Posted by: burusi | July 28, 2013

ვუგარ ბაირამოვი – ჯანმრთელობის დაცვის სისტემა აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში

Map of Azerbaijan
ვუგარ ბაირამოვი – ჯანმრთელობის დაცვის სისტემა აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში

შესავალი

1991 წელს, დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ, აზერბაიჯანში ჯანდაცვის სისტემა მძიმე ზეწოლის ქვეშ აღმოჩნდა, რაც უკავშირდებოდა სოციალურ-ეკონომიკურ და პოლიტიკურ გარდაქმნას და სახელმწიფო დაგეგმვის მოდელიდან ბაზარზე ორიენტირებულ ეკონომიკაზე სტრუქტურულ გადასვლას. სხვა გარდამავალი ეკონომიკის ქვეყნების მსგავსად, მიმდინარე სტრუქტურული რეფორმები ჯანდაცვის სექტორში ადამიანურ, ტექნიკურ და ფინანსურ რესურსებსაც შეეხო.

გარდა ამისა, აზერბაიჯანის ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაში სერიოზული პრობლემებია ბავშვთა სიკვდილიანობასთან დაკავშირებით. ბოლო პერიოდის ოფიციალური მონაცემებით, აზერბაიჯანში შეიჩნევა წინსვლა „ათასწლეულის განვითარების პროგრამის“ ამოცანების განხორციელების კუთხით. ეს ამოცანები ეხება ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირებას. მაგალითისათვის, 1990 წელს, 1000 ახალშობილიდან 98 იღუპებოდა, 2007 წლისთვის კი, ეს რიცხვი 39-ს შეადგენდა.1 თუმცა, იმავე პროგრამის ანგარიშში კიდევ ორი ძირითადი პრობლემა ვლინდება: პირველი – აზერბაიჯანში ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი კვლავაც შედარებით მაღალია სხვა გარდამავალი ეკონომიკის ქვეყნებთან შედარებით, რაც ნიშნავს, რომ ჯერ კიდევ ბევრი რამ არის გასაკეთებელი ჯანდაცვის სფეროს გასავითარებლად; მეორე – გარკვეული შეუსაბამობა არსებობს კვლევის და ადმინისტრაციულ მონაცემებს შორის, რაც იმით აიხსნება, რომ „ჯანდაცვის დაწესებულებებში ისევ საბჭოთა ტერმინს იყენებენ ცოცხლად დაბადებულ ახალშობილებსა და მკვდარ ახალშობილ ბავშვებთან მიმართებაში; დაწესებულებები არასწორ ანგარიშგებას აკეთებენ და დაბადების რეგისტრაციის მაჩვენებლებიც არ არის სანდო“2. ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრო და სხვა სამთავრობო ინსტიტუტები, საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ერთად, ცდილობენ არასრულ მონაცემთა ბაზის დახვეწას.

6.3.1. ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის რეგულირება და
ორგანიზაციული სტრუქტურა

აზერბაიჯანში ჯანმრთელობის დაცვის სისტემა ხელმძღვანელობს 1995 წლის კონსტიტუციის 41-ე მუხლით, რომელიც უზრუნველყოფს მოსახლეობის უფლებებს ჯანმრთელობასა და ჯანმრთელობის დაცვაზე. ჯანმრთელობის უფლება განსაზღვრულია კანონში „საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ“, რომელიც 1997 წლის ივნისში მიიღეს. აღნიშნული კანონი არეგულირებს ურთიერთობებს მოქალაქეებსა და სახელმწიფო მფლობელობაში მყოფ ინსტიტუტებს შორის, ასევე, ურთიერთობებს სახელმწიფო მფლობელობაში მყოფ ინსტიტუტებსა და ჯანდაცვის კერძო ინსტიტუტებს შორის. კანონი „კერძო სამედიცინო საქმიანობის შესახებ“ (1999 წ., დეკემბერი) არეგულირებს ჯანდაცვის კერძო ინსტიტუტებს.3

დაგეგმვა, რეგულირება და მართვა

ჯანდაცვის სფეროს ევროპელი დამკვირვებლების მიერ მომზადებულ ანგარიშში აღნიშნულია, რომ „აზერბაიჯანში ჯანმრთელობის სისტემის მთლიანი სტრუქტურა ჯერ კიდევ საბჭოთა პერიოდშია „ჩარჩენილი“. აზერბაიჯანში ჯანდაცვის მთლიანი სისტემა 2008 წლის დასაწყისიდან უფასოა, მას შემდეგ, რაც მოკლე დროით გარკვეული მომსახურებები ფასიანი იყო.

მომსახურებათა მიწოდება სამნაწილიანი სისტემით ხდება. პირველი ნაწილია ცენტრალურ დონეზე სპეციალიზებული საავადმყოფოები და პოლიკლინიკები ბაქოში, მეორეა რაიონული და საქალაქო საავადმყოფოები და პოლიკლინიკები და მესამე – სოფლის საავადმყოფოები, ამბულატორიული კლინიკები და სოფლის ჯანდაცვის სადგურები. აზერბაიჯანში არ არსებობს კერძო ოჯახის ექიმის სისტემა, თუმცა, დღესდღეობით, ამ საკითხს მთავრობა განიხილავს.

მოქალაქეთა უფლება ჯანმრთელობაზე განსაზღვრულია კანონით „საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ“ (1997 წლის ივნისი). იგი არეგულირებს ურთიერთობებს მოქალაქეებსა და სახელმწიფო მფლობელობაში მყოფ ინსტიტუტებს შორის, ასევე, ურთიერთობებს სახელმწიფო მფლობელობაში მყოფ ინსტიტუტებსა და კერძო ჯანდაცვის ინსტიტუტებს შორის. კანონი „კერძო სამედიცინო საქმიანობის შესახებ“ (1999 წ. დეკემბერი) არეგულირებს კერძო ჯანდაცვის ინსტიტუტებს.4

კანონებში გარკვეული შეცდომები ფიქსირდება, ბევრი რამ არასწორადაა განსაზღვრული, ურთიერთსაწინააღმდეგო და ბუნდოვანი დებულებები გარკვეულ კორუფციულ რისკებს შეიცავს. ერთ-ერთი მაგალითია „კანონი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ“, კერძოდ კი, მუხლი 9, რომელშიც საუბარია პრიორიტეტული მომსახურებების დაფინანსებაზე, თუმცა, არ არის დაკონკრეტებული თუ რომელია პრიორიტეტული მომსახურებები. მეორე მაგალითია იმავე კანონის მუხლი 41, რომელიც შეეხება გვამის პათოლოგანატომიურ ავტოპსიას. ეს მუხლი ისეთი რედაქციითაა მოცემული, რომ, რეალურად, ექიმებს ანიჭებს უფლებამოსილებას, ოჯახისაგან მოითხოვონ არაოფიციალური თანხები ავტოპსიის ანალიზის ჩასატარებლად. კანონი „კერძო სამედიცინო საქმიანობის შესახებ“, მუხლი 5 აღნიშნავს, რომ კერძო სამედიცინო პრაქტიკა კანონში განსაზღვრული წესით უნდა დაიხუროს, თუმცა, წესები არსად აღნიშნული არ არის. შესაბამისად, კანონის არასწორად ინტერპრეტაციის შემთხვევაში, კორუფციულ გარიგებებს ეხსნება გზა.5

დეცენტრალიზაცია თუ ცენტრალიზაცია

2008 წელს, აზერბაიჯანში, ქვეყნის მასშტაბით, ფუნქციონირებდა 700 საავადმყოფო (რესპუბლიკური, საქალაქო, რეგიონალური და სოფლის საავადმყოფოები, სპეციალიზებული ჯანდაცვის ცენტრები, სასწავლო საავადმყოფოები და კერძო ჯანდაცვის ინსტიტუტები); 1,560 სასწრაფო დახმარების/პოლიკლინიკის მომსახურებები; 901 ანტენატალური კლინიკა, ბავშვთა პოლიკლინიკები და ამბულატორიები. მათში დასაქმებული იყო 28 000 ექიმი და დაახლოებით 57 000 სამედიცინო პერსონალი. მათი რიცხვი 10 000 მოქალაქეზე შეადგენს 34.6 და 69.8-ს (შესაბამისად). იმავე პერიოდში, აზერბაიჯანის საავადმყოფოებში 62,657 საწოლი იყო (77.5 საწოლი 10,000 მოქალაქეზე), რაც 1.5-2.0-ჯერ მეტია ნებისმიერი განვითარებული ქვეყნის საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით.6 როგორც მოცემული ციფრები ადასტურებს, მიუხედავად მიმდინარე რეფორმებისა. აზერბაიჯანის ჯანდაცვის სისტემა ჯერ კიდევ ძალზედ ცენტრალიზებულია. ჯანდაცვის ბიუჯეტი კვლავაც ფინანსთა სამინისტროდან ფინანსდება. ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრო აკონტროლებს ფინანსების მხოლოდ 25%-ს. საავადმყოფოები და ჯანდაცვის დაწესებულებები ცენტრალურ, რეგიონალურ და ადგილობრივ დონეზე თითქმის არანაირ ფინანსურ ავტონომიას არ ფლობენ. ასეთი ბიუროკრატიული სისტემის შედეგად, ექიმებს არ აქვთ მოტივაცია იმისათვის, რომ აიმაღლონ კვალიფიკაცია, რადგან ისინი ანაზღაურებას იღებენ მომარაგებაზე დაფუძნებული სისტემის მიხედვით. სწორედ ეს არის მიზეზი იმისა, თუ რატომ არის ასე მაღალი ჯანდაცვის დაწესებულებების, საავადმყოფოებში ადგილებისა და ჯანდაცვის სფეროს პერსონალის რაოდენობა და ხარისხი მაინც ასეთი დაბალი. ამგვარად, ჯანდაცვის სფეროს ხარისხი დაბალია და სამედიცინო მომსახურებათა ხელმისაწვდომობა ძალზედ არათანაბარი.7

ფიზიკური და ადამიანური რესურსები

აშკარა პროგრესის მიუხედავად, აზერბაიჯანში ადამიანური რესურსების მართვის სისტემა ჯერ კიდევ საკმაოდ სუსტია. იგი ხასიათდება გადაჭარბებული უფლებამოსილებებით, ინფორმაციის სიმცირით, მიღებულ გადაწყვეტილებათა გაუმჭვირვალობით, ცენტრალიზაციის მაღალი დონითა და სისტემის მწირი დაფინანსებით. ჯანდაცის სფეროში ხელფასები კვლავაც საკმაოდ დაბალია. მაღალი არაფორმალური გადასახადები და ფარმაცევტთა შორის კორუფციული გარიგებები ხელს უწყობს ქრთამის აღებასა და კორუფციის გაღრმავებას. ამ კვლევის ფარგლებში მიღებული მონაცემები ადასტურებს, რომ ჯანდაცვის სფეროში მექრთამეობის მაჩვენებელი ძალზედ მაღალია. გარდა ამისა, დაბალი ოფიციალური ხელფასები ხელს უწყობს სამედიცინო პერსონალის მხრიდან არაოფიციალური თანხების აღებას.

წინამდებარე კვლევის ძირითადი მიგნებები ადასტურებს 2005 წლის დეკემბერში, ჯანდაცვის სფეროში გაკეთებული ანალიტიკური ანგარიშის შედეგებს, რომელთა მიხედვითაც, კორუფციას ინდივიდუალურ შემთხვევებში კი არ აქვს ადგილი, არამედ იგი მთლიან სისტემაში, ჯანდაცვის მთელ სფეროში გვხვდება: „გარდა იმისა, რომ სამსახურის დასაწყებად ფულის გადახდა უწევთ, ჯანდაცვის სფეროს თანამშრომლებს შეიძლება სამსახურის შესანარჩუნებლად ან დაწინაურებისთვისაც მოუწიოთ გადახდა. სამსხურის დასაწყებად გადასახდელი თანხის ოდენობა იმის მიხედვით განისაზღვრება, თუ რამდენად შემოსავლიანი იქნება თავად ეს ვაკანსია. თანამშრომლები, რომლებიც არ გადაიხდიან, შეიძლება სამსახურის დაკარგვის ან არასასურველ პოზიციაზე გადაყვანის რისკის წინაშე აღმოჩნდნენ.“8 ამგვარად, სამედიცინო პერსონალის მიერ თანხების გადახდა სულაც არ ხდება ინდივიდუალური საჭიროების დასაკმაყოფილებლად, არამედ ის არის ნაწილი კორუფციის მთელი ჯაჭვისა, რომელიც სისტემაში იერარქიულად არსებობს. ერთ-ერთმა საკმაოდ მაღალი რეპუტაციის მქონე ექიმმა ინტერვიუში აღნიშნა: „მე არა მარტო ვიღებ ფულს, არამედ გავცემ კიდეც,“ რითაც დაადასტურა ის სისტემატური ზეწოლა, რომელიც სფეროში არსებობს და რომელზეც ყველა სხვა რესპონდენტმა ისაუბრა.

ჯანდაცვის სფეროს დაფინანსება და დანახარჯები

დაფინანსების ძირითადი და დამხმარე წყაროები

აზერბაიჯანის სახელმწიფო ბიუჯეტი, ეკონომიკის განვითარების პარალელურად, ძალზედ სწრაფად იზრდება. ბოლო 5 წლის განმავლობაში აზერბაიჯანის ბიუჯეტი 26%-35%-ით გაიზარდა, ანუ სახელმწიფო შემოსავლების კუთხით, ექვსსაფეხურიანი ზრდა დაფიქსირდა. აღნიშნულის საშუალებით, მთავრობამ მნიშვნელოვნად გაზარდა ბიუჯეტი. 2002-2007 წლებში, სახელმწიფო ბიუჯეტი თითქმის გაოთხმაგდა. რაც შეეხება მთლიან შიდა პროდუქტს, ამ მიმართულებით ბიუჯეტი გაორმაგდა. ეს შედეგები 6.3.1. ცხრილშია წარმოდგენილი.

ცხრილში წარმოდგენილია ჯანდაცვის სფეროზე საბიუჯეტო დანახარჯები საერთო დანახარჯებისა და მთლიანი შიდა პროდუქტის ჭრილში (5 და 0.9 შესაბამისად). ნომინალურად, სახელმწიფო საბიუჯეტო დანახარჯები 12-საფეხუარიანი იყო, ხოლო ჯანდაცვის სფეროზე დანახარჯები მხოლოდ 8-საფეხურიანი. აშკარაა, რომ ყველაზე დიდი ზრდა ბოლო 3 წელიწადში დაფიქსირდა.

1990 წელთან შედარებით, განსხვავებები გაცილებით მეტია. 90-იანი წლების დასაწყისში, გარდამავალი ეკონომიკის მქონე თითქმის ყველა ქვეყანაში, სოციალური სექტორის დაფინანსება მნიშვნელოვნად დაეცა მთლიან შიდა პროდუქტთან მიმართებაში. მხოლოდ რამდენიმე სახელმწიფომ მოახერხა ამ ვითარებიდან გამოსვლა. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო 5-6 წელიწადში ბიუჯეტის ძალზედ დიდი ზრდა დაფიქსირდა, აზერბაიჯანი ამ ქვეყნების რიცხვს არ განეკუთვნება. მთლიანი შიდა პროდუქტის ფარგლებში, 1991-2005 წლებში, საბიუჯეტო დანახარჯები განათლებასა და ჯანმრთელობაზე მნიშვნელოვნად შემცირდა. მაგ., უკრაინაში, მთლიანი შიდა პროდუქტის ფარგლებში, აზერბაიჯანთან შედარებით, ჯანდაცვაზე საბიუჯეტო დაფინანსება ორჯერ მეტია.9 2008 წელს, აზერბაიჯანის მთლიანი დანახარჯი ერთი ადამიანის ჯანმრთელობის დაცვაზე ათჯერ ნაკლები იყო მსოფლიოს საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით (62 აშშ დოლარი და 700 აშშ დოლარი, შესაბამისად).

ჯანდაცვის სფეროს ბენეფიტები და მათი რაციონალური განაწილება; ჯანდაცვის სფეროს დანახარჯები

ფინანსთა სამინისტროდან გადმორიცხული ბიუჯეტი ნაწილდება საავადმყოფოებსა და დისპანსერებზე, სოფლის საავადმყოფოებსა და რაიონულ პოლიკლინიკებზე, პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებებზე, რაიონულ დონეზე. ფინანსების შესახებ ანგარიშგება კვარტალურად ხდება. თანხები ცენტრალური სამინისტროდან რაიონულ ფინანსთა და ჯანდაცვის განყოფილებებს გადაეცემა. ბუღალტრები ადგილობრივ დონეზე იხდიან გადასახადებს და ანგარიშებს ამზადებენ ხარჯების შესახებ. საავადმყოფოებში ფინანსური მართვა არ ხდება.

მიმდინარე ხარჯებისთვის, საწოლების რაოდენობა მთავარი კრიტერიუმია, რის მიხედვითაც განისაზღვრება, თუ რამდენი უნდა მიიღოს საავადმყოფომ ბიუჯეტიდან. ამ ციფრებს საავადმყოფოები თავად აწვდიან ფინანსთა სამინისტროს ადგილობრივ ფილიალს. ეს უკანასკნელი, განათლებისა და ჯანმრთელობის სამინისტროების ადგილობრივ განყოფილებებთან ერთად, აგროვებს და აერთიანებს მონაცემებს. ინფორმაციის დამუშავება ხდება პროგრამით ExCom და შემდეგ იგზავნება ცენტრალურ დონეზე. შესაბამისად, ბიუჯეტიდან თანხების გამოყოფა ეფუძნება ისტორიულ ნორმებს და, ძირითადად, განისაზღვრება იმის მიხედვით, აქვს თუ არა რაიონს საავადმყოფო და არა მისი საქმიანობისა და რეალური საჭიროებების მიხედვით.

ყველა ხელმისაწვდომი სტატისტიკური მონაცემის თანახმად, ჯანდაცვის სისტემაში დაფინანსების მთავარი წყარო მაინც არაფორმალური შემოსავლები, ანუ მოსახლეობის ჯიბიდან გადახდილი თანხებია (OOP). 2006 წელს, სახელმწიფო და კერძო მთლიან დანახარჯებში კერძო სექტორის დანახარჯები დომინირებდა (69%) და აქედან მოსახლეობის ჯიბიდან გადახდილ თანხებზე მოდიოდა ყველაზე დიდი წილი. ამგვარად, მოსახლეობის ჯიბიდან გადახდილი თანხების დონე ჯანდაცვის სისტემის საერთო დანახარჯებში გაცილებით აჭარბებს სახელმწიფოს მიერ ბიუჯეტიდან გამოყოფილი ფინანსების მოცულობას10.

მოსახლეობიდან შემოსულ თანხებზე მრავალი კვლევაა ჩატარებული. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის გამოთვლებით, 2007 წელს, სახელმწიფო დანახარჯები ჯანდაცვის სისტემაზე 645 მილიონ აზერბაიჯანულ მანათს (768 მილიონ აშშ დოლარს) შეადგენდა. აქედან, 372 მილიონი მანათი მოსახლეობის ჯიბიდან გადახდილი თანხები იყო (ანუ დანახარჯების 57%)11. სხვა კვლევა ჯანდაცვის სექტორის დაფინანსების მექანიზმებს ამგვარად წარმოადგენს:

გაეროს ბავშვთა ფონდის უახლეს ანგარიშში ასეთი დასკვნაა გაკეთებული: „კვლევის მონაცემებით, გამოდის, რომ 2006 წელს, აზერბაიჯანის მოსახლეობამ ჯანმრთელობის დაცვაზე 380 მილიონი აზერბაიჯანული მანათი დახარჯა, ანუ მთავრობაზე ორჯერ მეტი. მაშასადამე, ჯანმრთელობის დაცვის მთელი სიმძიმე ინდივიდულურ პირებსა და ოჯახებზე მოდის“12. არაფორმალური გადახდების ასეთი საოცრად მაღალი მაჩვენებლის მიზეზები სტრუქტურულია: პირველ რიგში, ჯანდაცვის დაწესებულებათა მწირი დაფინანსება და მეორე – ჯანდაცვის სფეროს მუშაკების დაბალი ხელფასები. ამ კვლევის მიგნებები არ ადასტურებს მოსაზრებას, რომ არაფორმალური გადახდები იმის გამო ხდება, რომ ხალხი იბნევა და ვერ არკვევს, თუ რომელია ფასიანი მომსახურება და რომელი უფასო.

რეალურად, ჯანდაცვის სისტემის დაფინანსება არ არის გამჭვირვალე და ქმნის ყველანაირ საფუძველს კორუფციისთვის. აღნიშნულ პირობებში, კორუფციამ მიიღო ინსტიტუციური ხასიათი და ეს ხდება სექტორში, სადაც პროფესიული ეთიკა და ინტეგრირებულობა ძალზედ მნიშვნელოვანია. ამ კვლევაში გამოვლინდა, რომ მოსახლეობის ჯიბიდან თანხების გადახდა არ არის განკუთვნილი მხოლოდ ინდივიდუალური საჭიროებების ან ჯანდაცვის სფეროს კორუმპირებული მუშაკების დასაკმაყოფილებლად. კვლევაში დამტკიცდა, რომ კორუფცია მთელ სექტორში არსებობს და იგი არის სისტემატური, იერარქიული ხასიათის. „მექრთამეობა გამეფებულია ყველგან. სამსახურის დასაწყებად ადამიანს უწევს გარკვეული თანხის გადახდა, შემდეგ სამსახურის შესანარჩუნებლად, ან დაწინაურებისათვის იხდის და რაც მთავარია, ხშირად თანხების გადახდა წლების განმავლობაში გრძელდება. იერარქიულად დაბლა მდგომი ადამიანები უფროსებს უხდიან გარკვეულ თანხებს (მაგ., რამდენიმე წლის ხელფასს), რათა შეინარჩუნონ ადგილი ან დაწინაურდნენ13.“

ჯანმრთელობის დაცვის მომსახურებები

პირველადი ჯანდაცვა

ქვეყანაში პირველად სამედიცინო და სანიტარიულ მომსახურებებს პირველადი ჯანდაცვის ყოფილი საბჭოთა დაწესებულებები უზრუნველყოფს. ასეთი დაწესებულებებია „ფელდშერი“ და „ფელდშერის სამეანო განყოფილებები“, ამბულატორიული ცენტრები სოფლებში, ამბულატორიული კლინიკები და პოლიკლინიკები რეგიონალურ საავადმყოფოებში. 2004 წელს, ქვეყანაში 1,594 ამბულატორიული პოლიკლინიკა ფუნქციონირებდა. აღნიშნულ დაწესებულებებს შეეძლო ერთ დღეში 105.3 ათასი პირისთვის გაეწია მომსახურება (127.9-10 000 მოსახლეზე). ოფიციალური სტატისტიკით, ჯანდაცვის დაწესებულებების ჯანდაცვის მომსახურებათა მიმწოდებლების თანამშრომლებით დაკომპლექტების დონე 85-90%-ია14.

მსოფლიო ბანკის ანგარიშის მიხედვით, რეგიონებში განხორციელდა ბანკების მიერ დაფინანსებული ჯანდაცვის რეფორმა, რის შედეგადაც, ფელდშერის ამბულატორიული განყოფილებების 83% ელექტროენერგიას იღებს ნახევარი დღით. მათ 82%-ს და ამბულატორიული ცენტრების 68%-ს არ გააჩნია წყალმომარაგება. პირველადი ჯანდაცვის ბევრ დაწესებულებას სოფლებში არ აქვს ცენტრალური კანალიზაცია. შენობების უმეტესობა კაპიტალურადაა შესაკეთებელი, ხოლო ზოგი – თავიდან ასაშენებელი. გარდა ამისა, სტანდარტული აპარატურის პაკეტი არასრულია, საჭიროებს შეკეთებას ან საერთოდ არ არსებობს15.

ჯანდაცვის სფეროს დანახარჯების მხოლოდ ერთი მეხუთედია მიმართული საზოგადოებრივ ჯანდაცვაზე. 2006 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან 27.9 მილიონი აზერბაიჯანული მანათი (25.1 მილიონი აშშ დოლარი) გამოიყო საზოგადოებრივ ჯანდაცვაზე, რაც ჯანდაცვის სფეროს მთლიან დაფინანსებაში 18.5%-ს შეადგენს. ამ მონაცემებით, ერთ სულ მოსახლეზე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის წლიური ხარჯი 3$-ია. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის სტანდარტებით, ეს მაჩვენებელი, სულ მცირე, 15-20 აშშ დოლარი უნდა იყოს იმისათვის, რომ განხორციელდეს საზოგადოებრივი ჯანდაცვა. ბუნებრივია, არსებული დაფინანსებით პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებათა ნორმალური ფუნქციონირება შეუძლებელია.

ანალიზი გვიჩვენებს, რომ პირველადი ჯანდაცვის ცენტრებზე (პოლიკლინიკები, ამბულატორიული მომსახურებები და ა.შ.) საბიუჯეტო ხარჯები სერიოზულ პრინციპებს არ ეფუძნება. ბიუჯეტის ერთადერთი ერთეული, რომელიც ნორმებს შეესაბამება, არის ჯანდაცვის სახელფასო ფონდის მოცულობა. აქაც, ჯანდაცვის დაწესებულებათა ფორმა და თანამშრომელთა დამტკიცება დაფუძნებულია ძველ საბჭოთა ნორმებსა და ნორმატივებზე,16. სხვა ხარჯების განსაზღვრისას, კვლევა და ცალკეული დაწესებულებების საჭიროებათა შეფასება განხორციელდა ემპირიული ფორმით, ანუ წინა წლების შესაბამისი მონაცემების, ბიუჯეტის გაზრდის შესაძლებლობების, კერძო კავშირებისა და ზეცენტრალიზებული დაგეგმვის მეთოდების გათვალისწინებითა და შედარებით.

საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მომსახურებები

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, აზერბაიჯანში პირველადი ჯანდაცვის სისტემა, ძირითადად, საბჭოთა მოდელზეა აგებული, გარდა რამდენიმე დონორის მიერ განხორციელებული პროექტისა. სხვა საბჭოთა რესპუბლიკების მსგავსად, ინტეგრირებული პირველადი ჯანდაცვის კონცეფცია აზერბაიჯანში არ შემუშავებულა. პაციენტებს პირველი კონტაქტი ჯანდაცვის მომსახურებებთან სხვადასხვა დაწესებულებაში აქვთ. ჩვეულებრივ, დასაქმებულ პირებს მათსავე სამუშაო ადგილზე შეუძლიათ მიიღონ პირველადი ჯანდაცვა, ხოლო სხვები, მაგ., დედები და ბავშვები, მათთვის გეოგრაფიულად ყველაზე ახლო დაწესებულებას მიმართავენ. ქარხნებსა და დიდ კომპანიებში, როგორც წესი, საკუთარი ფელდშერის ერთეული ან ამბულატორიული კლინიკა აქვთ. სოფლებში საბაზისო ჯანდაცვას ფელდშერის დამხმარე პოსტები, ამბულატორიული კლინიკები და სოფლის საავადმყოფოები ახორციელებს.

ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს უახლესი სტატისტიკის თანახმად, 2008 წელს, ჯანდაცვის მომსახურების 540 კერძო მიმწოდებელი არსებობდა. ისინი, ძირითადად, ბაქოში და სხვა დიდ ქალაქებში ფუნქციონირებდნენ. სამედიცინო მომსახურებათა ლიცენზირებისა და კონტროლის უფროსის (იგი არის პასუხისმგებელი ინსპექტირებაზე და კერძო სამედიცინო ინსტიტუტებისა და აფთიაქების ლიცენზირებაზე) თქმით, ლიცენზირების პროცესი მოიცავს სამართლებრივი დოკუმენტების კონტროლსაც და თანამშრომელთა სამედიცინო კვალიფიკაციების შემოწმებასაც. ლიცენზირება ფიქსირებული თანხა – 5 500 აზერბაიჯანული მანათი (6,574 აშშ დოლარი) – ღირს. სამედიცინო და ფარმაცევტული დაწესებულებისათვის, იმისდა მიუხედავად, თუ რამდენი თანამშრომელი ჰყავს დაწესებულებას17. ლიცენზიის ვადა 5 წლით განისაზღვრება. რაც შეეხება მედიკამენტების იმპორტსა და ექსპორტს, იგი 550 აზერბაიჯანული მანათი ღირს.

მეორადი და სპეციალიზებული სამედიცინო მომსახურება

მეორადი ჯანდაცვა მოიცავს სპეციალიზებულ ამბულატორიულ მომსახურებებს და საავადმყოფოებს (ხანგრძლივი მკურნალობის დაწესებულებათა გარდა). სპეციალიზებული მომსახურება უფრო რთულ, სპეციალიზებულ ჯანდაცვას გულისხმობს. აზერბაიჯანის მეორადი და სპეციალიზებული მომსახურებების სექტორების რაოდენობა დიდია და მათზე მთლიანი ჯანდაცვის ბიუჯეტის დაახლოებით 65-70% მოდის. ქვეყანაში 735 საავადმყოფოა. გარდა ამისა, ბაქოში, ძირითადად, რესპუბლიკური საავადმყოფოებია მოთავსებული, 63 ცენტრალური რაიონული საავადმყოფო, თითოეული მათგანი 63 საწოლიანი. რაც შეეხება სოფლებს, სულ 360 სოფლის საავადმყოფო ფუნქციონირებს და თითოეულის საწოლების რაოდენობა, საშუალოდ, 32-ია. ამავე დროს, ფუნქციონირებს დაახლოებით 90 სპეციალიზებული დისპანსერი და თითოეული მათგანი კონკრეტული დაავადების მქონე პირთა მკურნალობისთვის არის განკუთვნილი. დისპანსერები უზრუნველყოფს როგორც ამბულატორიულ, ისე სტაციონარულ მომსახურებას. არის ტუბერკულოზის, დერმატოლოგიის და სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებების დისპანსერები. დისპანსერები ყველა დიდ ქალაქსა და რაიონების უმეტესობაში ფუნქციონირებს. ზოგადი საავადმყოფოების სპეციალიზებული განყოფილებებიც უზრუნველყოფს მეორად სამედიცინო მომსახურებას. ქვეყანაში 21 სასწავლო საავადმყოფოა და ყველა ბაქოში მდებარეობს. ეს საავადმყოფოები სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს ან კურსდამთავრებულთა ტრენინგების სამედიცინო ინსტიტუტს ეკუთვნის. საავადმყოფოების 95% სახელმწიფო მფლობელობისა და მართვის ქვეშ იმყოფება. კერძო სექტორში დაახლოებით 25 საავადმყოფოა.

ფსიქიკური ჯანმრთელობის მომსახურებები

აზერბაიჯანში, ევროპის რეგიონში, ყველაზე დაბალია სიკვდილიანობის შემთხვევები თვითდაზიანებითა და თვითმკვლელობით. ასევე დაბალია (რეგიონში ყველაზე დაბალი) გონებრივი აშლილობის და კონკრეტულად, ალკოჰოლის მოხმარებისაგან გამოწვეული ფსიქოზის მაჩვენებელი. 1987 წლის შემდგომ, გაიზარდა საჭმლის მომნელებელი ორგანოების დაავადებათა გამო გამოწვეული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი და იგი ყველაზე მაღალია ახალ დამოუკიდებელ სახელმწიფოებსა და მთლიანად ევროპის რეგიონში. ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი რეგიონში აზერბაიჯანში დიაბეტით გამოწვეულ სიკვდილიანობას უკავშირდება, თუმცა, დიაბეტის გავრცელების მაჩვენებლით მას საშუალო პოზიცია უკავია. ეს შეუსაბამობა შეიძლება იმის ბრალია, რომ სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებელი მართლაც არის დიაბეტით დაავადებულთა შორის, თუმცა, შეცდომებითაა აღრიცხული სიკვდილიანობის მიზეზები.

სოციალური სტომატოლოგიური და ფარმაცევტული სფეროები

სოციალური სამედიცინო ზრუნვა განკუთვნილია დამოკიდებული ადამიანებისათვის, როგორიცაა ხანდაზმული ადამიანები და შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ახალგაზრდები. სოციალური ზრუნვა არ გულისხმობს ჯანდაცვის ინტერვენციას. სპეციალიზებული სოციალური ზრუნვა საბჭოთა კავშირში კარგად არ იყო განვითარებული და ბენეფიტებზე მყოფი ადამიანების საჭიროებების დაკმაყოფილება საავადმყოფოებში სათანადოდ არ ხორციელდებოდა. მათი მოვლა მხოლოდ ოჯახების პასუხისმგებლობა იყო. საავადმყოფოებში ბევრი საწოლი დაკავებული აქვთ პირებს, რომელთაც სტაციონარული ზრუნვა არ სჭირდებათ, მაგრამ არ აქვთ სხვა ალტერნატივა. სოციალური ზრუნვის არსებული სისტემა ფრაგმენტულია, რადგან სოციალური სფერო დაყოფილია განათლების, შინაგან საქმეთა, ჯანდაცვის, შრომისა და სოციალური დაცვის სამინისტროებს შორის. სოციალური მომსახურებების მიწოდება ხდება როგორც აღმზრდელობითი დაწესებულებებით, ისე სათემო ცენტრებით. სოციალურად დაუცველი ადამიანებისთვის ფინანსური შემწეობებისა და პენსიების ფართო არჩევანია. აღმზრდელობით დაწესებულებებში ჯერ კიდევ ძალიან ბევრი ბავშვია განთავსებული. საბჭოთა პერიოდში, ამ ტიპის დაწესებულებების გამოყენების ყველაზე გავრცელებული მიზეზი იყო ის ფაქტი, რომ არ არსებობდა უსაფრთხო აბორტების გაკეთების საშუალება, სახელმწიფო კი, მოუწოდებდა მოსახლეობას მრავალშვილიანობისკენ. დღესდღეობით, ბავშვთა აღმზრდელობითი დაწესებულებები კვლავ გადატვირთულია სიღარიბის ან ჯანმრთელობის პრობლემების გამო განთავსებული ბავშვებით, რომელთაც ნაკლებად მიუწვდებათ ხელი დახმარების ალტერნატიულ საშუალებებზე.

ჯანმრთელობის დაცვის რეფორმები

მოსახლეობის ზრუნვის ხარისხის გაუმჯობესებისა და ჯანდაცვის სისტემის ფუნდამენტური განვითარებისათვის, ძალზედ აქტუალურია და, რაც მთავარია, გარდაუვალი მთლიანად ჯანდაცვის სფეროს რეფორმირება. რეფორმები უნდა შეეხოს ყველა სტრუქტურულ, ეკონომიკურ და ტექნოლოგიურ კომპონენტს, რათა ჯანდაცვის სისტემა საბოლოოდ გახდეს ეფექტური, მაღალხარისხიანი, ხელმისაწვდომი და შესრულდეს სახელმწიფოს ვალდებულებები მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში. სწორედ ამ მიზნით, ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემაში განსაზღვრულია არსებული და სამომავლო მიზნები და ვალდებულებები, საჭირო ინსტიტუციური სტრუქტურა (ტიპები და მომსახურებათა ფორმები, ჯანდაცვის დაწესებულებებისა და სამედიცინო ცენტრების ტიპები და ა.შ.). ამავე დროს, ახალი სისტემის ეფექტური მმართველობა არის უაღრესად მნიშვნელოვანი გამოსავალი. სისტემაში ფუნქციური დაყოფა სწორედ ამ მიზანს უნდა ემსახურებოდეს:

ჯანდაცვის სფეროში სხვადასხვა პოლიტიკის განხორციელების შედეგად, ზრუნვის ხარისხის უზრუნველყოფის ფუნქციები დაყოფილია და გადანაწილებულია სხვადასხვა სტრუქტურას შორის;

ჯანდაცვის სფეროსთან დაკავშირებული პოლიტიკის შემუშავება და განხორციელება არის ჯანმრთელობის სამინისტროსა და ჯანდაცვის კომიტეტების პასუხისმგებლობა ადგილობრივ დონეზე;

ცენტრალური საავადმყოფოები და ჯანდაცვის სხვა დაწესებულებები უნდა ფუნქციონირებდეს მთელი ქვეყნის მასშტაბით არსებული ჯანდაცვის პოლიტიკის ფარგლებში. მათი ფუნქციები და პასუხისმგებლობები განსაზღვრულია;

საშუალო და დიდი ზომის სამედიცინო დაწესებულებების მართვა და პირდაპირი ჯანდაცვის მომსახურებათა ფუნქციები გაყოფილია. საშუალო და დიდი სამედიცინო დაწესებულებების მართვა ჯანდაცვის მენეჯერების პრეროგატივაა. ისინი მომზადებულნი არიან ჯანდაცვის სფეროს ორგანიზების, ეკონომიკის, ფინანსებისა და მართვის საკითხებში (ამისათვის, სასურველია, ჯანდაცვის ეკონომიკისა და მართვის ფაკულტეტის გახსნა აზერბაიჯანის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტში და სპეციალისტების მომზადება).

ჯანდაცვის სისტემის შეფასება

ჯანდაცვის სფეროს სტრუქტურული რეფორმის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია ჯანდაცვის პოლიტიკის პრიორიტეტის შეცვლა და დაავადებათა მკურნალობასთან შედარებით, მეტი აქცენტის გაკეთება დაავადებათა პრევენციასა და ზოგადი დაავადებების ადრეულ დადგენასა და პროფილაქტიკაზე; ასევე, ჯანდაცვის ხარისხისა და ხელმისაწვდომობის გაზრდა და სფეროს პრიორიტეტებზე მეტი ყურადღების გამახვილება. სტრუქტურული რეფორმის დღის წესრიგში, შემდეგ საკითხად დგას ჯანდაცვის სფეროს დაფინანსების მექანიზმის შემუშავება. აღნიშნული მექანიზმი უზრუნველყოფს ჯანდაცვის სისტემის განვითარებას, სამედიცინო მომსახურების ხარისხის დახვეწასა და რესურსების ეფექტურ გამოყენებას. საყოველთაოდ ცნობილია, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტი სრულად ვერ ფარავს ჯანდაცვის ხარჯებს და ეს, ალბათ, უახლოეს მომავალშიც ასე იქნება. დღესდღეობით, მთავრობა აფინანსებს ჯანდაცვის მთლიანი დანახარჯების ერთ მეხუთედს. ეს რესურსები გამოიყენება ჯანდაცვის დაწესებულებების შესანახად და ნაკლებად, ჯანდაცვის მომსახურებების უზრუნველსაყოფად. ხარისხიანი მომსახურების მიწოდებისათვის, ძალზედ მნიშვნელოვანია ბიუჯეტის, სულ მცირე, ხუთჯერ გაზრდა. ერთ ადამიანზე ჯანმრთელობის დაცვის საერთო ღირებულება არის 100 დოლარი, მაშინ, როცა ერთ სულ მოსახლეზე ჯანდაცვის ღირებულება, სულ მცირე, 15-20 დოლარი უნდა იყოს. ბიუჯეტის გაზრდის მიზნით, ძალზედ მნიშვნელოვანია ჯანდაცვის სექტორში SOFAZ-ს აქტივების გამოყენება.

დასკვნები და რეკომენდაციები

მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანის ჯანდაცვის სექტორში აშკარა წინსვლა შეინიშნება, ადამიანური რესურსების მართვა ჯერ კიდევ ძალზედ სუსტია. შეინიშნება უფლებამოსილებების გადაჭარბება, ინფორმაციის სიმცირე და მიღებულ გადაწყვეტილებათა გაუმჭვირვალობა; ეს დამახასიათებელია მაღალცენტრალიზებული და მწირი დაფინანსების მქონე სისტემისთვის. ხელფასები კვლავაც ძალზედ დაბალია, არაფორმალური გადახდები – კვლავაც მნიშვნელოვანი, ფარმაცევტებს შორის გარიგებები – აქტუალური; ეს ყველაფერი ხელს უწყობს მექრთამეობის (სამსახურის დასაწყებად და დასაწინაურებლად გადახდილი ქრთამი) გაზრდის რისკს.

დაზღვევის სისტემა.

– აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კანონი დაზღვევის შესახებ, 2008 წლის 1 იანვარი. კანონი განსაზღვრავს უნივერსალური დაზღვევის ვალდებულებას;

– აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კანონი ჯანმრთელობისა და ჯანმრთელობის უზრუნველყოფის შესახებ. კანონის თანახმად, ჯანდაცვის სფერო უფასოა.

რეკომენდაციები

– არსებული სამართლებრივი ჩარჩოს განმარტება და განხორციელება;

– ჯანმრთელობის უნივერსალური დაზღვევის განხორციელებისთვის საჭირო ინსტიტუციური ჩარჩოს შემუშავება.

კერძო ჯანდაცვის დაწესებულებების ლიცენზირება

მიღწევები

– წესებზე დაფუძნებული ლიცენზირების პროცესი;

– მკაფიო და გამჭვირვალე ტარიფები.

რეკომენდაციები

– ფიქსირებული საკომისიო გადასახადების გაუქმება და სატარიფო ჰონორარების სისტემის შემოღება.

ხელფასი

როგორც ამ და სხვა კვლევებმა გამოავლინა, უმაღლესი კვალიფიკაციის მქონე მუშაკებსაც კი ძალზედ დაბალი ხელფასები აქვთ, რაც, თავისთავად, კორუფციის სერიოზულ რისკს ქმნის. დაბალი ხელფასების მქონე ადამიანებისთვის ძალზედ ძნელია გაუძლონ ცდუნებას და არ ჩაერთონ კორუფციაში.

მიღწევები

– მუდმივად მზარდი ხელფასები.

რეკომენდაციები

– სამედიცინო და ჯანდაცვის სფეროს თანამშრომელთა ხელფასების ეროვნულ საშუალო მაჩვენებელთან შესაბამისობა;

– ხელფასების გაცემა კვალიფიკაციისა და პასუხისმგებლობის გათვალისწინებით.

არაფორმალური გადასახადები

ამ კვლევის მიგნებები ადასტურებს, რომ აზერბაიჯანის ჯანდაცვის სისტემაში ერთ-ერთი სერიოზული პრობლემა არაფორმალური გადახდებია. კორუფციის რისკი ენდემურ ხასიათს ატარებს და იგი დაკავშირებულია სფეროს მწირ დაფინანსებასთან, ჯანდაცვის დაწესებულებათა თანამშრომლების ზედმეტ თავისუფლებასა და სოციალური ძალაუფლების სიმცირესთან.

მიღწევები

– ჯანდაცვის ყველა დაწესებულებაში განთავსებულია ბილბორდები მკურნალობისა და ძირითადი მედიკამენტების შესახებ;

– კანონით იკრძალება მომხმარებლებისაგან ფულის აღება.

რეკომენდაციები

– მოქალაქეთა განათლება და მათი საინფორმაციო დონის ამაღლება: მოსახლეობა უნდა გახდეს უფრო მეტად მგრძნობიარე ისეთ საკითხებთან მიმართებაში, როგორიცაა: ა) მათი უფლებები ოფიციალურ ტარიფებთან დაკავშირებით; ბ) მათი კონსტიტუციური და სახელმწიფო უფლებები ჯანმრთელობის დაცვის ხელმისაწვდომობაზე; გ) ჯანდაცვის დაწესებულებებისთვის ბიუჯეტიდან თანხების გამოყოფა; დ) ჯანდაცვის სფეროს მუშაკებისთვის ხელფასების გაზრდა (იხ. „ანგარიშვალდებულების სისტემები”). საჭიროა მოქალაქეების, ჯანდაცვის სფეროს მუშაკებისა და ადგილობრივი მმართველი ორგანოების მენტალიტეტის შეცვლის ხელშეწყობა;

– ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა: საჭიროა ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის შესახებ კანონის გატარება. შესაბამის უწყებებს კარგად უნდა ესმოდეთ სამართლებრივი დებულებები და კანონით განსაზღვრული საკუთარი უფლება-მოვალეობები; მოქალაქეებმა უნდა იცოდნენ საკუთარი უფლებები ინფორმაციის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით.

ანგარიშვალდებულების სისტემები

რეკომენდაციები

ანგარიშვალდებულების სისტემის ამოქმედება:

– დამოუკიდებელი და სანდო სამოქალაქო საზოგადოება და მისი მხრიდან მეტი კონტროლი. ეს შეიძლება იყოს სახელწმიფო ინსტიტუტებისაგან დამოუკიდებელი (როგორიცაა, მაგ., ALACS) ორგანიზაციები, რომლებიც თანამშრომლობენ ჯანდაცვის სამინისტროსა და სხვა სახელმწიფო უწყებებთან;

– აუცილებელია არსებული ანტიკორუფციული კანონმდებლობის ამოქმედება;

– აუცილებელია საზოგადოების ინფორმირებულობის გაზრდა იმის თაობაზე, რომ არსებობს გასაჩივრების მექანიზმები.

ანგარიშვალდებულების მოთხოვნა

აუცილებელია მოსახლეობა გახდეს უფრო მეტად მგრძნობიარე ისეთ საკითხებთან მიმართებაში, როგორიცაა ჯანდაცვის უფლებები, სახელმწიფო კანონები, ჯანდაცვის დაწესებულებათა საბიუჯეტო დაფინანსება და ჯანდაცვის სფეროს მუშაკთა ხელფასები.

——————–

1. გაეროს ბავშვთა ფონდი, UNICEF 2008, გვ. 41.

2. UNICEF და აზერბაიჯანის ეკონომისტთა კავშირი, 2008წ., გვ. 42. ეს მონაცემი მიღებულია აღნიშნული კვლევის მიზნებისათვის ჩატარებული ინტერვიუების შედეგად. ინტერვიუები ჩატარდა ჯანდაცვის დაწესებულებებთან, სადაც ანგარიშგების არასწორი სისტემა არსებობს და დაბადების მოწმობის გასაცემად ქრთამს ითხოვენ (იგივე მდგომარეობაა ქორწინებისა და გარდაცვალების მოწმობებთან დაკავშირებით).

3. ბაირამოვი და მეხტიევი, 2006 წ.

4. ბაირამოვი და მეხტიევი, 2006 წ.

5. USAID 2005, დანართი „ა“, მედიცინის კერძო პრაქტიკის რეგულირების საუკეთესო მაგალითები.

6. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სტატისტიკის სახელმწიფო კომიტეტი (2007 წ.) და ეკონომიკური და სოციალური განვითარების ცენტრი (CESD, http://www.cesd.az ), 2007 წ.

7. USAID 2005, აზერბაიჯანის ეკონომისტთა კავშირი, 2008 წ.

8.USAID 2005, გვ. 9.

9. UNICEF, აზერბაიჯანში საბიუჯეტო ინვესტიციები ბავშვთა ჯანმრთელობისა და განათლების სფეროში, 2008წ., გვ. 33.

10. USAID 2005, გვ. 34

11. წყარო: http://www.who.int/nha

12. UNICEF და აზერბაიჯანის ეკონომისტთა კავშირი, 2008 წ., გვ. 50.

13. მსოფლიო ბანკი, 2005 წ., გვ. 34

14. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სტატისტიკის სახელმწიფო კომიტეტი, გარემო და ჯანმრთელობა, 2005 წ.

15.აზერბაიჯანის ჯანმრთელობის სექტორის მიმოხილვა, მსოფლიო ბანკი, 2005 წ.

16. ეს ნორმატივები დამტკიცებულია საბჭოთა კავშირის ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ, ბრძანება №999, 11.10.1982 წ. ნორმატივები განაახლეს და მასში ცვლილებები შეიტანეს მინისტრის №16 ბრძანებით, 420, 10.01.1983 და 16.04.1984.

17. ფიქსირებული გადასახადი 5 500 აზერბაიჯანული მანათის ოდენობით დასახელდა ლიცენზირებისა და კონტროლის დეპარტამენტის დირექტორის მიერ, თუმცა, კერძო ჯანდაცვის პროვაიდერებმა 7000 მანათი დაასახელეს.

ვუგარ ბაირამოვი
ეკონომიკის დოქტორი. ეკონომიკისა და სოციალური განვითარების ცენტრის (CESD) საბჭოს თავმჯდომარე

წიგნიდან: ვუახლოვდებით ევროპას? ეკონომიკური და სოციალური პოლიტიკა საქართველოში, სომხეთსა და აზერბაიჯანში. კვლევები ეკონომიკაში. 2010 ფრიდრიხ ებერტის ფონდი


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Categories

%d bloggers like this: