქართველოს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, 2007. გვ. 10. http://www.moh.gov.ge/ge–pdf/mohseneba/2007.pdf
18. სოციალური დაცვა და სოციალური ჩართულობა საქართველოში, შემაჯამებელი დასკვნა, ევროპის კომისია, დასაქმების, სოციალურ საქმეთა და ინკლუზიის მთავარი დირექტორატი, 2011 წ.
19. Gugushvili A., Political economy of old-age pension reforms in Georgia, Caucasian review of International Affaires, 2009, p. 14.
20. საქართველოში სოციალურ საკითხებთან დაკავშირებული სტრატეგიის შეფასება, საჭიროებათა ანალიზი და რეკომენდაციები სამომავლო დახმარებისთვის, სექტორული პოლიტიკის მხარდამჭერი პოტენციური პროგრამის ჩათვლით, საბოლოო ანგარიშის სამუშაო ვერსია, 2010 წ.
21. შანიძე გ., სოციალური დაცვის ხარჯების დინამიკა, ჟურნალი „ტაბულა“, http://www.tabula.ge/article-4168.html
22. საყევარიშვილი რ., საპენსიო რეფორმის საჭიროება საქართველოში, 2009 წ., გვ. 7.
23. საქართველოში სოციალურ საკითხებთან დაკავშირებული სტრატეგიის შეფასება, საჭიროებათა ანალიზი და რეკომენდაციები სამომავლო დახმარებისთვის, სექტორული პოლიტიკის მხარდამჭერი პოტენციური პროგრამის ჩათვლით, საბოლოო ანგარიშის სამუშაო ვერსია, 2010 წ.
24. იგივე.
25. Narmania D., The Institutional Framework for Long-Term Social Care Benefits, National report – Georgia, Open Society Institute, Local Government and Public service reform Initiative, 2011, p. 33.

26. ევროპისსამეზობლოპოლიტიკა, სამოქმედო გეგმა: ევროკავშირი-საქართველო, ევროკომისიის დელეგაცია საქართველოში, გვ. 5, http://eu-integration.gov.ge/uploads/ENPAP.pdf

27. იგივე, გვ. 19

28. მიღებული იქნა 1961 წ. 18 ოქტომბერს რომში, შესწორებები შევიდა 1996 წ. 3 მაისს სტრასბურგში, ევროპის საბჭო.

29. ევროპისსოციალურიქარტიისრატიფიკაციისთაობაზესაქართველოს პარლამენტის 2005 წლის 1 ივლისის No1876დადგენილება

30. Georgia: Poverty Reduction Strategy Paper Progress Report , IMF, http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2006/cr06360.pdf

31. ეკონომიკურიგანვითარებისადასიღარიბისდაძლევისპროგრამა, თბ. 2003 წ.

32. ქვეყანაშისიღატაკისდონისშემცირებისადამოსახლეობისსოციალურიდაცვისსრულყოფისღონისძიებათაშესახებსაქართველოს მთავრობის 2005 წ. 17 მარტის No51 დადგენილება.

33. საქართველოსრეგიონულიგანვითარებისსტრატეგიულირეკომენდაციები 2011 – 2017 წლებისათვის, საქართველოსრეგიონული განვითარების კომისია, თბ. 2010., გვ. 30.

34. ერთიანისაქართველოსიღარიბისგარეშე, გვ.5., http://www.parliament.ge/files/435_22626_691589_progr.pdf

35. ძირითადიმონაცემებიდამიმართულებები 2011-2014 წლისათვის (BDD), საქართველოსმთავრობა, გვ.14., 2010 წ.

36. საქართველოსსოციალურიდაცვისრეფორმა, საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო, 2006 წ., www.transparency.ge

წყარო: „აღმოსავლეთის პარტნიორობა“ და საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური პოლიტიკა. ფონდი „ღია საზოგადოება – საქართველო“. 2011

http://www.osgf.ge/files/publications/EaP_CIESR-Ge.pdf


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Categories

%d bloggers like this: