Posted by: burusi | July 12, 2013

თამარ ზაალიშვილი – სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის ფუნქციები და კონსტიტუციური გარანტიები

welfare state

თამარ ზაალიშვილი – სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის ფუნქციები და კონსტიტუციური გარანტიები

სოციალური სახელმწიფოს იდეა საზღვარგარეთის ქვეყნების კონსტიტუციებში სხვადასხვაგვარი ფორმულირებებით, კონსტრუქციებითა და შინაარსით არის განმტკიცებული. სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა საზოგადოების სოციალურ მდგომარეობაზე ევროპის სახელმწიფოების სტრუქტურულ ელემენტად გვევლინება [1.415].

საფრანგეთის 1958 წლის 4 ოქტომბრის კონსტიტუციის პირველი მუხლის შესაბამისად, «საფრანგეთი არის განუყოფელი, საერო, სოციალური, დემოკრატიული რესპუბლიკა» [2.411]. ამასთან, მოქმედი კონსტიტუციის ნაწილად ქცეული 1946 წლის კონსტიტუციის პრეამბულა განამტკიცებს მრავალ სოციალურ ძირითად უფლებას.

1976 წლის 2 აპრილის კონსტიტუციის მე-2 მუხლით პორტუგალიის რესპუბლიკა სამართლებრივი სახელმწიფოა, რომელიც ახორციელებს დემოკრატიულ პრინციპებს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ ცხოვრებაში [3.748]. კონსტიტუციის მე-9 მუხლის შესაბამისად, ეროვნული დამოუკიდებლობისთვის სოციალური პირობების შექმნა, აგრეთვე მოსახლეობის სოციალური უფლებების რეალიზაცია სახელმწიფოს ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ამოცანად განიხილება. პორტუგალიის კონსტიტუციის მეორე თავით განმტკიცებულია მრავალი სოციალური უფლება და მოვალეობა. კონსტიტუციის 81-ე მუხლის თანახმად, სახელმწიფოს პრიორიტეტულ მოვალეობებს განეკუთვნება ადამიანების სოციალური კეთილდღეობის ამაღლებისა და სოციალური სამართლიანობის ხელშეწყობა.

დიქტატორული რეჟიმის დემოკრატიული მმართველობის ფორმით შეცვლის შემდეგ, 1978 წელს – სამართლებრივ, დემოკრატიულ, სოციალურ სახელმწიფოდ გამოცხადდა ესპანეთი [3.50]. 1978 წლის 29 დეკემბრის კონსტიტუციის პირველი მუხლი ადგენს, რომ ესპანეთი არის დემოკრატიული, სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფო. კონსტიტუციის მე-40 მუხლი საჯარო ხელისუფლებას ავალდებულებს, რომ ხელი შეუწყოს სოციალურ პროგრესს. 41-ე მუხლი განამტკიცებს ხელისუფლების ორგანოების მიერ სოციალური დაზღვევის სახელმწიფო სისტემის მხარდაჭერას, რომელიც უზრუნველყოფს ყველა მოქალაქისათვის აუცილებელი დახმარების გაწევას და სოციალურ მომსახურებას, პირველ რიგში, უმუშევრობის შემთხვევაში.

სახელმწიფოს მოვალეობები მოქალაქეთა კეთილდღეობისა და სოციალური უფლებების სფეროში დადგენილია შვედეთის 1974 წლის 27 თებერვლის კონსტიტუციით [2.598]. კონსტიტუციის პირველი თავის მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ინდივიდების პირადი, ეკონომიკური და კულტურული კეთილდღეობა არის სახელმწიფოს საქმიანობის უპირველესი მიზანი. სახელმწიფო, პირველ რიგში, ვალდებულია უზრუნველყოს ყველასთვის ჯანმრთელობის, შრომის, საცხოვრებლის და განათლების უფლებები, აგრეთვე მხარი დაუჭიროს სოციალურ უზრუნველყოფას, უსაფრთხოებას და ცხოვრების კარგ პირობებს.

ფინეთის 1999 წლის 1 მარტის კონსტიტუცია [2.374], რომელიც 2000 წლის 1 მარტს შევიდა ძალაში, მე-19 მუხლით ადგენს, რომ ყველა ადამიანს, რომელიც ღირსეული ცხოვრებისათვის საჭირო სახსრებს ვერ მოიპოვებს, აქვს სავალდებულო სოციალური უზრუნველყოფისა და სოციალური დახმარების მიღების უფლება. კონსტიტუციის თანახმად, კანონით ყველა უზრუნველყოფილია სოციალური დახმარებით უმუშევრობისას, ავადმყოფობისა და შრომისუუნარობის დროს და სიბერეში, აგრეთვე ბავშვის შეძენისა და მარჩენალის დაკარგვის შემთხვევაში. ხელისუფლება, კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოფს ყველას სოციალურ და სამედიცინო მომსახურებას და ხელს უწყობს მოსახლეობის დახმარებას. გარდა ამისა, ხელისუფლება ეხმარება ოჯახებს და ნებისმიერ პირს, რომელსაც აკისრია ბავშვზე ზრუნვის პასუხისმგებლობა. კონსტიტუციით განმტკიცებულია, ასევე, ყველა ადამიანის საცხოვრებლით უზრუნველყოფის უფლებაც.

ბელგიის 1994 წლის 17 თებერვლის კონსოლიდირებული კონსტიტუციის 23-ე მუხლით [4.344] განმტკიცებულია სოციალური საკითხების კავშირი ადამიანის ღირსების შესაფერისი ცხოვრების უფლებასთან. ამ მიზნით, კანონი განამტკიცებს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებებს და ადგენს მათი რეალიზაციის საფუძვლებს. აღნიშნული უფლებები, პირველ რიგში, მოიცავს შრომის უფლებას, პროფესიის თავისუფალი არჩევის უფლებას, შრომის სამართლიანი პირობებისა და შრომის სამართლიანი ანაზღაურების უფლებას, კოლექტიური მოლაპარაკებების უფლებას, სოციალური უზრუნველყოფის უფლებას, ჯანმრთელობის დაცვის უფლებას, სოციალური, სამედიცინო და სამართლებრივი დახმარების უფლებას, სათანადო საცხოვრებლის უფლებას, ჯანსაღი ეკოლოგიური გარემოს დაცვის უფლებას, პიროვნების კულტურული და სოციალური განვითარების უფლებას.

დანიის სამეფოს 1953 წლის 5 ივნისის კონსტიტუცია 75-ე მუხლში [4.771] განსაკუთრებულ ყურადღებას საყოველთაო კეთილდღეობაზე ამახვილებს. აღნიშნული მუხლის თანახმად, კეთილდღეობის ხელშეწყობის მიზნით, სახელმწიფო უნდა ისწრაფვოდეს ყოველ შრომისუნარიან მოქალაქეს მიეცეს ისეთი პირობებით მუშაობის შესაძლებლობა, რომლებიც უზრუნველყოფს მის არსებობას. ადამიანი, რომელიც თავის თავს ან მის კმაყოფაზე მყოფ პირებს საკვებით ვერ უზრუნველყოფს და ეს სხვას არ ევალება, სარგებლობს სახელმწიფოს მხრიდან დახმარების მოთხოვნის უფლებით. აღნიშნული მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა იმ შემთხვევაში, თუ იგი კანონით განსაზღვრულ პირობებს აკმაყოფილებს.

ნიდერლანდების სამეფოს 1983 წლის 17 თებერვლის კონსტიტუცია მე-20 მუხლით [3.609] ადგენს, რომ არსებობისათვის საჭირო სახსრებისა და სიმდიდრის სამართლიანი გადანაწილების უზრუნველყოფისათვის ზრუნვა სახელმწიფო ორგანოების მოვალეობას წარმოადგენს. სოციალური უზრუნველყოფის მარეგულირებელი წესები დგინდება კანონით. მოქალაქეებს, რომლებიც მუდმივად ცხოვრობენ ნიდერლანდების ტერიტორიაზე და არ გააჩნიათ საარსებო სახსრები, კანონით დადგენილი წესის შესაბამისად, აქვთ სახელმწიფო ორგანოების მხრიდან დახმარების მიღების მოთხოვნის უფლება. სახელმწიფოს სოციალური ფუნქციები განმტკიცებულია კონსტიტუციის სხვა მუხლებშიც, კერძოდ, მე-19 მუხლის შესაბამისად სახელმწიფო ორგანოებმა ხელი უნდა შეუწყონ მოსახლეობის დასაქმების უზრუნველყოფას; 21-ე მუხლი ავალდებულებს სახელმწიფო ორგანოებს იზრუნონ გარემოს შენარჩუნებასა და მის გაუმჯობესებაზე; 22-ე მუხლის მიხედვით, განსაზღვრულია სახელმწიფო ორგანოების ვალდებულება – ხელი შეუწყონ მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვას; კონსტიტუციის 23-ე მუხლით განმტკიცებულია სახელმწიფოს მოვალეობა იზრუნოს განათლებაზე, კონსტიტუციისა და კანონის შესაბამისად განათლების უფლების რეალიზაციისათვის პირობების შექმნაზე.

მალტის რესპუბლიკის 1964 წლის 21 სექტემბრის კონსტიტუციის მე-17 მუხლის თანახმად [3.471], გარანტირებულია თითოეული შრომისუუნარო და ცხოვრებისათვის საჭირო სახსრების არამქონე მოქალაქის მიერ სოციალური დახმარებისა და განათლების მიღების უფლება, ასევე, დასაქმებულთა გონივრული დაზღვევა უბედური შემთხვევების, ავადმყოფობის, შრომისუუნარობის, სიბერისა და არანებაყოფლობითი უმუშევრობის შემთხვევაში.

კვიპროსის რესპუბლიკის 1960 წლის 16 აგვისტოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლით [3.216] უზრუნველყოფილია ყველა მოქალაქის სათანადო არსებობისა და სოციალური უსაფრთხოების უფლება. ლუქსემბურგის საჰერცოგოს 1868 წლის 17 ოქტომბრის კონსტიტუციის მე-11 მუხლი [3.403] ადგენს, რომ კანონმა უნდა შექმნას გარანტიები სოციალური უზრუნველყოფისათვის, ჯანმრთელობის დაცვისა და მშრომელთა დასვენებისთვის, ასევე შრომის უფლების რეალიზებისათვის.

საბერძნეთის რესპუბლიკის 1975 წლის 11 ივნისის კონსტიტუცია 21-ე და 22-ე მუხლებით [4.654] უზრუნველყოფს მრავალ სოციალურ უფლებას და სახელმწიფო ვალდებულებას. მათ შორისაა, სახელმწიფოს ვალდებულება იზრუნოს მოქალაქეთა ჯანმრთელობის დაცვაზე, მიიღოს სპეციალური ზომები ახალგაზრდების, მოხუცების, ინვალიდებისა და ღარიბების დახმარებისათვის, იზრუნოს დასაქმებულთა სოციალურ დაზღვევაზე.

სლოვენიის რესპუბლიკის 1991 წლის 28 დეკემბრის კონსტიტუციის მე-2 მუხლის თანახმად [2.171] «სლოვენია არის სამართლებრივი და სოციალური სახელმწიფო». კონსტიტუციის 50-ე მუხლი განამტკიცებს კანონის შესაბამისად მოქალაქეთა უფლებას სოციალურ დახმარებაზე. გარდა ამისა, ამავე მუხლის შესაბამისად, სახელმწიფოს მოვალეობას წარმოადგენს სავალდებულო სამედიცინო, საპენსიო, ინვალიდობისა და სხვა სოციალური დაზღვევის ორგანიზება და მის განხორციელებაზე ზრუნვა. კონსტიტუციის 51-ე და 52-ე მუხლებით გარანტირებულია კანონის შესაბამისად ყველასთვის ჯანმრთელობის დაცვისა და ინვალიდებისათვის სოციალური უზრუნველყოფის უფლებების რეალიზება.

სლოვაკეთის რესპუბლიკის 1992 წლის 1 სექტემბრის კონსტიტუციის 36-ე მუხლის თანახმად [2.121], დასაქმებულებს აქვთ უფლება სამართლიან და დამაკმაყოფილებელ სამუშაო პირობებზე. კონსტიტუციის 38-ე, 39-ე და მე-40 მუხლები უზრუნველყოფენ სხვა სოციალურ უფლებებს: კანონის შესაბამისად ჯანმრთელობის დაცვის უფლებას, კანონის შესაბამისად სამედიცინო დაზღვევის საფუძველზე უფასო სამედიცინო მომსახურების და სამედიცინო შემწეობის მიღების უფლებას; ქალების, ახალგაზრდების და ავადმყოფთა ჯანმრთელობის დაცვის სპეციალურ უფლებას შრომის პროცესში და შრომის განსაკუთრებული პირობების შემთხვევაში; სათანადო მატერიალური უზრუნველყოფის უფლებას მოხუცებულობის, შრომისუუნარობისა და მშობიარობის შემდგომ პერიოდში; ყველას მიერ დახმარების მიღების უფლებას არსებობისათვის აუცილებელი პირობების უზრუნველყოფისათვის.

პოლონეთის რესპუბლიკის 1997 წლის 2 აპრილის კონსტიტუციის მე-2 მუხლი [3.687] პოლონეთს აცხადებს დემოკრატიულ და სამართლებრივ სახელმწიფოდ, რომელიც უზრუნველყოფს სოციალური სამართლიანობის პრინციპების რეალიზაციას. კონსტიტუციის 67-ე მუხლის შესაბამისად, ავადმყოფობის ან ინვალიდობის გამო შრომისუუნარობის შემთხვევაში, ასევე, საპენსიო ასაკის მიღწევისას, მოქალაქეს აქვს სოციალური უზრუნველყოფის უფლება (კანონით განსაზღვრული მოცულობითა და ფორმით). გარდა ამისა, სოციალური უზრუნველყოფის უფლება აქვთ იმ მოქალაქეებსაც, რომლებიც არიან უმუშევრები მათი ნების საწინააღმდეგოდ. კონსტიტუციის 68-ე მუხლით განმტკიცებულია ჯანმრთელობის დაცვის უფლების გარანტიები. 69-ე მუხლის თანახმად, საჯარო ხელისუფლების მოვალეობას წარმოადგენს კანონის შესაბამისად დახმარების გაწევა ფიზიკური და გონებრივი ნაკლის მქონე პირების არსებობის უზრუნველყოფად, მათი შრომითი საქმიანობის პროცესში და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ჩასართავად.

უნგრეთის რესპუბლიკის 1949 წლის 18 აგვისტოს კონსტიტუციის მე-17 მუხლის თანახმად [4.539], რესპუბლიკა ზრუნავს საჭიროების მქონე პირთათვის სოციალური ღონისძიებების უზრუნველყოფაზე.

ესტონეთის რესპუბლიკის 1992 წლის 28 ივნისის კონსტიტუციის 28-ე მუხლი [2.719] უზრუნველყოფს ჯანმრთელობის დაცვის უფლებას. ესტონეთის ყველა მოქალაქეს აქვს სახელმწიფო დახმარების უფლება სიბერის დროს, შრომისუუნარობისას, სიღარიბისას. სახელმწიფო ხელს უწყობს ნებაყოფლობით და თვითმმართველობების მიერ განხორციელებულ მზრუნველობას. მრავალშვილიანი ოჯახები და ინვალიდები სარგებლობენ განსაკუთრებული სოციალური დახმარების უფლებით სახელმწიფოს და ადგილობრივი თვითმმართველობების მხრიდან.

ლატვიის რესპუბლიკის 1992 წლის 15 თებერვლის კონსტიტუციის 107-ე მუხლის თანახმად [3.316], ყველა დასაქმებულს აქვს უფლება, მიიღოს შესრულებული სამუშაოს შესაბამისი ანაზღაურება არანაკლებ სახელმწიფოს მიერ დადგენილიმინიმუმისა. კონსტიტუციის 109-ე მუხლის მიხედვით, ყველას აქვს სოციალური უზრუნველყოფის უფლება სიბერისას, შრომისუუნარობის დროს, უმუშევრობისას და კანონით გათვალისწინებულ სხვა შემთხვევებში. კონსტიტუციის 111-ე მუხლის თანახმად, სახელმწიფო იცავს ადამიანების ჯანმრთელობას და უზრუნველყოფს ყველას ძირითადი სამედიცინო მომსახურებით.

ლიტვის რესპუბლიკის 1992 წლის 25 ოქტომბრის კონსტიტუციის 52-ე მუხლი [3.340] ავალდებულებს სახელმწიფოს, უზრუნველყოს მოქალაქეთა პენსიის მიღების უფლება განსაზღვრული ასაკის დადგომისას და ინვალიდობის შემთხვევაში. ამავე მუხლით გარანტირებულია მოქალაქეთა სოციალური დახმარების უფლება უმუშევრობის, ავადმყოფობისა და კანონით გათვალისწინებულ სხვა შემთხვევებში. კონსტიტუციის 53-ე მუხლით განმტკიცებულია სახელმწიფოს მოვალეობა – იზრუნოს ადამიანების ჯანმრთელობაზე. აღნიშნული მუხლი ადგენს სამედიცინო დახმარებისა და მომსახურების გარანტიებს ავადმყოფობის დროს.

გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის 1949 წლის 23 მაისის კონსტიტუცია (მე-20 მუხლის პირველი პუნქტი) გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკას აცხადებს დემოკრატიულ და სოციალურ ფედერალურ სახელმწიფოდ [4.580]. გარდა ამისა, კონსტიტუცია განამტკიცებს სოციალურ-სახელმწიფოებრივი პრინციპების მარეალიზებელ შემდეგ დებულებებს: ყოველ დედას აქვს დაცვისა და დახმარების უფლება სახელმწიფოსაგან (მე-6 მუხლის მე-4 პუნქტი); ბავშვების მოვლა და აღზრდა არის მშობელთა ბუნებრივი უფლება და მათი უპირველესი მოვალეობა (მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტი); სასკოლო საქმეს მთლიანად სახელმწიფო ზედამხედველობს (მე-7 მუხლის პირველი პუნქტი); გაერთიანებების შექმნა შრომისა და ეკონომიკური პირობების დაცვისა თუ გაუმჯობესებისათვის გარანტირებულია ყველასთვის და ყველა პროფესიის წარმომადგენლისათვის (მე-9 მუხლის მე-3 პუნქტი).

საქართველოს 1995 წლის 24 აგვისტოს კონსტიტუციის პრეამბულაში გაცხადებულია საქართველოს მოქალაქეების ურყევი ნება «დაამკვიდრონ დემოკრატიული საზოგადოებრივი წესწყობილება, სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფო». კონსტიტუციის მე-17 მუხლის მიხედვით «ადამიანის პატივი და ღირსება ხელშეუვალია». 30-ე მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად, შრომითი უფლებების დაცვა, შრომის სამართლიანი ანაზღაურება და უსაფრთხო, ჯანსაღი პირობები, არასრულწლოვანისა და ქალის შრომის პირობები განისაზღვრება კანონით. «სახელმწიფო ხელს უწყობს უმუშევრად დარჩენილ საქართველოს მოქალაქეს დასაქმებაში. საარსებო მინიმუმით უზრუნველყოფის პირობები და უმუშევრის სტატუსი განისაზღვრება კანონით». კონსტიტუციის 35-ე მუხლში მოცემულია განათლების უფლების რეალიზაციის კონსტიტუციური გარანტიები, კერძოდ, «სკოლამდელ აღზრდას სახელმწიფო უზრუნველყოფს კანონით დადგენილი წესით», «ზოგად განათლებას კანონით დადგენილი წესით სრულად აფინანსებს სახელმწიფო. მოქალაქეებს უფლება აქვთ კანონით დადგენილი წესით, სახელმწიფოს დაფინანსებით მიიღონ პროფესიული და უმაღლესი განათლება». კონსტიტუციის 37-ე მუხლის პირველი პუნქტით განმტკიცებულია ყველას უფლება, რომ ისარგებლოს ჯანმრთელობის დაზღვევით. ამასთან, ამავე მუხლის შესაბამისად, კანონით დადგენილი წესით განსაზღვრულ პირობებში უზრუნველყოფილია უფასო სამედიცინო დახმარება.

სხვადასხვა ქვეყნების კონსტიტუციებში წარმოდგენილი ნორმების და ზემოთ მოყვანილი ნორმების განხილვის საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ძირითად კანონებში განსხვავებული მოცულობით, ჩვეულებრივ, მცირე რაოდენობითაა განმტკიცებული სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის რეალიზების გარანტიების განმსაზღვრელი დებულებები. კანონმდებლის თავშეკავება სხვადასხვა მიზეზით შეიძლება იყოს განპირობებული, როგორიცაა ისტორიული გამოწვევები, განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებები, სამართლის ეფექტურობა; მაგრამ, ეს გარემოება არ შეიძლება განხილულ იქნეს, როგორც სოციალური სახელმწიფოს იგნორირება. კონსტიტუციაში ცალკეულ რეგულირებებზე უარის თქმა არ ნიშნავს სოციალური სახელმწიფოებრიობის უარყოფას. იგი მიუთითებს კონსტიტუციიდან გამომდინარე კანონმდებლის სფეროში გადანაცვლებაზე, სადაც შესაძლებელია და აუცილებელიცაა შემუშავებულ იქნეს გაცილებით ზუსტი რეგულირებებიь[5.241].

ამგვარ გზაზე მიუთითებს სწორედ გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის კონსტიტუციის მე-20 მუხლის პირველ პუნქტში კანონმდებლის მიერ სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის განსაზღვრა. ამით გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის ძირითადი კანონი არანაკლებ უზრუნველყოფს სოციალურ სახელმწიფოებრიობას, ვიდრე ის კონსტიტუციები, რომლებიც თავად შეიცავენ ცალკეულ სოციალურ-სახელმწიფოებრივ რეგულაციებს.

სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის რეალიზების საკანონმდებლო გარანტიების შექმნას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება. სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის სპეციფიკა, სხვა კონსტიტუციური პრინციპებისგან (მაგალითად, სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპისა და დემოკრატიის პრინციპებისაგან), განსხვავებით, ისაა, რომ კანონმდებელს ამ პრინციპის განმამტკიცებელი ნორმის ადრესატის გამოკვეთილი ფუნქცია აკისრია: «სოციალური სახელმწიფოს რეალიზებაში არსებითი როლის თამაში მხოლოდ კანონმდებელს შეუძლია» [6.97].

კონსტიტუციის ის ნორმა, რომლითაც განმტკიცებულია სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი არა მხოლოდ ზოგადი სახის საპროგრამო წინადადებაა, არამედ წარმოადგენს სავალდებულო კონკრეტულად შესასრულებელ ნორმას, რომელიც, უპირველეს ყოვლისა, მიმართულია კანონმდებელისაკენ. ის, თუ რისი მოთხოვნა შეუძლია ინდივიდს სახელმწიფოსაგან, პირველ რიგში უნდა განსაზღვროს კანონმდებელმა საკუთარი პასუხისმგებლობით [7.313]. შესაბამისად, სოციალური სახელმწიფოს პრინციპიდან, როგორც წესი, მოქალაქისუშუალო მოთხოვნის უფლებები სახელმწიფოს მიმართ, არ გამომდინარეობს. ამგვარი უფლებების წარმოშობა საჭიროებს დამატებით საკანონმდებლო რეგულირებას – სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი შეიცავს დაკონკრეტების მოთხოვნას კანონმდებლის მიმართ [8.231]. კანონმდებელი ვალდებულია, განავრცოს და უზრუნველყოს სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის განხორციელება არა მარტო სოციალური სამართლის ვიწრო სფეროში, არამედ სამართლის ყველა დარგში, მათ შორის, სამოქალაქო სამართალში. ამასთან, კანონმდებელს შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღებისას საკმაოდ ფართო დისკრეცია რჩება [9.97]. სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი არ წარმოშობს ცალკე, დამატებით საკანონმდებლო უფლება-მოსილებებს. მის დაკონკრეტებას კანონმდებელი ახორციელებს მისთვის მიკუთვნებული საერთო საკანონმდებლო კომპეტენციის ფარგლებში.

სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი არ წარმოადგენს სუბიექტური უფლებების [10.1] ან სხვა წარმოქმნილი სამართლებრივი შედეგების საფუძველს. მისი საშუალებით არ შეიძლება იქნეს დარღვეული სხვა კონსტიტუციური პრინციპებიდან, განსაკუთრებით – სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან გამომდინარე ვალდებულებები [11.182]. სოციალური სახელმწიფოს პრინციპს არ შესწევს უნარი, კანონმდებლის მიერ დამატებითი დაკონკრეტების გარეშე, უშუალოდ შეზღუდოს ძირითადი უფლებები. თუ არსებობს საკანონმდებლო რეგულირებები, ამ შემთხვევაში სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი არაპირდაპირ შეიძლება გამოყენებული იქნეს კანონების განმარტებისათვის და სათანადო მოთხოვნის წარმოშობის არგუმენტირებისათვის [12.231].

კანონმდებლისთვის დაკონკრეტების მოვალეობის განსაზღვრის გარდა, სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი ეხმარება აღმასრულებელ და სასამართლო ხელისუფლებას როგორც კონსტიტუციის ინტერპრეტაციისას, ისე ჩვეულებრივი სამართლის შეფარდებისა დროს. თუმცა, ყოველივე ეს არ იძლევა საფუძველს, რომ ლიბერალური თავდაცვითი უფლებები გარდავქმნათ სოციალურ მავალებელ უფლებებად. მორალური და/ან პოლიტიკური მოთხოვნა შეიძლება მხოლოდ სოციალურ-სახელმწიფოებრივი ვალდებულების მკაცრი შეფარდების საფუძველზე იქნეს რეალიზებული.

მართლმსაჯულების და სამართლის მეცნიერების ფუნქციაა, სოციალური სახელმწიფოს შინაარსი განსაზღვროს ცალკეული ქვეპრინციპებისა და მახასიათებელი პრინციპების განვითარების საფუძველზე. გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებებში ასეთ პრინციპებად გამოიყოფა: სოციალური სამართლიანობის პრინციპი; სოციალური საგადასახადო პოლიტიკის პრინციპი (სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი ამართლებს გადასახადების სფეროში ეკონომიკურად სუსტი სუბიექტებისათვის ხელშეწყობის განსაკუთრებული პოლიტიკის გატარებას, მაგრამ გულისხმობს არსებული უთანასწორობის გამოსწორებას და არა აბსოლუტური თანასწორობის დამკვიდრებას); მიღებული დანაკარგების შემცირებისა და ტვირთის გადანაწილების მოვალეობა; უმწეოთა დახმარება; სხვადასხვა ცხოვრებისეული ინციდენტების შემთხვევაში სოციალური არსებობის დაცვა, რომელიც ინსტიტუციონალიზებულია სოციალური დაზღვევის საფუძველზე და დაკონკრეტებულია სოციალური უზრუნველყოფის და სოციალური გათანაბრების ქვეპრინციპის ძალით; საარსებო მინიმუმით უზრუნველყოფის უფლება; ჯანმრთელობის დაცვა, განსაკუთრებით ჯანმრთელობის დაზღვევის მექანიზმის გამოყენებით; უმუშევართა და უბედური შემთხვევების დაზღვევის უფლება, საპენსიო დაზღვევა და ბოლოს, ისეთი სპეციფიკური დარგობრივი ქვეპრინციპები, როგორებიცაა დამნაშავეთა რესოციალიზაცია, სოციალური განსჯადობა, საპროცესო ხარჯების დაფარვაში დახმარება [13.104], ბავშვთა კომპენსაციები [14.108] და საარსებო მინიმუმის გათავისუფლება გადასახადისაგან [15.60].

ამგვარად, აბსტრაქტულობის მაღალი ხარისხის გამო სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი განსაკუთრებულ დაკონკრეტებას საჭიროებს, უპირველეს ყოვლისა კანონმდებლისაგან, ისევე როგორც აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების მიერ. აქედან გამომდინარე, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს საქართველოს კანონმდებლობის (უპირველეს ყოვლისა – სოციალური კანონმდებლობის) შედარებითი მეცნიერული ანალიზი. კანონმდებლობის სრულყოფის თაობაზე მოსაზრებების შემუშავება მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს საქართველოს კონსტიტუციით განმტკიცებული სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის რეალიზების სამართლებრივი უზრუნველყოფის საქმეში.

თამარ ზაალიშვილი, დოქტორანტი

სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის ფუნქციები და კონსტიტუციური გარანტიები

სხვადასხვა ქვეყნების კონსტიტუციებში ასახული სოციალური სახელმწიფოს იდეის მარეალიზებელი დებულებების განხილვის საფუძველზე სტატიაში წარმოდგენილია დასკვნა, რომ კონსტიტუციებში განსხვავებული მოცულობით, და ამასთან, მცირე რაოდენობითაა განმტკიცებული დებულებები, რომლებშიც საუბარია სოციალური სახელმწიფოს პრინციპზე. სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის სპეციფიკა, სხვა კონსტიტუციური პრინციპებისგან განსხვავებით, ისაა, რომ კანონმდებელს სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის განმამტკიცებელი ნორმის ადრესატის გამოკვეთილი ფუნქცია აკისრია. აქედან გამომდინარე, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს კანონმდებლობის, მათ შორის, უპირველეს ყოვლისა, სოციალური კანონმდებლობის შედარებითი მეცნიერული ანალიზი. კანონმდებლობის სრულყოფის თაობაზე მოსაზრებების შემუშავება მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს საქართველოს კონსტიტუციით განმტკიცებული სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის რეალიზების სამართლებრივი პერსპექტივების შექმნაში.
.
Тамар Заалишвили, Докторант

функции и конституционные гарантии принципа социального государства

На основании анализа положении о реализации идей социального государства, представленных в конституциях разных стран, автор статьи приходит к выводу, что в этих конституциях в разных (в основном незначительных) объемах даются положения, представляющие принципы социального государства. Специфика принципа социального государства, в отличии от других конституционных принципов, заключается в том, что на законодателья возлагается четко выделенная функция адресата нормы, закрепляющего принцип социального государства. Исходя из этого, особое значение имеет сравнительный научный анализ законодательства, в первую очередь это касается социального законодательства. Разработка представлений совершенствований законодательства, внесет значительный вклад в создании правовых ерспектив реализации принципа социального государства, закрепленного конституцией Грузии.

Tamar Zaalishvili, PHD student
Functions and Constitutional Guarantees of the Social State.

Principle Provisions related to the social state principle, which are reflected in the constitutions of various countries are analyzed in the article. The author concludes that the number of norms guaranteeing the principles of welfare state in these constitution is very different. In most cases, only few provisions related to the welfare state principle are covered by the constitutions. A specific feature of the principle of social state, in contrast to other constitutional principles, is that the legislative body acts as the main addressee of the respective constitutional norm. For this reason, it is of particular importance to provide comparative scientific analysis of the legislation (with particular emphasis on social legislation). Development of ideas on improvement of the legislation can make an important contribution in creating legal perspectives for the effective realization of the social state principle guaranteed by the Constitution of Georgia.

ლ ი ტ ე რ ა ტ უ რ ა
1. Bonner Komentar zum Grundgesetz. Art. 20 I. Republic, Demokratie, Bundesstaat, Rechtsstaat. (Prof. Dr. Gerhard, Trier). 2009;
2.Конституции государств Европы. Т.3. М., 2001;
3.Конституции государств Европы. Т.2. М., 2001;
4.Конституции государств Европы. Т.1. М., 2001;
5. Maurer H. Sttatsrecht I. Mьnchen. Verlag C.H.Beck. 2001;
6. BVerfGe (Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts) B1, 97 (105); B50, 57 (108); B53, 164 (184); B65, 182, (193); B69, 272 (314); B70; 278 (282);
7. BVerfGe B.33, 303 (333);
8. BVerfGe B59, 231 (263); B82, 60 (81);
9. BVerfGE B1, 97 (105); BverfGE B82, 60 (80); B84, 90 (125); B94, 241 (263); B103,242 (259);
10. BVerfGE B17, 1 (11); B26, 16 (37);
11. BVerfGE B65, 182 (193f.); BverfGE B88,203 (319);
12. BverfGE B59, 231 (263); BverfGE B.52, 283 (298);
13.BVerfGE B.78, 104 (117 ff.); B9, 256 (258); 22, 83 (86 ff.); 35,348 (355);
14.BVerfGE B43, 108 (124 f.); B82, 60 (78);
15.BVerfGE B82, 60 (85); 85; B87,153 (168)

წყარო: თეუსუ. თბილისის ეკონომიკურ ურთიერთობათა სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჟურნალი. 2 (10). 2010 წ.


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Categories

%d bloggers like this: